<p5txt n="T57n2207">
<lb n="0383a01"/>
<lb n="0383a02"/>
<docNumber>No. 2207</docNumber>
<lb n="0383a03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0383a01"/>淨土三部經音義集卷第一
(竝序)
<lb n="0383a04"/>
<lb n="0383a05"/>
<byline>沙門信瑞纂</byline>
<lb n="0383a06"/>
<p id="pT57p0383a0601">
<anchor xml:id="fnT57p0383a02"/>原夫吾
大師堪忍世尊久證遮那之妙身。本無出沒。
<lb n="0383a08"/>遙究法性之真理。永絕言音。然而哀生之
<lb n="0383a09"/>流轉。託影<anchor xml:id="fnT57p0383a03"/>於幻化門。顧物之長迷。和光
<lb n="0383a10"/>
<anchor xml:id="fxT57p0383a01"/>於方便道。是以悲周四生。智覃萬物。或
<lb n="0383a11"/>震圓音於三千兮。驚重昏之睡。或耀普眼
<lb n="0383a12"/>於九界兮。拂永夜之蒙。其數十二分。其門
<lb n="0383a13"/>八萬四。權實殊途。大小異歸。當機皆潤法
<lb n="0383a14"/>雨。有緣盡煦慧風。而鷲嶺輟影。鶴林庇光。
<lb n="0383a15"/>捃貝葉。以寫三藏。疏貫華。以益一切。蓋
<lb n="0383a16"/>聞。如來說法。必藉文字。若無文字。實相焉
<lb n="0383a17"/>襢。其文字者。月氏梵天所制。原始垂則。四
<lb n="0383a18"/>十七言一十八章。滂流諸國。枝派漸廣。但
<lb n="0383a19"/>雖自古以還無異書。因地隨人。點畫<anchor xml:id="fnT57p0383a04"/>少
<lb n="0383a20"/>不同矣。漢家
(ニハ)
靈龜負書。以出於玄滬之
<lb n="0383a21"/>水。神鳥帶文。以飛於丹山之雲。文字之起。
<lb n="0383a22"/>自然奇哉。矧至<anchor xml:id="fnT57p0383a05"/>庖犧成八卦。蒼頡創六爻。
<lb n="0383a23"/>政罷結繩。教興書契。自爾已來。三綱五常
<lb n="0383a24"/>之世規。七覺八正之奧典。莫不記鳳尾施
<lb n="0383a25"/>人庸。而<anchor xml:id="fnT57p0383a06"/>隷古品異。正俗作區。內外憲牒。覿
<lb n="0383a26"/>詁訓識宏致焉。大小經論。瞻音義辨雅
<lb n="0383a27"/>趣矣。粤淨土三部經者。末法良導。濁世指
<lb n="0383a28"/>南也。五逆不難。白毫<anchor xml:id="fnT57p0383a07"/>輝於稱名之床。十惡
<lb n="0383a29"/>惟易。金臺現乎念佛之牖。繇是自瞻智博
<lb n="0383b01"/>達之書案。迄愚戇短慮之圭窬。握經之者。
<lb n="0383b02"/>偏握此經。愛法之者。專愛此法。然而人咸
<lb n="0383b03"/>謔談義理。俗殫廢拋文字。魚魯致乖。豕亥
<lb n="0383b04"/>斯惑。諸老俊彥。弗箴於積謬。童蒙孱囂逾
<lb n="0383b05"/>病重疑。音謬
(ヌレハ)
功淺。語誤
(ヌレハ)
義失。義失
(ヌレハ)
理
<lb n="0383b06"/>乖。理乖
(ヌレハ)
寡益。自非略其差舛集其正義。
<lb n="0383b07"/>彰德大範難矣。干嗟踳駮夥邪莫之
(ヲ)
能正。
<lb n="0383b08"/>微言既絕。大旨亦乖。是故余<g ref="CB07654"/>
<g ref="CB07654"/>涉季。欲
<lb n="0383b09"/>罷不耐。遂披眾經音義。抽相應之注釋。目
<lb n="0383b10"/>諸典篇章。取潤色之本文。注緝為四卷。名
<lb n="0383b11"/>曰淨土三部經音義集。蓋述而不作。是則
<lb n="0383b12"/>君父之格言也。困而略纂。豈非鄙<anchor xml:id="fnT57p0383b08"/>誠之懇
<lb n="0383b13"/>志乎。抑反音據廣<anchor xml:id="fnT57p0383b09"/>音。為辨四聲。字義稽
<lb n="0383b14"/>群藉。為識數訓。不顧身敷淺。恣傳聖模。
<lb n="0383b15"/>定知。校讐之文。<anchor xml:id="begd1e227"/>僭<anchor xml:id="endd1e227"/>丁仳<g ref="CB18819"/>。總會之說。可否
<lb n="0383b16"/>慁糅。冀見者添削之。形洪範之至賾焉。時
<lb n="0383b17"/>
<anchor xml:id="fnT57p0383b10"/>也嘉禎第二之曆。柔兆涒灘之朞。春王正月
<lb n="0383b18"/>序云爾。</p>
<lb n="0383b19"/>
<head>無量壽經卷上</head>
<lb n="0383b20"/>佛<p id="pT57p0383b2002" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。佛
(ハ)
符弗<anchor xml:id="fnT57p0383b11"/>反。牟子曰。漢明帝夢。
<lb n="0383b21"/>神人身有日光。飛在殿前。以問群臣。傳毅
<lb n="0383b22"/>對曰。天竺有佛。將其神也。學記曰。其施
(スコト)
之
<lb n="0383b23"/>也悖アタルトキハ。其求
(ルヲ)
之也佛
(佛戾<anchor xml:id="fnT57p0383b12"/>也)
モトルト毛詩曰。佛オぶキニソ<lb n="0383b24"/>時コノ仔タヘル肩。示我顯德行。傳曰。佛
(ハ)
大也。箋曰。
<lb n="0383b25"/>佛
(ハ)
輔也。說文曰。佛見不諟也。从人弗聲。徐
<lb n="0383b26"/>鍇曰。諟
(ハ)
諦。分勿反。東宮切韻曰。曹憲云。
<lb n="0383b27"/>佛
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0383b13"/>忽。言
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0383b14"/>忽無常也。見牟子。案。佛道沖
<lb n="0383b28"/>妙。難以指求。故言怳忽。<anchor xml:id="fnT57p0383b15"/>郭知玄曰。胡言
<lb n="0383b29"/>佛陀。漢言覺言。獨悟無上正真之道。薛峋
<lb n="0383c01"/>云。芳味反。仿佛相似。麻果云。佛一號
(ハ)
如來。
<lb n="0383c02"/>如來者。無所從來。又無所去來。祝<anchor xml:id="fnT57p0383c16"/>尚云。
<lb n="0383c03"/>佛
(ハ)
無上法王。孫愐云。釋家也。又<anchor xml:id="fnT57p0383c17"/>佛
(ハ)
覺也。
<lb n="0383c04"/>自覺覺他人。名之曰佛。沙門清徹云。佛
(ハ)
像
<lb n="0383c05"/>也。又皮迨反。弘明集云。問曰。何以正言佛。
<lb n="0383c06"/>佛為何謂乎。牟子曰。佛者號<anchor xml:id="begd1e394"/>諡<anchor xml:id="endd1e394"/>。猶名三皇
<lb n="0383c07"/>五帝聖也。佛乃道德之元祖。神明之宗緒。佛
<lb n="0383c08"/>之言覺也。怳忽變化。分身散體。或存或亡。
<lb n="0383c09"/>能小能大。<anchor xml:id="fnT57p0383c18"/>能圓能方。能老能少。能隱能彰。
<lb n="0383c10"/>蹈火不燒。履刃不傷。在污不辱。在禍無
<lb n="0383c11"/>殃。欲行則飛。坐則揚光。故號為佛也。佛地
<lb n="0383c12"/>論曰。佛者具一切智一切種智。離煩惱障．
<lb n="0383c13"/>所知障。於<anchor xml:id="fnT57p0383c19"/>一切種相自開覺。亦能開覺一
<lb n="0383c14"/>切有情。如睡夢覺。如蓮華開。故名為佛
(本)
<lb n="0383c15"/>今案。梵云<g ref="SD-A65A"/>
<g ref="SD-D9FA"/>。漢云覺者知者。若依翻譯
<lb n="0383c16"/>義。覺
(ハ)
佐土利
(ト)
讀。知
(ハ)
志留
(ト)
讀。此乃於道場
<lb n="0383c17"/>樹下。覺知世間出世間總相別<anchor xml:id="fnT57p0383c20"/>相之義翻
<lb n="0383c18"/>也。<anchor xml:id="fxT57p0383c02"/>佛
(ハ)
梵語。不可訓之。若用訓者。雖不
<lb n="0383c19"/>丁アタラ佛陀義。可訓戾大輔等歟。而今<anchor xml:id="fnT57p0383c21"/>訓保
<lb n="0383c20"/>土介。未知所從。但有浮說。不足信用。乞
<lb n="0383c21"/>後學者詳審之矣。</p>
<lb n="0383c22"/>說<p id="pT57p0383c2202" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。婆師多此<anchor xml:id="fnT57p0383c22"/>云說。廣韻曰。
<lb n="0383c23"/>說告也。釋名曰。說者述也。宣述人意也。失
<lb n="0383c24"/>熱反。悅稅ヱチセイ二音。東宮切韻曰。郭知玄云。說
(ハ)
<lb n="0383c25"/>談述也。以言誘他也。釋氏曰。言敘也。麻果
<lb n="0383c26"/>云。告也釋也。孫愐云。誥也。又論也。</p>
<lb n="0383c27"/>無量<anchor xml:id="fnT57p0383c23"/>壽<p id="pT57p0383c2704" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華<anchor xml:id="fnT57p0383c24"/>嚴音義三云。正曰阿弭
<lb n="0383c28"/>陀婆耶。此云無量壽。<anchor xml:id="fnT57p0383c25"/>經東宮切韻曰。郭知
<lb n="0383c29"/>玄云。經
(古靈)
典也。又經緯之經也。釋氏云。引
<lb n="0384a01"/>絲以機織。薛峋云。經
(ハ)
法也。聖王之書。可
<lb n="0384a02"/>為常法。又文籍之教曰經。又佛
(ノ)
留
(玉ヘル)
教語。
<lb n="0384a03"/>漢明帝夜夢金人丈餘。會群臣言議而說。
<lb n="0384a04"/>
<anchor xml:id="begd1e548"/>傅<anchor xml:id="endd1e548"/>毅曰。西國有胡神生。其名曰佛。不過數
<lb n="0384a05"/>日西國
(ヨリ)
獻佛。白馬馱經至是也。翻譯名義
<lb n="0384a06"/>集云修多羅。或修單蘭。或修妬路。西域記
<lb n="0384a07"/>名素怛覽。舊云修多羅訛也。<anchor xml:id="fnT57p0384a01"/>或言。無飜。
<lb n="0384a08"/>含五義故。摭華云。義味無盡故喻涌泉。能
<lb n="0384a09"/>生妙善故號出生。揩定邪正故譬繩墨。能
<lb n="0384a10"/>示正理故名顯示。貫穿諸法故曰結鬘。
<lb n="0384a11"/>含<anchor xml:id="fnT57p0384a02"/>五義故。不可飜
(出雜心論)
或言。有飜。妙玄
<lb n="0384a12"/>明有五譯。一飜經。二飜論。三飜法本。四
<lb n="0384a13"/>飜線。五飜<anchor xml:id="fnT57p0384a03"/>善語教。天台定<anchor xml:id="fnT57p0384a04"/>云。今且據一
<lb n="0384a14"/>名以為正飜。亦不使二家有怨。<anchor xml:id="fnT57p0384a05"/>從古及
<lb n="0384a15"/>今。譯梵為漢。皆題為經。若餘飜是正。何
<lb n="0384a16"/>不改作線契。若傳譯僉然。則經正
(ナルア)
明矣。
<lb n="0384a17"/>以此方周孔之教。<anchor xml:id="fnT57p0384a06"/>為五經。故以經字飜
<lb n="0384a18"/>修多羅。然其眾典雖單題經。諸論所指皆
<lb n="0384a19"/>曰契經。所謂契<anchor xml:id="fnT57p0384a07"/>機契理。<anchor xml:id="fnT57p0384a08"/>名契經也。摭
<lb n="0384a20"/>華曰。契理則合於二諦。契機則符彼三根。
<lb n="0384a21"/>經者訓常訓法。妙玄云。天魔外道不能改
<lb n="0384a22"/>壞。名為教
(ノ)
常。真正不雜無能踰過。名為
<lb n="0384a23"/>行
(ノ)
常。堪然不動決無異趣。名為理
(ノ)
常。又
<lb n="0384a24"/>訓法者。法可軌。行可軌。理可軌。佛地論
<lb n="0384a25"/>云。經者貫攝為義。貫穿所應。知義攝持
<lb n="0384a26"/>所化眾生。慈恩云。為常為法是攝是貫。常
<lb n="0384a27"/>則道軌百王。法乃德模萬葉。攝乃集斯妙
<lb n="0384a28"/>義。貫乃御彼庸生。庶令同出苦津終歸覺
<lb n="0384a29"/>岸。</p>
<lb n="0384b01"/>王舍城<p id="pT57p0384b0104" type="inline" rend="margin-left:1em">法華文句云。王舍城者。天竺稱羅
<lb n="0384b02"/>閱祇伽羅。羅閱祇此云王舍。伽羅此云城。
<lb n="0384b03"/>國名摩伽陀。此云不害。無刑殺法也。亦云
<lb n="0384b04"/>摩竭提。此云天羅。天羅者王名也。以王名
<lb n="0384b05"/>國。此王即駮足之<anchor xml:id="fnT57p0384b09"/>父
(駮足王緣廣在本書)
智度論<anchor xml:id="fnT57p0384b10"/>云。
<lb n="0384b06"/>問曰。如舍婆提迦毘羅婆羅捺大城。皆有
<lb n="0384b07"/>諸王舍。何以故獨名此城為王舍。答曰。有
<lb n="0384b08"/>人言。摩伽陀國王有子。一頭兩面四臂。時人
<lb n="0384b09"/>以為不祥。王即裂其身首。棄之
(ヲ)
曠野。羅剎
<lb n="0384b10"/>女鬼。名<anchor xml:id="fnT57p0384b11"/>為梨羅。還合其身而乳養之。後
<lb n="0384b11"/>大成人。力能並兼諸國王。有天下取諸國
<lb n="0384b12"/>王萬八千人。置此五山中。以大力勢治閻
<lb n="0384b13"/>浮提。閻浮提人。因名此山為王舍<anchor xml:id="fnT57p0384b12"/>城。</p>
<lb n="0384b14"/>耆闍崛山<p id="pT57p0384b1405" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法華經曰。耆闍崛山。
<lb n="0384b15"/>或言伊沙崛山。或言揭梨駄羅鳩胝山。皆訛
<lb n="0384b16"/>也。正言姞栗陀羅矩吒山。<anchor xml:id="fnT57p0384b13"/>此云鷲臺。又
<lb n="0384b17"/>云鷲峯。言
(ハ)
此山既栖鷲鳥。又類高臺也。
<lb n="0384b18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0384b14"/>舊云鷲頭。或云靈鷲者。一義也。又言靈
<lb n="0384b19"/>者仙靈也。案梵本。無<anchor xml:id="fnT57p0384b15"/>靈義。依別記云。此
<lb n="0384b20"/>鳥有靈。知人
(ノ)
死活。人欲死<anchor xml:id="fnT57p0384b16"/>時群翔彼家。
<lb n="0384b21"/>待其送林則飛下而食。以此能懸知故號
<lb n="0384b22"/>靈鷲也。姞音
(ハ)
渠乙反。智度論云。耆闍崛山
<lb n="0384b23"/>者。耆闍名鷲。崛名頭。仍云鷲頭山。問曰。
<lb n="0384b24"/>何<anchor xml:id="fnT57p0384b17"/>故名鷲頭山。答曰。是山頂似鷲。王舍城
<lb n="0384b25"/>人。見其形似鷲故。共傳言鷲頭山。復次王
<lb n="0384b26"/>舍城南尸陀林中多死人。諸鷲常來噉之。還
<lb n="0384b27"/>在山<anchor xml:id="fnT57p0384b18"/>頂。時人遂名鷲頭山。是山於五山中
<lb n="0384b28"/>最高大。多好林<anchor xml:id="fnT57p0384b19"/>水。聖人住處。又云。耆闍
<lb n="0384b29"/>崛山。是過去未來現在諸佛住處。<anchor xml:id="fnT57p0384b20"/>佛語富
<lb n="0384c01"/>樓那。若使タトヒ三千大千世界劫燒
(トモ)
若更生
(セハ)
。我
<lb n="0384c02"/>常在此山中住。一切眾生以結使纏縛不
<lb n="0384c03"/>作見佛功德。以是故不見我。</p>
<lb n="0384c04"/>一切<p id="pT57p0384c0403" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴經音義云。說文云。一切
(ハ)
普
<lb n="0384c05"/>也。普即遍具之義。故切字宜從十。說文云。
<lb n="0384c06"/>十謂數<anchor xml:id="fnT57p0384c21"/>具。有從七者俗也。東宮切韻云。孫
<lb n="0384c07"/>愐云。漢<anchor xml:id="fnT57p0384c22"/>音
(ニ)
一切
(ハ)
眾也。</p>
<lb n="0384c08"/>已達<p id="pT57p0384c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻云。<anchor xml:id="fxT57p0384c01"/>郭知玄云。達
(ハ)
通也。釋
<lb n="0384c09"/>氏曰。道路也。考工記云。近人達川谷。達猶
<lb n="0384c10"/>至也。孔安國註論語云。達謂通於物理
<lb n="0384c11"/>也。</p>
<lb n="0384c12"/>尊者<p id="pT57p0384c1203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。尊
(ハ)
相昆反。重也貴也敬也。君
<lb n="0384c13"/>父之稱也。典禮曰。長者。鄭玄云。尊者也
(本)
今
<lb n="0384c14"/>案。尊者貴重之稱也。禮記曰。父在
(ストキハ)
不敢
<lb n="0384c15"/>杖矣。尊者在故是也。</p>
<lb n="0384c16"/>菩薩<p id="pT57p0384c1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。菩
(薄胡)
普也。薩
(桑割)
濟也。能普
<lb n="0384c17"/>濟眾<anchor xml:id="fnT57p0384c23"/>生。東宮切韻云。曹憲云。菩提得道人
<lb n="0384c18"/>也。案。菩提
(ハ)
外國語也。隋言大道心。郭知玄
<lb n="0384c19"/>云。菩薩
(ハ)
法<anchor xml:id="fnT57p0384c24"/>者。麻果云。內典有菩提胡語
<lb n="0384c20"/>也。漢言善心眾生。孫愐云。梵云菩提。漢言
<lb n="0384c21"/>正道也。四教義曰。菩薩摩訶薩者。是天竺
<lb n="0384c22"/>語。若具依彼言。應云菩提薩埵摩訶薩埵。
<lb n="0384c23"/>但諸師飜譯不同也。今不具述。而智度論飜
<lb n="0384c24"/>云。菩提名佛道。薩埵名成眾生。摩訶言大。
<lb n="0384c25"/>此人用諸佛大道成眾生也。又有師飜云。
<lb n="0384c26"/>菩提名道。薩埵名心。摩訶名大。是為大
<lb n="0384c27"/>道心。而諸經多云菩薩摩訶薩者。什師以
<lb n="0384c28"/>天竺語煩兩句八字標名故。除三字留
<lb n="0384c29"/>五字。<anchor xml:id="fnT57p0384c25"/>為一句名菩薩摩訶薩也。但三乘
<lb n="0385a01"/>菩提通名為道。而獨受大名者。以其緣四
<lb n="0385a02"/>諦。起慈悲四弘誓願。上求佛果下化眾生。
<lb n="0385a03"/>此心廣大故別受摩訶薩<anchor xml:id="fnT57p0385a01"/>稱。</p>
<lb n="0385a04"/>正士<p id="pT57p0385a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。正不邪也。是也。之盛反。事
<lb n="0385a05"/>通古今辨然不然。謂之士。事几反。老子曰。
<lb n="0385a06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0385a02"/>古善為士者
(謂得道之君也)
微妙玄通
(玄天也。言其志節微妙與天通
<lb n="0385a07"/>也)
尚書曰。囚奴正士。孔安國曰。正士箕子。
<lb n="0385a08"/>惟正諫紂惡士也
(本)
今案。正士者。以淳善
<lb n="0385a09"/>讜言苦諫人姦厲者也。普<anchor xml:id="fnT57p0385a03"/>耀經曰。正士者。
<lb n="0385a10"/>輕忽身命。不擇眾生。志純淑。法
(ヲモテ)
消化凶
<lb n="0385a11"/>偽。</p>
<lb n="0385a12"/>光英<p id="pT57p0385a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。英
(ハ)
華也。榮而不實曰英。又
<lb n="0385a13"/>英
(ハ)
俊。於驚反。</p>
<lb n="0385a14"/>皆遵<p id="pT57p0385a1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。遵
(ハ)
循也率也行也習也。古文
<lb n="0385a15"/>作<g ref="CB20187"/>同。將倫反。</p>
<lb n="0385a16"/>兜率天<p id="pT57p0385a1604" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義云。珊兜率陀<anchor xml:id="fnT57p0385a04"/>天。此
<lb n="0385a17"/>云喜樂集。依俱舍。中有三義得此名。一喜
<lb n="0385a18"/>事。二聚集。三遊樂。舊飜為喜足。或云知足。
<lb n="0385a19"/>非正飜也。</p>
<lb n="0385a20"/>震動<p id="pT57p0385a2003" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。涅槃經云。震
(ハ)
動。之刃反。
<lb n="0385a21"/>公羊傳云。地震者。何地
(ノ)
動也。周易
(ニ)
震
(ハ)
動也。
<lb n="0385a22"/>經文
(ニ)
<anchor xml:id="fnT57p0385a05"/>者有
(ハ)
從手作振。<anchor xml:id="fnT57p0385a06"/>掉也。亦動也。二形
<lb n="0385a23"/>通用也。</p>
<lb n="0385a24"/>算計<p id="pT57p0385a2403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。算
(ハ)
計也數也。蘇貫反。世本
<lb n="0385a25"/>曰。黃帝時。隷首作數。說文曰。算長六寸。計
<lb n="0385a26"/>曆數者也。又有九章術。漢
(ノ)
許商．<anchor xml:id="fnT57p0385a07"/>杜忠。吳
<lb n="0385a27"/>陳熾。魏
(ノ)
王粲。並善之是也。下
(ハ)
古詣反<anchor xml:id="fnT57p0385a08"/>算計
<lb n="0385a28"/>也。說文
(ニ)
計
(ハ)
會也算也。東宮切韻云。曹憲云。
<lb n="0385a29"/>算
(ハ)
行
(ヲモテ)
為之。長六寸。以計數。薛峋云。賦
(ノ)
<lb n="0385b01"/>名。孫愐曰。說文云。長六寸。計曆數者。從竹
<lb n="0385b02"/>弄。言
(ハ)
常
(ニ)
弄乃不誤。又作笇。釋氏云。計
(ハ)
算
<lb n="0385b03"/>也。麻果云。國語
(ニ)
計成而後行。又范子有計
<lb n="0385b04"/>然之術。孫愐云。籌策也。合也。</p>
<lb n="0385b05"/>文藝<p id="pT57p0385b0503" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。陸法言云。文
(ハ)
武分反。曹
<lb n="0385b06"/>憲云。文
(ハ)
德之總名也。又章也。案有彩章曰
<lb n="0385b07"/>文。郭知玄云。文
(ハ)
章。釋氏云。錯<anchor xml:id="fnT57p0385b09"/>書。武玄之
<lb n="0385b08"/>云。字有韻謂之
(ヲ)
文。文無韻謂之
(ヲ)
筆。薛峋
<lb n="0385b09"/>云。虛辭飾過皆曰文。麻果云。說文
(ニ)
才智也。
<lb n="0385b10"/>又蒼頡初作畫。蓋依類象。<anchor xml:id="fnT57p0385b10"/>謂之
(ヲ)
文。其形
<lb n="0385b11"/>聲相益。即謂之
(ヲ)
字。字者華
(ノコトク)
亂著於竹帛。
<lb n="0385b12"/>謂之
(ヲ)
書。書者如也。今案。左氏傳
(ニ)
經緯天
<lb n="0385b13"/>地曰文。杜預云。經緯相錯故織成文也。論
<lb n="0385b14"/>語
(ニ)
小人之過如文。孔安曰。文
(ハ)
飾也。祝尚丘
<lb n="0385b15"/>云。藝
(ハ)
魚察<anchor xml:id="fnT57p0385b11"/>切。伎能在身也。孫愐云。伎也。
<lb n="0385b16"/>才能曰藝。禮記<anchor xml:id="fnT57p0385b12"/>曰藝
(ハ)
才也。今案。顧野王案
(ニ)
<lb n="0385b17"/>
<anchor xml:id="fnT57p0385b13"/>猶材也。孔安國注論語云。藝謂多才能
<lb n="0385b18"/>也。</p>
<lb n="0385b19"/>射御<p id="pT57p0385b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。射
(ハ)
弓射也。神夜反。又作䠶
<lb n="0385b20"/>同。周禮
(ニ)
五射。鄭司農云。五射
(ハ)
白失。參連。剡
<lb n="0385b21"/>注。襄尺。井儀也。論語云。射不主皮。馬融云。
<lb n="0385b22"/>射有五善。一曰。和志體和也。二曰。和容有
<lb n="0385b23"/>容儀。三曰。主皮能中質。四曰。和頌合雅頌。
<lb n="0385b24"/>五曰。興舜與舞同。天子有三侯。以熊虎豹
<lb n="0385b25"/>皮為之。言
(ハ)
射者不但以中皮為善。亦兼
<lb n="0385b26"/>取和容也。周禮六藝中四云。五馭。鄭司農
<lb n="0385b27"/>云。五御
(ハ)
鳴和鸞。逐水曲。過君表。舞交衢。逐
<lb n="0385b28"/>禽左也。毛詩傳云。御
(ハ)
治事官也。箋曰。御者
<lb n="0385b29"/>貳王治事也。經音義云。廣雅云。御
(ハ)
進也侍
<lb n="0385c01"/>也。蔡邕獨斷曰。凡衣服加於身。飲食入於
<lb n="0385c02"/>口。皆御。釋名曰。御
(ハ)
語也。尊者將有所欲。
<lb n="0385c03"/>先語之也。亦言其職卑<anchor xml:id="fnT57p0385c14"/>下。尊所勤御。<anchor xml:id="fnT57p0385c15"/>牛
<lb n="0385c04"/>馬然也。</p>
<lb n="0385c05"/>博綜<p id="pT57p0385c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。博
(ハ)
大也通也。補各反。經音義
<lb n="0385c06"/>云。綜
(ハ)
子送反。<anchor xml:id="fnT57p0385c16"/>習也。三蒼
(ニハ)
綜理<anchor xml:id="fnT57p0385c17"/>經。又子宋
<lb n="0385c07"/>反。總也。</p>
<lb n="0385c08"/>道術<p id="pT57p0385c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。術
(ハ)
法也。亦道也。字林
(ニ)
邑
<lb n="0385c09"/>中道曰術。道術者通也。人言達解者。無所
<lb n="0385c10"/>不通也。</p>
<lb n="0385c11"/>貫
(古玩)
練
(即甸)
<p id="pT57p0385c1107" type="inline" rend="margin-left:1em">璟興述文贊云。貫者通也。練
<lb n="0385c12"/>者委也。世俗異教亦皆通委故云貫練。</p>
<lb n="0385c13"/>群籍<p id="pT57p0385c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">鄭氏注禮記曰。群
(ハ)
眾也。孔安國注
<lb n="0385c14"/>尚書曰。群
(ハ)
諸也。東宮切韻曰。陸法言云。籍
(ハ)
<lb n="0385c15"/>秦昔反。郭知玄云。薄籍書也。釋氏云。戶書
<lb n="0385c16"/>也。武玄之云。古者無紙。以竹殺青。為薄籍
<lb n="0385c17"/>及寫書。麻果云。六籍
(ハ)
六經。周禮
(ニ)
小行人掌
<lb n="0385c18"/>邦賓客之禮籍。禮籍者名位高卑之書。祝尚
<lb n="0385c19"/>丘云。通籍
(ハ)
二尺竹牒也。又凡書於簡札。皆
<lb n="0385c20"/>曰籍。應劭曰。籍者為
(ル)
二尺
(ニ)
竹牒。記其委
<lb n="0385c21"/>紀名字物色。懸之
(ヲ)
門也。倭名云。文字集略
<lb n="0385c22"/>曰。籍
(音席。倭名不美大)
民戶之書。古以<anchor xml:id="fnT57p0385c18"/>牒。今黃紙。
<lb n="0385c23"/>野王案。凡書於簡札。皆謂之<anchor xml:id="fnT57p0385c19"/>籍。</p>
<lb n="0385c24"/>講武<p id="pT57p0385c2403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。講
(ハ)
告也謀也論也。古項反
<lb n="0385c25"/>下
(ハ)
文甫反。止戈為武。又<anchor xml:id="fnT57p0385c20"/>迹。曲禮云。堂上
<lb n="0385c26"/>接武是也。漢書曰。選豪俊講文學。師古曰。
<lb n="0385c27"/>講謂和習。東宮切韻云。國語
(ニ)
一時講武。賈
<lb n="0385c28"/>逵曰。講
(ハ)
習也。</p>
<lb n="0385c29"/>白馬<p id="pT57p0385c2903" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。阿濕縛此云馬。起世經
(ニハ)
<lb n="0386a01"/>馬名婆羅訶。此譯言長毛。說文曰。馬
(ハ)
怒也
<lb n="0386a02"/>武也。象馬頭髦尾四足之形。徐鍇按
(ニ)
劉熈釋
<lb n="0386a03"/>名。馬
(ハ)
武也。韋<anchor xml:id="fnT57p0386a01"/>照云。以其健行。莫者反。春
<lb n="0386a04"/>秋考異郵去。陰合於八<anchor xml:id="fnT57p0386a02"/>合陽八九七十二。
<lb n="0386a05"/>二為地。地主月。月精為馬。月數十二故。馬
<lb n="0386a06"/>十二月而生。王者駕馬故。字从王為馬。<anchor xml:id="fnT57p0386a03"/>和
<lb n="0386a07"/>名曰。四聲字苑云。馬
(和名無萬)
南方火畜也。爾
<lb n="0386a08"/>雅注曰。牝馬一名騲馬
(上音草和名米<anchor xml:id="fnT57p0386a04"/>馬)
牡馬一名<anchor xml:id="fnT57p0386a05"/>駁
<lb n="0386a09"/>
(上音爻。和名呼<anchor xml:id="fnT57p0386a06"/>萬)
王仁煦曰。駒
(音俱。和名古萬)
馬子也。法顯
<lb n="0386a10"/>傳云。從藍莫國沙彌伽藍東行三由延。太子
<lb n="0386a11"/>遣車匿及白馬還處亦立塔。</p>
<lb n="0386a12"/>寶冠<p id="pT57p0386a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。梵云羅坦那
(隨求唐本)
此云
<lb n="0386a13"/>寶冠。東宮切韻曰。釋氏曰。禮
(ニ)
男子二十冠而
<lb n="0386a14"/>字。成人之道也。加元服。始著冠。武玄之曰。
<lb n="0386a15"/>加冕於首。王仁煦云。冠首<anchor xml:id="fnT57p0386a07"/>飾。孫愐云。<anchor xml:id="fnT57p0386a08"/>束
<lb n="0386a16"/>髮也。漢書照帝記云。帝加元服。如淳曰。元
<lb n="0386a17"/>服謂初冠加上服也。師古曰。如氏以為衣
<lb n="0386a18"/>服之服。此說<anchor xml:id="fnT57p0386a09"/>非。元
(ハ)
首也。冠者<anchor xml:id="fnT57p0386a10"/>首所著也。
<lb n="0386a19"/>故曰元服。是知謂冠為元服。禮
(ノ)
冠義云。冠
<lb n="0386a20"/>者禮之始。嘉事之重者也
(本)
今案。寶冠者眾
<lb n="0386a21"/>寶飾之故云爾耳。倭名云。兼名苑注云。冠
<lb n="0386a22"/>
(音官。和名賀布利)
黃帝造也。</p>
<lb n="0386a23"/>瓔珞<p id="pT57p0386a2303" type="inline" rend="margin-left:1em">飜譯名義集云。吉由羅。或枳由邏。此
<lb n="0386a24"/>云瓔珞。東宮切韻曰。麻果云。瓔珞穿雜珠
<lb n="0386a25"/>玉。以飾於身頸。孫伷云。韻略
(ニハ)
瓔珞
(ハ)
胡人穿
<lb n="0386a26"/>雜寶飾身也。</p>
<lb n="0386a27"/>鬀除<p id="pT57p0386a2703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文云。鬀𩮜髮也。大人曰。
<lb n="0386a28"/>髡。小兒云鬀。盡及身毛曰𩮜。又作剃同。
<lb n="0386a29"/>他計反。下
(ハ)
直魚反。去也。</p>
<lb n="0386b01"/>須髮<p id="pT57p0386b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文云。須
(ハ)
面毛也。俗作鬚
<lb n="0386b02"/>同。相俞反。髮
(ハ)
頭毛也。說文
(ニ)
根也。<anchor xml:id="fnT57p0386b11"/>作<g ref="CB20192"/>。古
<lb n="0386b03"/>文作<g ref="CB20136"/>同。方伐反。</p>
<lb n="0386b04"/>勤苦<p id="pT57p0386b0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。勤
(ハ)
勞也。巨斤反。苦
(ハ)
麁也勤
<lb n="0386b05"/>也患也。康杜<anchor xml:id="fnT57p0386b12"/>反。老子曰。上士聞道<anchor xml:id="fnT57p0386b13"/>而行
<lb n="0386b06"/>之。<anchor xml:id="fnT57p0386b14"/>河上公章句云。上士聞道自勤苦竭力
<lb n="0386b07"/>是也。</p>
<lb n="0386b08"/>沐浴<p id="pT57p0386b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文云。沐
(ハ)
濯髮也。浴
(ハ)
酒身
<lb n="0386b09"/>也
(本)
案
(ニ)
沐浴者洗身首謂也。是以禮記云。
<lb n="0386b10"/>身有瘍則浴。首有創則沐是也。</p>
<lb n="0386b11"/>得攀<p id="pT57p0386b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。攀
(ハ)
普班反。引也。亦作扳。東
<lb n="0386b12"/>宮切韻曰。曹憲云。攀竦手<anchor xml:id="fnT57p0386b15"/>也。謂引物也。
<lb n="0386b13"/>孫愐云。挽也牽也。孫伷云。字統
(ニハ)
或作<g ref="CB20150"/>。</p>
<lb n="0386b14"/>靈禽<p id="pT57p0386b1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。靈
(ハ)
神也善也巫也寵也福也。
<lb n="0386b15"/>郎丁反。下
(ハ)
巨金反。二足羽者曰禽。東宮切
<lb n="0386b16"/>韻曰。郭知玄云。禽
(ハ)
鳥也。一曰。鳥獸未孕者。
<lb n="0386b17"/>釋氏云。鳥之大者。孫愐云。能飛曰禽。能走
<lb n="0386b18"/>曰獸。孫伷云。爾雅二足而羽
(アル)
謂之禽。四足
<lb n="0386b19"/>而毛
(アル)
<anchor xml:id="fnT57p0386b16"/>謂之獸。走者<anchor xml:id="fnT57p0386b17"/>飛者總曰獸。何以明
<lb n="0386b20"/>之。春秋傳曰。鴝鵒來巢。非中國之禽。又杜
<lb n="0386b21"/>預云。禽
(ハ)
獲エモノ也。白虎通曰。禽者鳥獸之總名
<lb n="0386b22"/>也。倭名曰。爾雅注云。二足而羽<anchor xml:id="fnT57p0386b18"/>云禽
(音琴。和名
<lb n="0386b23"/>與鳥同)
一說。飛曰鳥。走曰獸。總謂之禽
(訓與獸同)
。</p>
<lb n="0386b24"/>翼從<p id="pT57p0386b2403" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴經音義曰。翼從。孔安國注
<lb n="0386b25"/>書云。翼
(ハ)
輔也。毛詩傳曰。翼
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0386b19"/>故也。</p>
<lb n="0386b26"/>吉
(居質反。利也)
祥
(似羊反。吉也善也)
感
(古禫反。應動也)
徵
(陟陵反。明也證也)
<p id="pT57p0386b2630" type="inline" rend="margin-left:1em">已
<lb n="0386b27"/>上義。諸師釋恐繁不載。<anchor xml:id="fnT57p0386b20"/>考者往而尋之。</p>
<lb n="0386b28"/>佛樹<p id="pT57p0386b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">止觀引淨名經云。始坐佛樹力降
<lb n="0386b29"/>魔得甘露滅覺道成。輔行云。佛樹者。亦云
<lb n="0386c01"/>元吉樹。亦曰。道場菩提樹等。從此得道等
<lb n="0386c02"/>故。西域記曰。金剛菩提樹者。畢鉢羅之樹
<lb n="0386c03"/>也。昔佛在世。高數百尺。屢經殘伐。猶高四
<lb n="0386c04"/>五丈。佛坐其下成等正覺。因而謂之菩提
<lb n="0386c05"/>樹焉。莖幹黃白。枝葉青翠。冬夏不凋。光鮮
<lb n="0386c06"/>無變。每至如來涅槃之日。葉皆凋落。頃之
<lb n="0386c07"/>復故。是日也。諸國君王異方法俗。數千萬眾
<lb n="0386c08"/>不召而集。香水香乳<anchor xml:id="fnT57p0386c21"/>以溉以洗。於是奏音
<lb n="0386c09"/>樂列香華。競修供養。</p>
<lb n="0386c10"/>跏趺而坐<p id="pT57p0386c1005" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經曰。加趺古遐
<lb n="0386c11"/>
<anchor xml:id="fxT57p0386c01"/>反。爾雅
(ニ)
加
(ハ)
重也。今取其義。則交足坐也。
<lb n="0386c12"/>除災橫經<anchor xml:id="fnT57p0386c22"/>婆沙等云結交趺坐是也。經文
<lb n="0386c13"/>作跏。文字所無。案俗典。江南謂開膝坐
<lb n="0386c14"/>為跘跨。山東謂之甲趺跘坐。跘音平患<anchor xml:id="fxT57p0386c02"/>反。
<lb n="0386c15"/>跨音口瓜<anchor xml:id="fxT57p0386c03"/>反。智度論云。問曰。多有坐法。
<lb n="0386c16"/>佛何以故唯用結跏趺坐。答云。諸坐法中。結
<lb n="0386c17"/>跏趺坐。最安穩不疲極。此是坐禪人坐法。
<lb n="0386c18"/>攝持手足。心亦不散。又於一切四種身儀
<lb n="0386c19"/>中。最安穩。魔王見之。其心憂怖。眾<anchor xml:id="fnT57p0386c23"/>人皆大
<lb n="0386c20"/>歡喜。</p>
<lb n="0386c21"/>奮<p id="pT57p0386c2102" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。奮
(ハ)
揚也。鳥張毛羽奮<anchor xml:id="fnT57p0386c24"/>迅也。方
<lb n="0386c22"/>問反。玉篇曰。奮
(ハ)
翬也振也。</p>
<lb n="0386c23"/>魔<p id="pT57p0386c2302" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。維摩詰所說經云。魔怨。梵云
<lb n="0386c24"/>魔羅。此云殺者是。其位處第六天<anchor xml:id="fnT57p0386c25"/>主也。論
<lb n="0386c25"/>中釋。斷惠命故名<anchor xml:id="fnT57p0386c26"/>魔。又常行放逸而自
<lb n="0386c26"/>害身故名魔。言波旬訛也。正言波<anchor xml:id="fnT57p0386c27"/>卑夜。
<lb n="0386c27"/>是其名也。此云惡者。常惡意
(アリテ)
成就惡<anchor xml:id="fnT57p0386c28"/>法
<lb n="0386c28"/>惡惠故名波旬。經中作魔波旬者。存二者
<lb n="0386c29"/>也。又云。攝大乘論云。天魔。梵云魔羅。此釋
<lb n="0387a01"/>云障。能為修道作障礙也。是位處即第六
<lb n="0387a02"/>天主也。名曰波旬。此云惡愛。即釋<anchor xml:id="fnT57p0387a01"/>迦出
<lb n="0387a03"/>世
(ノ)
魔王名也。諸佛出世
(ノ)
魔各不同也。如迦
<lb n="0387a04"/>
<anchor xml:id="fnT57p0387a02"/>葉時魔名頭師。此云惡瞋等也。新譯華
<lb n="0387a05"/>嚴音義云。天魔波旬。具云提婆<anchor xml:id="fnT57p0387a03"/>魔羅播裨。
<lb n="0387a06"/>言提<anchor xml:id="fnT57p0387a04"/>婆此云<anchor xml:id="fnT57p0387a05"/>天。魔<anchor xml:id="fnT57p0387a06"/>羅
(ハ)
障礙也。播裨
(ハ)
罪
<lb n="0387a07"/>惡也。謂此類報生天宮。性好勸人造惡退
<lb n="0387a08"/>善。令不得出離<anchor xml:id="fnT57p0387a07"/>故。翻譯名義集云。魔羅。
<lb n="0387a09"/>大論云。秦言能奪命。死魔實能奪命。餘者
<lb n="0387a10"/>能作奪命因緣。亦能奪智惠命。是故<anchor xml:id="fnT57p0387a08"/>稱名
<lb n="0387a11"/>殺者。又翻為障。能為修道作障礙故。或
<lb n="0387a12"/>言惡者。多欲故。垂裕云。能殺害出世善根。
<lb n="0387a13"/>第六天上別有魔羅所居天。他化天攝。輔行
<lb n="0387a14"/>云。古釋經論。魔字從石。自梁武來。<anchor xml:id="fnT57p0387a09"/>魔能
<lb n="0387a15"/>惱人。字宜從鬼。</p>
<lb n="0387a16"/>率官屬<p id="pT57p0387a1604" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。四分律云。相率所律
<lb n="0387a17"/>
<anchor xml:id="fxT57p0387a01"/>反。謂將領行也。儀禮勗率以敬。鄭玄曰。率
<lb n="0387a18"/>道引之也。東宮切韻曰。祝尚丘云。官
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0387a10"/>位。
<lb n="0387a19"/>從<g ref="CB07293"/>
(丁廻)
自猶眾也。麻果云。屬
(ハ)
眾人也。祝尚
<lb n="0387a20"/>丘云。類也齊等也。廣雅云。官
(ハ)
眾也。尚書周
<lb n="0387a21"/>官曰。六卿分職率其屬。孔曰。六卿各率其
<lb n="0387a22"/>屬官<anchor xml:id="fnT57p0387a11"/>丈夫士也。周禮曰。以八法治官府。
<lb n="0387a23"/>一云。官屬。鄭司<anchor xml:id="fnT57p0387a12"/>農曰。官屬謂六官其屬各
<lb n="0387a24"/>六十。若爾時博士。大史。大宰。大祝。大樂。屬
<lb n="0387a25"/>大常也。</p>
<lb n="0387a26"/>祈勸<p id="pT57p0387a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。祈
(ハ)
求也報也告也。渠希反。
<lb n="0387a27"/>下
(ハ)
去願反。奬也勉也助也教也。</p>
<lb n="0387a28"/>轉法輪<p id="pT57p0387a2804" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。斫訖羅。此土翻輪。
<lb n="0387a29"/>淨名曰。三轉法輪於大千。其輪本來常清淨。
<lb n="0387b01"/>言三輪。一曰示轉。二曰勸轉。三曰證轉。所
<lb n="0387b02"/>云法者。軌持名法。軌謂軌則。令物生解。持
<lb n="0387b03"/>謂任持不捨自體。輔行曰。輪具二義。一
<lb n="0387b04"/>運轉義。二摧<anchor xml:id="fnT57p0387b13"/>碾義。文句曰。轉佛心中化<anchor xml:id="fnT57p0387b14"/>他
<lb n="0387b05"/>法。度入他心。名轉法輪。輔行曰。以四諦輪
<lb n="0387b06"/>轉度。與他摧破結惑。如王輪寶能壞能安。
<lb n="0387b07"/>法輪亦爾。壞煩惱怨安住諦理。</p>
<lb n="0387b08"/>佛吼<p id="pT57p0387b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。吼
(ハ)
牛鳴也。吽
(上同)
呴
(亦同)
同呼
<lb n="0387b09"/>后反。<anchor xml:id="fnT57p0387b15"/>名義集曰。新譯華嚴云。譬如大師子
<lb n="0387b10"/>吼。小師子聞<anchor xml:id="fnT57p0387b16"/>皆悉勇健。一切禽獸遠避竄
<lb n="0387b11"/>伏。佛師子吼。諸菩薩等。若聞讚歎菩提心
<lb n="0387b12"/>聲。長養法身。妄見眾生慚伏退散。</p>
<lb n="0387b13"/>扣法鼓<p id="pT57p0387b1304" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。扣
(ハ)
擊也。枯後<anchor xml:id="fxT57p0387b02"/>反。</p>
<lb n="0387b14"/>慴悕<p id="pT57p0387b1403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。上
(ハ)
之涉反。懼也。下
(ハ)
普故反。
<lb n="0387b15"/>惶也。</p>
<lb n="0387b16"/>摑裂<p id="pT57p0387b1603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。華嚴經曰。攫裂宜作<anchor xml:id="fnT57p0387b17"/>擢
<lb n="0387b17"/>九縛居碧二<anchor xml:id="fxT57p0387b03"/>反。說文
(ニ)
<anchor xml:id="fxT57p0387b04"/>擢
(ハ)
爪持也。准南子
<lb n="0387b18"/>曰。獸窮則<anchor xml:id="fxT57p0387b05"/>擢<anchor xml:id="fnT57p0387b18"/>是。</p>
<lb n="0387b19"/>欲壍<p id="pT57p0387b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">和名曰。四聲字苑云。壍
(七瞻反。和名保利岐)
遶
<lb n="0387b20"/>城長水坑也。淨影義<anchor xml:id="fnT57p0387b19"/>記云。<anchor xml:id="fnT57p0387b20"/>貪欲心深而難
<lb n="0387b21"/>越。故說為壍。</p>
<lb n="0387b22"/>開闡<p id="pT57p0387b2203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法華經云。開闡昌善反。廣
<lb n="0387b23"/>雅云。發闡開也。闡明也。</p>
<lb n="0387b24"/>分衛<p id="pT57p0387b2403" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。菩薩瓔珞經云。分衛此<anchor xml:id="fnT57p0387b21"/>云
<lb n="0387b25"/>訛也。正言儐茶波多。儐茶此<anchor xml:id="fnT57p0387b22"/>云墮。言
(ハ)
食墮
<lb n="0387b26"/>在鉢中也。或言<anchor xml:id="fnT57p0387b23"/>賓茶夜。此云團。團者食
<lb n="0387b27"/>團。謂<anchor xml:id="fnT57p0387b24"/>乞食也。</p>
<lb n="0387b28"/>豐饍<p id="pT57p0387b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。涅槃經曰。甘露膳。上扇反。
<lb n="0387b29"/>說文
(ニ)
膳
(ハ)
具食也。廣雅<anchor xml:id="fnT57p0387b25"/>云。膳
(ハ)
肉也。周禮
(ニ)
<anchor xml:id="fnT57p0387b26"/>膳
(ノ)
<lb n="0387c01"/>言
(ハ)
善也。今時美物亦云珍膳也。字體从肉
<lb n="0387c02"/>善聲。經文有从食作饍傳寫誤也。</p>
<lb n="0387c03"/>貯功德<p id="pT57p0387c0304" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。貯
(ハ)
盛也積也。又作<g ref="CB20141"/>同。
<lb n="0387c04"/>知呂反。</p>
<lb n="0387c05"/>福田<p id="pT57p0387c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰僧名良福田者。報恩
<lb n="0387c06"/>經曰。眾僧者出三界之福<anchor xml:id="fnT57p0387c27"/>田。謂比丘具有
<lb n="0387c07"/>戒體。戒為萬善之根。是故世人歸信供養種
<lb n="0387c08"/>福。如沃壤之田能生嘉苗。故號良福田。</p>
<lb n="0387c09"/>授菩薩記<p id="pT57p0387c0905" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。佛本行集經云。記別。
<lb n="0387c10"/>別
(ハ)
碑列反。分別也。經文從艸作莂非也。舊
<lb n="0387c11"/>經多言<anchor xml:id="fnT57p0387c28"/>卯駐。顯揚論云。記別者。謂諸經<anchor xml:id="fnT57p0387c29"/>中
<lb n="0387c12"/>記諸弟子命終之後生處差別。及諸經中顯
<lb n="0387c13"/>了義說。是為記別。</p>
<lb n="0387c14"/>拯濟<p id="pT57p0387c1403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。桝
(音蒸。上聲。救助也)
撜拯
(並同上)
氶
(聲類云。
<lb n="0387c15"/>抍字也)
爾雅曰。濟
(子計)
渡也成也益也。郭璞曰。
<lb n="0387c16"/>所以廣異訓。各隨事為義。王弼注周易
<lb n="0387c17"/>曰。恢弘博施。無物不與。拯濟微滯是也。</p>
<lb n="0387c18"/>修行<p id="pT57p0387c1803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法華經曰。修行。下<anchor xml:id="fxT57p0387c06"/>盂反。
<lb n="0387c19"/>施之名行。即造修<anchor xml:id="fnT57p0387c30"/>也。</p>
<lb n="0387c20"/>貫
(古玩)
綜
(子宋)
縷
(力主)
練
(即甸)
<p id="pT57p0387c2013" type="inline" rend="margin-left:1em">義寂述義云。貫
(ハ)
<lb n="0387c21"/>通也。綜
(ハ)
括也。諸法雖眾。緣起無差。通括此
<lb n="0387c22"/>理。故云貫綜也。縷者委也。練者精也。世出
<lb n="0387c23"/>世等諸法參差委精此義故云縷練<anchor xml:id="fxT57p0387c07"/>也。</p>
<lb n="0387c24"/>慢恣<p id="pT57p0387c2403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。慢
(ハ)
怠也据也易也。俗作慢
<lb n="0387c25"/>同。謨晏反。下
(ハ)
資四反。縱也。</p>
<lb n="0387c26"/>愍傷<p id="pT57p0387c2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。愍
(ハ)
悲也憐也。蜜殞反。傷
(ハ)
損
<lb n="0387c27"/>也瘡也。言
(ハ)
瘡痛也。式羊反。又式亮反。未成
<lb n="0387c28"/>人也。又害也。</p>
<lb n="0387c29"/>經典<p id="pT57p0387c2903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。經
(ハ)
典也。薛峋
<lb n="0388a01"/>云。經
(ハ)
法也。聖王之書可為常法。郭知玄曰。
<lb n="0388a02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388a01"/>典
(ハ)
常也。陳常道也。釋氏云。典
(ハ)
經也
(本)
案二
<lb n="0388a03"/>字同法重訓猶清淨乎。他異而已。</p>
<lb n="0388a04"/>要妙<p id="pT57p0388a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">老子曰。要妙。河上公章句云。謂微妙
<lb n="0388a05"/>要道也。</p>
<lb n="0388a06"/>導御<p id="pT57p0388a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。導
(ハ)
徒到反。引也。曹憲
<lb n="0388a07"/>云。通也。案引物使通之。薛峋云。凡所開
<lb n="0388a08"/>引<anchor xml:id="fnT57p0388a02"/>也。皆謂導也。孔安國注書云。御
(ハ)
治也。
<lb n="0388a09"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388a03"/>謂治也。謂治理之也鄭玄注禮曰。御
(ハ)
勸勵
<lb n="0388a10"/>也。謂勸化也。</p>
<lb n="0388a11"/>曉了<p id="pT57p0388a1103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。曉
(ハ)
曙也明也惠也知也。馨皛
<lb n="0388a12"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0388a04"/>明了。</p>
<lb n="0388a13"/>壞裂<p id="pT57p0388a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。壞
(ハ)
自破也。古文作𡎯同。胡
<lb n="0388a14"/>怪反。下
(ハ)
良嶭反。破也。</p>
<lb n="0388a15"/>纏縛<p id="pT57p0388a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。纏
(ハ)
繞也。俗作纏同。直連反。
<lb n="0388a16"/>符钁反。繫也。</p>
<lb n="0388a17"/>三昧<p id="pT57p0388a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。摩訶般若波羅蜜經云。三
<lb n="0388a18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388a05"/>昧或言三摩提。或言三摩帝。皆訛也。正言
<lb n="0388a19"/>三摩地。此譯云等持。等者正也。正持心也。
<lb n="0388a20"/>持謂持諸功德也。或云正定。謂住緣一境。
<lb n="0388a21"/>離諸邪亂也。</p>
<lb n="0388a22"/>總持<p id="pT57p0388a2203" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰。陀羅尼。大論
(ニ)
秦言能
<lb n="0388a23"/>持。集種種善法。能持令不散不失。譬如好
<lb n="0388a24"/>器盛水。水不漏散。惡不善根心生。能遮
<lb n="0388a25"/>令不生。若欲作<anchor xml:id="fnT57p0388a06"/>惡罪時。持令不作。是
<lb n="0388a26"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388a07"/>陀羅尼。肇翻總持。謂持善不失。持惡不
<lb n="0388a27"/>生。又翻遮持。</p>
<lb n="0388a28"/>一念之頃<p id="pT57p0388a2805" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。頃猶須臾之間。亦不
<lb n="0388a29"/>久也<anchor xml:id="fnT57p0388a08"/>立頴<anchor xml:id="fxT57p0388a01"/>反。</p>
<lb n="0388b01"/>辨才<p id="pT57p0388b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。鉢底婆此云辨<anchor xml:id="fnT57p0388b09"/>才。
<lb n="0388b02"/>
<anchor xml:id="fxT57p0388b02"/>辨
(ハ)
說也。展轉無滯故。辨
(ハ)
別也。分明譯了
<lb n="0388b03"/>故。輔行明<anchor xml:id="fxT57p0388b03"/>辨有四種。謂義．法．詞．樂說也。</p>
<lb n="0388b04"/>庶類<p id="pT57p0388b0403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。庶
(ハ)
眾也。商署反。說文云。類
(ハ)
<lb n="0388b05"/>種也。力遂反。</p>
<lb n="0388b06"/>荷負<p id="pT57p0388b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">案廣韻。作荷．何二形同。胡可反。負
<lb n="0388b07"/>也。又胡歌反英蕖也。負
(ハ)
房九反。擔也<anchor xml:id="fnT57p0388b10"/>荷也。
<lb n="0388b08"/>又受貸不償曰負。背恩忘德曰<anchor xml:id="fnT57p0388b11"/>負。經音
<lb n="0388b09"/>義云。法華經云。何負古文作<anchor xml:id="fnT57p0388b12"/>
<g ref="CB20149"/>。說文
(ニ)
胡歌
<lb n="0388b10"/>反。何
(ハ)
擔也。諸書<anchor xml:id="fnT57p0388b13"/>故可反。何
(ハ)
任也。今皆作
<lb n="0388b11"/>荷也。</p>
<lb n="0388b12"/>重擔<p id="pT57p0388b1203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。釋名云。擔
(ハ)
任也。任力所勝
<lb n="0388b13"/>也。都甘反。</p>
<lb n="0388b14"/>杜三趣<p id="pT57p0388b1404" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。杜
(ハ)
塞也。徒古反<anchor xml:id="fnT57p0388b14"/>甘<anchor xml:id="fnT57p0388b15"/>堂子
<lb n="0388b15"/>似梨也。又杜中藥名也。漢書曰。杜門不出。
<lb n="0388b16"/>杜
(ハ)
塞也。</p>
<lb n="0388b17"/>黎庶<p id="pT57p0388b1703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。黎
(ハ)
眾也。良奚反。庶又眾也。
<lb n="0388b18"/>商署反。經音義云。僧祇律云。黎<anchor xml:id="fnT57p0388b16"/>庶
(ハ)
爾雅
(ニ)
黎
<lb n="0388b19"/>庶
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0388b17"/>蒸多
(ナル)
師旅
(ノ)
眾也。李周翰註文選曰。黎
<lb n="0388b20"/>庶
(ハ)
眾民也。</p>
<lb n="0388b21"/>自己<p id="pT57p0388b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義云。彼己。己
(ハ)
居<anchor xml:id="fnT57p0388b18"/>里反。
<lb n="0388b22"/>彼<anchor xml:id="fnT57p0388b19"/>他。己
(ハ)
自也。案廣韻。有己
(音<anchor xml:id="fnT57p0388b20"/>吉。言身己<anchor xml:id="fnT57p0388b21"/>也戊己歲名也)
<lb n="0388b23"/>已
(音以。止也。甚也訖也)
巳
(音似嗣也。又辰巳時名也)
等
(ノ)
分毫子。分別
<lb n="0388b24"/>莫混亂焉。</p>
<lb n="0388b25"/>大士<p id="pT57p0388b2503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。明度無極經曰。開<anchor xml:id="fnT57p0388b22"/>示謂以
<lb n="0388b26"/>法開道之士也。法華疏曰。大士者。大論稱
<lb n="0388b27"/>菩薩為大士。亦曰開士。士謂士夫。凡<anchor xml:id="fnT57p0388b23"/>夫之
<lb n="0388b28"/>通<anchor xml:id="fnT57p0388b24"/>稱。以大．開簡別。故曰大等。如世云仁
<lb n="0388b29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388b25"/>士等。亦以仁等簡之。今人中發大心者
<lb n="0388c01"/>名大。開是發之異名。引物不同故諸相各
<lb n="0388c02"/>異。</p>
<lb n="0388c03"/>悅豫<p id="pT57p0388c0303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。對法論曰。悅<anchor xml:id="fnT57p0388c26"/>豫
(ハ)
爾雅
(ニ)
悅
<lb n="0388c04"/>豫喜樂也。豫亦安也。</p>
<lb n="0388c05"/>姿色<p id="pT57p0388c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。曹憲云。姿
(子思切)
<anchor xml:id="fnT57p0388c27"/>態也。
<lb n="0388c06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388c28"/>案
(ニ)
姿
(ハ)
美態也。郭知玄云。儀容。釋氏云。莊
<lb n="0388c07"/>也。</p>
<lb n="0388c08"/>光顏<p id="pT57p0388c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。陸法言云。顏
(ハ)
五姦反。韓
<lb n="0388c09"/>知十云。眉目間也。王仁煦云。面前。孫愐云。
<lb n="0388c10"/>顏
(ハ)
額也。容色也。今案
(ニ)
國語
(ニ)
天威不違顏。賈
<lb n="0388c11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388c29"/>達云。顏<anchor xml:id="fnT57p0388c30"/>顙也。史記云。漢高祖隆準而龍
<lb n="0388c12"/>顏
(アリ)
。注
(ニ)
顏
(ハ)
額顙也。</p>
<lb n="0388c13"/>巍巍<p id="pT57p0388c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">論語曰。巍巍乎。唯天為大。唯堯則
<lb n="0388c14"/>之。注曰。巍巍者高大之稱也。美堯能法天
<lb n="0388c15"/>而行化之也。</p>
<lb n="0388c16"/>承佛<p id="pT57p0388c1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。承
(ハ)
奉也受也。署陵切。</p>
<lb n="0388c17"/>聖旨<p id="pT57p0388c1703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。維摩經云。聖旨。字<anchor xml:id="fnT57p0388c31"/>體作
<lb n="0388c18"/>恉。說文
(ニ)
恉
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0388c32"/>意也。廣雅
(ニ)
恉
(ハ)
志也。</p>
<lb n="0388c19"/>即從座起<p id="pT57p0388c1905" type="inline" rend="margin-left:1em">孝經云。子曰。參先王有至德
<lb n="0388c20"/>
(孝<anchor xml:id="fnT57p0388c33"/>道也)
要道以<g ref="CB20159"/>ヲシヘ天下。民用和睦。上下亡怨。
<lb n="0388c21"/>女
(テ)
知之乎。曾之避席曰。參弗敏。何足以知
<lb n="0388c22"/>之乎。孔曰。凡弟子請業及師之問。皆作タテ離
<lb n="0388c23"/>席。夫避席答對。弟子執恭。曲禮曰。請業則
<lb n="0388c24"/>起。請益則起。鄭云。尊師重道也。起若<anchor xml:id="fnT57p0388c34"/>摳
<lb n="0388c25"/>衣前請也。益謂受說不了。欲師更明說
<lb n="0388c26"/>之也。義寂述義云。即從座起者。避席以表
<lb n="0388c27"/>虔恭。</p>
<lb n="0388c28"/>偏袒<p id="pT57p0388c2803" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義云。袒
(ハ)
唐亶反。露也。
<lb n="0388c29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0388c35"/>字以衣。又音宅莧切。<anchor xml:id="fnT57p0388c36"/>玉篇云。袒
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0388c37"/>
<g ref="CB06646"/>。脫
<lb n="0389a01"/>衣見體也。字又作襢同。大亶除鴈二反。私
<lb n="0389a02"/>案玉篇云。袒
(ハ)
大亶切。脫衣也。肉袒也。或作
<lb n="0389a03"/>擅。又除鴈切。縫解也。</p>
<lb n="0389a04"/>長跪<p id="pT57p0389a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。智度論曰。長跪其跪反。聲
<lb n="0389a05"/>類
(ニ)
跪
(ハ)
跽也。釋名曰。跪
(ハ)
危也。兩膝隱地。體
<lb n="0389a06"/>危<anchor xml:id="fnT57p0389a01"/>𨺙。音五結反。寄歸傳云。<anchor xml:id="fnT57p0389a02"/>長跪者。謂是
<lb n="0389a07"/>雙膝踞地。竪兩足以支身。舊曰胡跪者
<lb n="0389a08"/>非也。五天皆爾也。何獨噵胡也。</p>
<lb n="0389a09"/>威容<p id="pT57p0389a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。曹憲云。威
(ハ)
畏也。案
(ニ)
威
(ハ)
<lb n="0389a10"/>物所畏也。孫愐云。左傳
(ニ)
有威而可畏。謂之
<lb n="0389a11"/>威。有儀而可象。謂之儀。王仁煦云。容
(ハ)
形
<lb n="0389a12"/>儀。左傳
(ニ)
物有其容。杜預曰。容
(ハ)
貌也。</p>
<lb n="0389a13"/>瞻覩<p id="pT57p0389a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。上
(ハ)
職廉反。下
(ハ)
當古反。訓同
<lb n="0389a14"/>見也。平他異耳。</p>
<lb n="0389a15"/>矜哀<p id="pT57p0389a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0389a03"/>經音義云。矜哀。上
(ハ)
居陵反。矜哀
(ハ)
憐
<lb n="0389a16"/>恤<anchor xml:id="fnT57p0389a04"/>也。</p>
<lb n="0389a17"/>群萌<p id="pT57p0389a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。華嚴云。群萌古文<anchor xml:id="fnT57p0389a05"/>作詪。
<lb n="0389a18"/>同麥耕<anchor xml:id="fxT57p0389a01"/>反。萌芽也。廣雅
(ニ)
萌
(ハ)
始也。案
(ニ)
萌
(ハ)
冥
<lb n="0389a19"/>味貌也。言
(ハ)
眾庶無知也。漢書
(ニ)
<anchor xml:id="fnT57p0389a06"/>泯泯
(ハ)
群<anchor xml:id="fnT57p0389a07"/>黎
<lb n="0389a20"/>也。新譯華嚴音義云。群萌<anchor xml:id="fnT57p0389a08"/>麥耕<anchor xml:id="fxT57p0389a02"/>反。漢書集
<lb n="0389a21"/>注云。萌謂草木初生也。毛詩傳曰。群
(ハ)
眾也。
<lb n="0389a22"/>言
(ハ)
童蒙凡夫。猶彼眾小草也。</p>
<lb n="0389a23"/>靈瑞華<p id="pT57p0389a2304" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。大菩薩藏經云。烏曇跋
<lb n="0389a24"/>羅華。舊云優曇波羅華。或作優曇婆羅華。
<lb n="0389a25"/>此葉似梨。果大如拳。其味甘。無花而結子。
<lb n="0389a26"/>亦有花而難值。故經中以喻希有者也。新
<lb n="0389a27"/>譯華嚴音義曰。優曇<anchor xml:id="fnT57p0389a09"/>花。此云希有也。此花
<lb n="0389a28"/>多時乃一開也。法<anchor xml:id="fnT57p0389a10"/>華文句曰。優曇花者。此
<lb n="0389a29"/>云靈瑞。三千年一現。現則金輪王出。慈恩玄
<lb n="0389b01"/>贊云。梵云鄔曇鉢羅。此云瑞應。金輪王出。
<lb n="0389b02"/>大海減少。金輪露現。其華乃生。應金輪之
<lb n="0389b03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0389b11"/>御名<anchor xml:id="fnT57p0389b12"/>應華。</p>
<lb n="0389b04"/>遏絕<p id="pT57p0389b0403" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。放光般若經曰。遏絕。於曷
<lb n="0389b05"/>反。爾雅云。遏
(ハ)
止也。今以逆相止為遏。蒼頡
<lb n="0389b06"/>篇。遏
(ハ)
遮也。</p>
<lb n="0389b07"/>一飡<p id="pT57p0389b0703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。餐
(ハ)
說文
(ニ)
吞<anchor xml:id="fnT57p0389b13"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0389b14"/>湌
(上同)
俗<anchor xml:id="fnT57p0389b15"/>飡
<lb n="0389b08"/>同。七安反。</p>
<lb n="0389b09"/>唯然<p id="pT57p0389b0903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。金剛般若經云唯然。弋誰
<lb n="0389b10"/>于比二反。說文
(ニ)
唯
(ハ)
諾也。謂<g ref="CB20145"/>之敬辭也。<anchor xml:id="fnT57p0389b16"/>禮
<lb n="0389b11"/>云。唯而起。鄭<anchor xml:id="fnT57p0389b17"/>注。唯恭於諾也。論語曰。參
<lb n="0389b12"/>乎吾道。一以貫之<anchor xml:id="fnT57p0389b18"/>哉。曾子云。唯注云。直曉
<lb n="0389b13"/>不問。故答曰唯也。慈恩玄贊云。唯音<anchor xml:id="fnT57p0389b19"/>弋誰
<lb n="0389b14"/>弋水二反。敬諾之詞。然音如延反。順從之稱
<lb n="0389b15"/>也。</p>
<lb n="0389b16"/>願樂<p id="pT57p0389b1603" type="inline" rend="margin-left:1em">案廣韻樂字有三音。謂五教反。好
<lb n="0389b17"/>也。盧各反。喜也。五角反。<anchor xml:id="fnT57p0389b20"/>樂也。依音異訓。
<lb n="0389b18"/>全非別體。應知。</p>
<lb n="0389b19"/>乃往<p id="pT57p0389b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義云。乃往。說文曰。乃
(ハ)
語
<lb n="0389b20"/>辭也。廣雅云。乃
(ハ)
徃也。重言訓義。猶清淨也。</p>
<lb n="0389b21"/>無央數<p id="pT57p0389b2104" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經云。無央於良反。
<lb n="0389b22"/>梵云阿僧祇。<anchor xml:id="fnT57p0389b21"/>此無央數。央
(ハ)
盡也。經文作
<lb n="0389b23"/>鞅。於兩反。說文
(ハ)
頸靼也。靼
(ハ)
非此義。靼音之
<lb n="0389b24"/>列反。</p>
<lb n="0389b25"/>錠光<p id="pT57p0389b2503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。華嚴經云。錠光。大<anchor xml:id="fnT57p0389b22"/>徑反。
<lb n="0389b26"/>又音殿。案聲類。無足曰鐙。有足曰錠。即
<lb n="0389b27"/>然燈佛也。諸<anchor xml:id="fnT57p0389b23"/>經作提洹竭佛。是梵音也。翻
<lb n="0389b28"/>譯名義集云。提洹竭。<anchor xml:id="fnT57p0389b24"/>或云提和竭羅。此云
<lb n="0389b29"/>燃燈。大論云。太子生時。一切身邊光如燃
<lb n="0389c01"/>燈故<anchor xml:id="fnT57p0389c25"/>云燃燈。<anchor xml:id="fnT57p0389c26"/>以<anchor xml:id="fnT57p0389c27"/>此成佛亦名燃燈。鐙
<lb n="0389c02"/>字。說文從金。徐鉉云。錠
(ハ)
中置燭。故謂之
<lb n="0389c03"/>燈。聲類云。有足曰錠。無足曰燈。瑞應經翻
<lb n="0389c04"/>為錠光。摭華云。錠音定。<anchor xml:id="fnT57p0389c28"/>燈屬也。古來翻譯
<lb n="0389c05"/>迴文不同。或云燃燈。或云錠光。語異義同。
<lb n="0389c06"/>故須從金。釋尊修行。名儒童。時二僧祇滿。
<lb n="0389c07"/>遇燃燈佛。得受記別。</p>
<lb n="0389c08"/>沙門<p id="pT57p0389c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法佛經云。沙門。舊云桑
<lb n="0389c09"/>門。或云喪門。皆訛略也。正言室摩那拏。或
<lb n="0389c10"/>言舍<anchor xml:id="fnT57p0389c29"/>囉摩拏。此云功勞。言修道有多勞
<lb n="0389c11"/>也。又云勤勞。言至誠也。義亦名息。以得法
<lb n="0389c12"/>故。暫寧息也。舊譯息心。或言靜志是也。</p>
<lb n="0389c13"/>法藏<p id="pT57p0389c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。曇摩迦。此翻法藏比
<lb n="0389c14"/>丘。乃無量壽佛行因時名。</p>
<lb n="0389c15"/>勇哲<p id="pT57p0389c1503" type="inline" rend="margin-left:1em">陀羅尼經曰。勇哲。音義云。古文作
<lb n="0389c16"/>
<g ref="CB20190"/>。字書作<g ref="CB15223"/>。今作哲。同知列反。爾雅
(ニ)
哲
(ハ)
<lb n="0389c17"/>智也。尚書
(ニハ)
知人則哲。方言
(ニハ)
齊宋之間。謂
<lb n="0389c18"/>智為<anchor xml:id="fnT57p0389c30"/>哲。哲謂明了也。</p>
<lb n="0389c19"/>稽首<p id="pT57p0389c1903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。維摩經云。稽首
(ハ)
古文<g ref="CB20168"/>同。
<lb n="0389c20"/>苦禮<anchor xml:id="fxT57p0389c03"/>反。蒼頡篇曰。稽首頓首也。周禮
(ニ)
大祝
<lb n="0389c21"/>辨九拜。一曰稽首。鄭玄云。稽首
(ハ)
至<anchor xml:id="fnT57p0389c31"/>也。謂
<lb n="0389c22"/>頭至地也。首
(ハ)
頭也。尚書云。禹拜稽首是也。
<lb n="0389c23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0389c32"/>又正法華作稽顙。謂額至地也。與稽首
<lb n="0389c24"/>同。左傳註云。稽首
(ハ)
首至地也。事天子之禮
<lb n="0389c25"/>也。</p>
<lb n="0389c26"/>右遶三匝<p id="pT57p0389c2605" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。匝
(ハ)
遍也。亦从辵作迊
<lb n="0389c27"/>同。子答反。寄歸傳云。言旋右者。梵云鉢喇
<lb n="0389c28"/>特崎拏。鉢喇字緣。乃有多義。此中意趣。事
<lb n="0389c29"/>表旋行。特崎拏即是其右。總明尊<anchor xml:id="fnT57p0389c33"/>便之目
<lb n="0390a01"/>故。時人名右手為特崎拏<anchor xml:id="fnT57p0390a01"/>手意。是從其
<lb n="0390a02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0390a02"/>右邊為尊為便。方合旋繞之<anchor xml:id="fnT57p0390a03"/>儀
(乃至)
向
<lb n="0390a03"/>右邊為<anchor xml:id="fnT57p0390a04"/>右繞。<anchor xml:id="fnT57p0390a05"/>向左邊為左繞。斯為聖
<lb n="0390a04"/>制。勿致疑惑。</p>
<lb n="0390a05"/>以頌<p id="pT57p0390a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。攝大乘論云。伽陀
(ハ)
此方當
<lb n="0390a06"/>頌。或云攝。言
(ハ)
諸聖人所作。莫問重頌字
<lb n="0390a07"/>之多少。四句為頌者。皆名伽陀。或云室盧
<lb n="0390a08"/>迦。謂三十二字等也。案西國數經之法。皆
<lb n="0390a09"/>以三十二字為一伽陀。或云伽陀。訛也。舊
<lb n="0390a10"/>云偈者。亦伽陀之訛也。慈恩傳曰。<anchor xml:id="fnT57p0390a06"/>舊曰偈。
<lb n="0390a11"/>梵文略也。<anchor xml:id="fnT57p0390a07"/>或揭<anchor xml:id="fnT57p0390a08"/>他。梵文訛也。今從正音。
<lb n="0390a12"/>宜云伽陀。伽陀唐云頌。頌有三十二<anchor xml:id="fnT57p0390a09"/>言。
<lb n="0390a13"/>鄭氏注禮記曰。頌謂將順其美也。周禮曰。
<lb n="0390a14"/>教六詩。六曰頌。注云。頌之言
(ハ)
誦也。容也。
<lb n="0390a15"/>誦<anchor xml:id="fnT57p0390a10"/>今德廣以美也。鄭司<anchor xml:id="fnT57p0390a11"/>農云。古而自有
<lb n="0390a16"/>風雅頌之名矣。文選序曰。頌者。所以游揚
<lb n="0390a17"/>德業褒讚成功。注曰。謂揚其德業。讚其成
<lb n="0390a18"/>功也。</p>
<lb n="0390a19"/>炎明<p id="pT57p0390a1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。炎
(ハ)
熟也。說文曰。火光上
(ル)
也。
<lb n="0390a20"/>于廉反。</p>
<lb n="0390a21"/>隱蔽<p id="pT57p0390a2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。隱
(ハ)
藏也。下
(ハ)
必袂反。掩也。</p>
<lb n="0390a22"/>無倫<p id="pT57p0390a2203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。倫
(ハ)
等也比也道也理也。力迍
<lb n="0390a23"/>反。</p>
<lb n="0390a24"/>無侶<p id="pT57p0390a2403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。侶
(ハ)
伴侶。力舉反。</p>
<lb n="0390a25"/>盡奧<p id="pT57p0390a2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。奧
(ハ)
深也。內也藏也。<anchor xml:id="fnT57p0390a12"/>鳥到反。
<lb n="0390a26"/>東宮切韻曰。釋氏云。奧
(ハ)
室也穴也藏也。爾雅
<lb n="0390a27"/>曰。西南隅謂之奧。麻果曰。說文
(ニ)
室也。深邃
<lb n="0390a28"/>難測也。老子云。道者萬物之奧也。</p>
<lb n="0390a29"/>涯底<p id="pT57p0390a2903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。正法華經云。崖底。丁禮
<lb n="0390b01"/>反。底猶下也。經文作<g ref="CB20171"/>。音
(ハ)
直移反。山石也。
<lb n="0390b02"/>又作𡵒。子結反。說文
(ニ)
陬<anchor xml:id="fnT57p0390b13"/>隔而高山之節也。</p>
<lb n="0390b03"/>功勳<p id="pT57p0390b0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。功
(ハ)
績也。說文曰。以勞定國
<lb n="0390b04"/>曰功。古紅反。下
(ハ)
許云反。功勳也。周禮云。王
<lb n="0390b05"/>功曰勳
(輔成王業若周公者也)
國功曰功
(保全國家若伊尹者也)
<lb n="0390b06"/>孔安國注尚書云。勳
(ハ)
功也。王仁煦曰。功
(ハ)
勳
<lb n="0390b07"/>力也。</p>
<lb n="0390b08"/>布施<p id="pT57p0390b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。須賴經曰。布施。補故反。分
<lb n="0390b09"/>布也。惠施也。<anchor xml:id="fnT57p0390b14"/>名義集<anchor xml:id="fnT57p0390b15"/>云。檀那。法界次第
<lb n="0390b10"/>曰。秦言布施。若內有信心。外有福田。有財
<lb n="0390b11"/>物。三事和合心
(ヲモテ)
生捨法能破慳貪。是為
<lb n="0390b12"/>檀那。安然悉曇藏云。彼云陀那。此云布施。
<lb n="0390b13"/>猶檀那也。</p>
<lb n="0390b14"/>快樂<p id="pT57p0390b1403" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。新歲經曰。快樂。苦懷<anchor xml:id="fxT57p0390b01"/>反。
<lb n="0390b15"/>字林
(ニ)
快
(ハ)
喜也。經文作噲。字林
(ニ)
噲
(ハ)
咽也。蒼頡
<lb n="0390b16"/>篇
(ニ)
此亦快字也。</p>
<lb n="0390b17"/>幸佛<p id="pT57p0390b1703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。幸
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0390b16"/>冀也望也。璟興述文
<lb n="0390b18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0390b17"/>云。<anchor xml:id="fnT57p0390b18"/>幸
(ハ)
願也。</p>
<lb n="0390b19"/>真證<p id="pT57p0390b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。證
(ハ)
驗也。又徵證也。<anchor xml:id="fnT57p0390b19"/>諸應反。</p>
<lb n="0390b20"/>力精所欲<p id="pT57p0390b2005" type="inline" rend="margin-left:1em">毛詩云。古訓是
(ヲ)
式
(トシ)
威儀是
(ヲ)
力
(ム)
。
<lb n="0390b21"/>箋云。力猶懃。東宮切韻云。郭知<anchor xml:id="fnT57p0390b20"/>玄力
(ハ)
健
<lb n="0390b22"/>也。薛峋云。<g ref="CB20166"/>也。孫愐云。精專意也。</p>
<lb n="0390b23"/>假令<p id="pT57p0390b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">毛詩曰。借タトヒ曰
(トスレハ)
未知。亦既抱子。傳
<lb n="0390b24"/>云。借假也。箋云。假令人云王尚幼少未有
<lb n="0390b25"/>所知。亦已抱子長大矣。不幼少也。</p>
<lb n="0390b26"/>苦毒<p id="pT57p0390b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。苦
(ハ)
患也。下
(ハ)
徒沃反。痛也害
<lb n="0390b27"/>也苦也憎也。又害人之草。往往而<anchor xml:id="fnT57p0390b21"/>主字亦
<lb n="0390b28"/>作<g ref="CB07849"/>。</p>
<lb n="0390b29"/>高明<p id="pT57p0390b2903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。高
(ハ)
上也崇也遠也敬也。古勞
<lb n="0390c01"/>反。明
(ハ)
光也照也通也發也。武兵反。杜預注
<lb n="0390c02"/>左傳云。高明猶亢<anchor xml:id="fnT57p0390c22"/>爽也。</p>
<lb n="0390c03"/>升量<p id="pT57p0390c0303" type="inline" rend="margin-left:1em">倭名陸詞切韻云。升
(音昇倭名麻須)
十合器名
<lb n="0390c04"/>也。鄭氏注月令云。丈尺曰度。斗斛曰<anchor xml:id="fnT57p0390c23"/>量。</p>
<lb n="0390c05"/>剋果<p id="pT57p0390c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。剋
(ハ)
必也。苦得反。果
(ハ)
定也。又
<lb n="0390c06"/>剋也。古火反。經音義云。剋
(ハ)
口勒反。言必當
<lb n="0390c07"/>也
(本)
言
(ハ)
必定不虛也。</p>
<lb n="0390c08"/>地獄<p id="pT57p0390c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法<anchor xml:id="fnT57p0390c24"/>華曰。地獄梵<anchor xml:id="fnT57p0390c25"/>云泥梨
<lb n="0390c09"/>耶。或言泥囉夜。或云那落迦。此云不可樂。
<lb n="0390c10"/>亦云非行。謂非法行處也。或在山間。或大
<lb n="0390c11"/>海邊。非止地下。言地獄者。一義翻也。又云。
<lb n="0390c12"/>攝大乘論云。那落迦亦言那羅柯。亦云泥囉
<lb n="0390c13"/>夜。舊言<anchor xml:id="fnT57p0390c26"/>那梨邪。斯梵言楚夏耳。此譯有四
<lb n="0390c14"/>義。一不可樂。二不可救濟。三闇冥。四地獄。
<lb n="0390c15"/>經中言地獄<anchor xml:id="fnT57p0390c27"/>者。一義也。所以仍置本名。或
<lb n="0390c16"/>言非行。謂非法行處也。</p>
<lb n="0390c17"/>餓鬼<p id="pT57p0390c1703" type="inline" rend="margin-left:1em">婆沙論云。問。何故彼趣名閉戾多。
<lb n="0390c18"/>答。施設論說。如今鬼世界王名琰魔。如是
<lb n="0390c19"/>劫初時有鬼世界王。名粃多。是故往彼生
<lb n="0390c20"/>彼諸有情。皆名閉戾多。<anchor xml:id="fnT57p0390c28"/>即是粃多界中所
<lb n="0390c21"/>有義。從是皆立此名。由增長增上
(ノ)
慳貪身
<lb n="0390c22"/>語意惡行。往彼生彼。令彼生相續。故名鬼
<lb n="0390c23"/>趣。俱舍頌疏<anchor xml:id="fnT57p0390c29"/>世品云。言鬼者。謂餘生中喜
<lb n="0390c24"/>盜他物。又復<anchor xml:id="fnT57p0390c30"/>是多所祀祖宗。又多希求以
<lb n="0390c25"/>自存濟。又多<anchor xml:id="fnT57p0390c31"/>性怯劣。身心輕躁。故名為鬼。</p>
<lb n="0390c26"/>畜生<p id="pT57p0390c2603" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。底栗車。此云畜生。
<lb n="0390c27"/>
<anchor xml:id="fnT57p0390c32"/>褚六反。即六<anchor xml:id="fnT57p0390c33"/>畜也。禮記注云。牛馬羊犬豕
<lb n="0390c28"/>雞。輔行云。攝趣不盡。以五道中皆遍有故。
<lb n="0390c29"/>又翻畜
(群六)
生。婆娑曰。畜謂畜養。謂彼橫生
<lb n="0391a01"/>稟性愚癡。不能自立。為他畜養。故名畜
<lb n="0391a02"/>生。</p>
<lb n="0391a03"/>好醜<p id="pT57p0391a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。好
(ハ)
愛。呼老反。醜
(ハ)
類也。昌九
<lb n="0391a04"/>反。釋名曰。醜
(ハ)
臭也。如<anchor xml:id="fnT57p0391a01"/>物臭穢也。</p>
<lb n="0391a05"/>修短<p id="pT57p0391a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。<anchor xml:id="fnT57p0391a02"/>修
(ハ)
長也。息流反。短
(ハ)
促也。不
<lb n="0391a06"/>長也。亦作𢭃同。都管反。</p>
<lb n="0391a07"/>咨嗟<p id="pT57p0391a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義曰。<anchor xml:id="fnT57p0391a03"/>咨嗟。咨
(ハ)
音諮。孔
<lb n="0391a08"/>安國註書曰。咨
(ハ)
嗟也。玉篇云。咨嗟嗟歎也。
<lb n="0391a09"/>鄭箋詩曰。咨
(ハ)
嗟歎。美之深者也。</p>
<lb n="0391a10"/>誹謗<p id="pT57p0391a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法<anchor xml:id="fxT57p0391a01"/>華曰。誹謗。字林
(ニ)
方味
<lb n="0391a11"/>反。誹
(ハ)
謗也。謗
(ハ)
毀也。廣雅曰。謗
(ハ)
惡也。國語
<lb n="0391a12"/>曰。左史謗之。<anchor xml:id="fnT57p0391a04"/>賈曰。對人道其惡曰謗也。</p>
<lb n="0391a13"/>係念<p id="pT57p0391a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。摩訶般若波羅蜜經云。<anchor xml:id="fnT57p0391a05"/>係
<lb n="0391a14"/>念古文繫繼二形。今係同古帝反。說文
(ニ)
係
(ハ)
<lb n="0391a15"/>結束<anchor xml:id="fnT57p0391a06"/>也。亦連綴不絕也。</p>
<lb n="0391a16"/>植諸<p id="pT57p0391a1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。種植也。立志也。職值二音。經
<lb n="0391a17"/>音義云。植謂根<anchor xml:id="fnT57p0391a07"/>生屬也。</p>
<lb n="0391a18"/>果遂<p id="pT57p0391a1803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。果
(ハ)
剋也定也。遂
(ハ)
達也進也成
<lb n="0391a19"/>也。安也止也往也從志。徐醉反。</p>
<lb n="0391a20"/>常倫<p id="pT57p0391a2003" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏云。倫
(ハ)
匹配也。比類
<lb n="0391a21"/>也。麻果云。禮云。擬人必於其倫。倫
(ハ)
類也。祝
<lb n="0391a22"/>尚丘云。倫
(ハ)
輩也。文撰雜體詩曰。遠想出宏
<lb n="0391a23"/>域。高步超常倫。向云宏大倫
(ハ)
輩也。</p>
<lb n="0391a24"/>金剛那羅延身<p id="pT57p0391a2407" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。等集眾德三昧
<lb n="0391a25"/>經云。那羅延。晉言鉤鎖力<anchor xml:id="fnT57p0391a08"/>等也。新譯華嚴
<lb n="0391a26"/>經音義云。那羅<anchor xml:id="fnT57p0391a09"/>延此云堅固。翻譯名義集
<lb n="0391a27"/>云。維摩經。那羅延菩薩。涅槃疏。翻為金剛。</p>
<lb n="0391a28"/>稱量<p id="pT57p0391a2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。稱
(ハ)
知輕重。俗作秤同。處陵
<lb n="0391a29"/>昌證二反。量
(ハ)
合斗斛。力讓反。論語曰。謹權
<lb n="0391b01"/>量審法度。注
(ニ)
權
(ハ)
稱量
(ハ)
斗斛也。鄭氏注月
<lb n="0391b02"/>令曰。丈尺曰度。斗斛曰量。三十斤曰鈞。
<lb n="0391b03"/>稱
(ノ)
上曰衡。百二十斤曰石。稱
(ノ)
銓曰權。倭名
<lb n="0391b04"/>曰。知長短謂之度。知輕重謂之稱。知多
<lb n="0391b05"/>少謂之量。並見算經。</p>
<lb n="0391b06"/>諷誦<p id="pT57p0391b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法<anchor xml:id="fxT57p0391b02"/>華云。諷誦<anchor xml:id="fnT57p0391b10"/>下風<anchor xml:id="fxT57p0391b03"/>反。
<lb n="0391b07"/>諷謂詠讀也。誦謂背文也。周禮云。教國子
(ニ)
<lb n="0391b08"/>興道諷誦。鄭玄曰。倍文曰諷。以聲節之曰
<lb n="0391b09"/>誦也。</p>
<lb n="0391b10"/>宮殿<p id="pT57p0391b1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。白虎通曰。黃帝作宮室。以
<lb n="0391b11"/>避寒暑。宮之言中也。世本曰。禹作宮。風俗
<lb n="0391b12"/>通曰。殿堂象東井形。刻為荷菱。荷菱水物。
<lb n="0391b13"/>所以厭火也。爾雅曰。宮謂之室。室謂之宮。
<lb n="0391b14"/>注曰。皆所以通古今之異語明同實而兩
<lb n="0391b15"/>名東宮切韻曰。長孫訥言云。宮
(ハ)
室。武玄之
<lb n="0391b16"/>云。謹案。古者宮室一也。自漢以後。君所居
<lb n="0391b17"/>曰宮。臣所舍曰室。世本
(ニ)
禹作宮室。呂氏春
<lb n="0391b18"/>秋
(ニ)
高元作宮。顧野王案
(ニ)
。宮者人君所居之
<lb n="0391b19"/>所也。又尊極也。館名之曰宮。所以廣敬。又
<lb n="0391b20"/>陸冢上
(ナルヲハ)
曰玄宮。郭知玄曰。殿
(ハ)
王者寢室。
<lb n="0391b21"/>又作壂。孫愐云。殿
(ハ)
宮室也。孫伷云。蒼頡篇
(ニ)
<lb n="0391b22"/>殿
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0391b11"/>堂也。</p>
<lb n="0391b23"/>棲觀<p id="pT57p0391b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。字亦作婁。重屋也。釋名曰。
<lb n="0391b24"/>觀<anchor xml:id="fnT57p0391b12"/>者於上觀望也。說文
(ニ)
諦觀也。東宮切韻
<lb n="0391b25"/>曰。陸法言曰。樓
(ハ)
落佞反。郭知玄云。樓
(ハ)
櫓城
<lb n="0391b26"/>上屋。麻果云。<anchor xml:id="fnT57p0391b13"/>樓通重屋。爾雅云。四<anchor xml:id="fnT57p0391b14"/>方高
<lb n="0391b27"/>曰臺。狹而脩ナカク曲曰樓。孫愐曰。樓閣也。顓頊
<lb n="0391b28"/>
<anchor xml:id="fnT57p0391b15"/>造重屋也。又觀者樓觀也。曹憲云。易
(ノ)
卦觀
<lb n="0391b29"/>名義取於廣觀也。又闕也。案
(ニ)
闕
(ハ)
象魏也。釋
<lb n="0391c01"/>氏云。觀
(ハ)
城門雙闕也。於上觀望也。韓知十
<lb n="0391c02"/>云。觀
(ハ)
示也。麻果云。爾雅
(ニ)
觀謂之闕。今案
(ニ)
左
<lb n="0391c03"/>傳
(ニ)
。宮室不觀。杜預云。觀
(ハ)
臺榭也
(今案。曹憲云。闕<anchor xml:id="fnT57p0391c16"/>訣也。
<lb n="0391c04"/>
<anchor xml:id="fnT57p0391c17"/>又宮門樓屋為闕。諸臣至此思所闕事<anchor xml:id="fnT57p0391c18"/>對也。杜預云。闕象<anchor xml:id="fnT57p0391c19"/>魏)
倭名云。考聲
<lb n="0391c05"/>字苑曰。今謂臺上。搆屋為樓
(音婁。辨色立成云。太賀度能)
<lb n="0391c06"/>釋名曰。<anchor xml:id="fnT57p0391c20"/>觀
(音貫。嵯峨有栖霞觀)
於上觀望也。</p>
<lb n="0391c07"/>柔輭<p id="pT57p0391c0703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經云。柔輭而<anchor xml:id="fnT57p0391c21"/>究<anchor xml:id="fxT57p0391c04"/>反。
<lb n="0391c08"/>廣雅
(ニ)
<anchor xml:id="fnT57p0391c22"/>柔
(ハ)
弱也。通俗文
(ニハ)
物柔曰輭。<anchor xml:id="fnT57p0391c23"/>作耎
<lb n="0391c09"/>軟二形通用。經文多作<anchor xml:id="fnT57p0391c24"/>濡。人干反。水名也。
<lb n="0391c10"/>非經義也。又云。華嚴經云。耎<anchor xml:id="fnT57p0391c25"/>中梵言沒栗
<lb n="0391c11"/>度。此云耎。物柔曰耎。三蒼
(ニハ)
耎
(ハ)
柔弱也。</p>
<lb n="0391c12"/>厭惡<p id="pT57p0391c1203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。攝大乘論云。厭惡於焰反。
<lb n="0391c13"/>厭
(ハ)
足也㤥也。下
(ハ)
於路反。廣雅
(ニ)
惡
(ハ)
憎也懀也。
<lb n="0391c14"/>懀音一外反。</p>
<lb n="0391c15"/>梵行<p id="pT57p0391c1503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。四分律云。梵行。梵言梵摩。
<lb n="0391c16"/>此云清淨。或曰淨潔。正云寂靜。葛洪字苑
<lb n="0391c17"/>云。梵
(ハ)
潔也。<anchor xml:id="fnT57p0391c26"/>意扶泛反。新譯華嚴音義曰。梵
<lb n="0391c18"/>行之道。梵摩具云跋濫摩。此云清淨也。又
<lb n="0391c19"/>葛洪字苑曰。梵
(ハ)
淨<anchor xml:id="fnT57p0391c27"/>行。</p>
<lb n="0391c20"/>裁縫擣染浣濯<p id="pT57p0391c2007" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韵曰。裁
(昨代反)
制也。縫
(符容反又
<lb n="0391c21"/>音俸)
紩也。說文曰。擣
(丁道也)
手
(ヲ以テ)
推也。一曰築也。
<lb n="0391c22"/>玉篇云。染
(如琰反)
色也。廣韻云。浣
(胡管反)
濯也。字
<lb n="0391c23"/>亦作澣。濯
(ハ)
直角反。澣濯也。直教反。浣衣也。</p>
<lb n="0391c24"/>闕陋<p id="pT57p0391c2403" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。曹憲云。闕
(ハ)
缺也。王仁煦
<lb n="0391c25"/>云。陋
(ハ)
盧候反。鄙
(ハ)
恥也。孫愐云。猥也。又踈
<lb n="0391c26"/>
<anchor xml:id="fnT57p0391c28"/>惡。清徹云。醜猥也。或作<anchor xml:id="fnT57p0391c29"/>匝寠。新譯華嚴
<lb n="0391c27"/>音義曰。醜陋。玉篇曰。陋
(ハ)
猥也。謂容貌猥惡
<lb n="0391c28"/>也。論語曰。子曰。奢則不遜。儉則固。注云。固
(ハ)
<lb n="0391c29"/>陋也。</p>
<lb n="0392a01"/>解脫三昧<p id="pT57p0392a0105" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集續補云。解脫。肇曰。
<lb n="0392a02"/>縱任無礙。塵累不能拘。解脫也。什曰。亦名
<lb n="0392a03"/>三昧。亦名神足。<anchor xml:id="fnT57p0392a01"/>令脩短改度。或巨細相
<lb n="0392a04"/>容。變化隨意。於法自在無礙。故名解脫。又
<lb n="0392a05"/>曰。心得自在。為不能所縛故曰解脫。</p>
<lb n="0392a06"/>逮得<p id="pT57p0392a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經云。逮得。徒載反。爾
<lb n="0392a07"/>雅云。逮
(ハ)
及也。方言
(ニ)
自<anchor xml:id="fnT57p0392a02"/>關之東西。謂及曰
<lb n="0392a08"/>逮。文多作逮。力足反。謹逮也。亦人姓也。非
<lb n="0392a09"/>經旨。</p>
<lb n="0392a10"/>誓不<p id="pT57p0392a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韵曰。誓
(ハ)
約束。謂以言折眾也。時
<lb n="0392a11"/>制反。經音義曰。釋名曰。誓
(ハ)
制也。以拘制也。
<lb n="0392a12"/>三蒼
(ニ)
欱血誓。</p>
<lb n="0392a13"/>施主<p id="pT57p0392a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">寄歸傳曰。梵云陀那鉢底。譯為施
<lb n="0392a14"/>主。陀那是施。鉢底是主。而檀越者。本非正
<lb n="0392a15"/>譯。略去那字。取上陀音。轉名為檀。更加越
<lb n="0392a16"/>字。意噵。由行檀捨。自可起渡貧<anchor xml:id="fnT57p0392a03"/>究。妙釋
<lb n="0392a17"/>雖然。終乖正本。舊曰達儭者訛也。</p>
<lb n="0392a18"/>功祚<p id="pT57p0392a1803" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻云。曹憲曰。功
(ハ)
成也。案
(ニ)
有
<lb n="0392a19"/>功續則事成就也。韓知十云。功
(ハ)
德也。廣韻
<lb n="0392a20"/>曰。祚
(ハ)
福也祿也位也。作誤反。</p>
<lb n="0392a21"/>戢重暉<p id="pT57p0392a2104" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。戢
(ハ)
𣫍也止也。<anchor xml:id="fnT57p0392a04"/>但立反。</p>
<lb n="0392a22"/>三界雄<p id="pT57p0392a2204" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。雌雄。雌鳥母也。雄
(ハ)
有弓
<lb n="0392a23"/>反。老子曰。雄以喻尊。雌以喻卑
(本)
案
(ニ)
三界
<lb n="0392a24"/>雄者。三界獨尊。</p>
<lb n="0392a25"/>感動<p id="pT57p0392a2503" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。陸法<anchor xml:id="fnT57p0392a05"/>言云。感
(ハ)
古𧝓反。
<lb n="0392a26"/>曹憲云。案
(ニ)
事有傷人心。謂之感。郭知玄云。
<lb n="0392a27"/>動心。武玄之云。以德動物。薛峋云。應動。又
<lb n="0392a28"/>痛傷也。<anchor xml:id="fnT57p0392a06"/>王煦云。動靈。麻果云。至誠感神。
<lb n="0392a29"/>孫愐云。愧也懼也。又荷也靈也。又感天動
<lb n="0392b01"/>地也。</p>
<lb n="0392b02"/>誠諦<p id="pT57p0392b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義曰。誠諦。河上公注老
<lb n="0392b03"/>子曰。誠
(ハ)
實也。方言
(ニ)
<anchor xml:id="fnT57p0392b07"/>四諦
(ハ)
審也。謂所出言
<lb n="0392b04"/>教真實審定也。</p>
<lb n="0392b05"/>龍神<p id="pT57p0392b0503" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。那伽。秦云龍。說文
<lb n="0392b06"/>云。龍
(ハ)
鱗蟲之長。能幽能明。能小能大。能長能
<lb n="0392b07"/>短。春分而登天。秋分而入地順也。廣雅云。
<lb n="0392b08"/>有鱗曰蛟龍。有翼曰應龍。有角曰虬龍。
<lb n="0392b09"/>無角曰螭。未升天曰蟠龍。別行疏云。龍
<lb n="0392b10"/>有四種。一<anchor xml:id="fnT57p0392b08"/>守天宮殿。持令不落。人間屋上
<lb n="0392b11"/>作龍像之爾。二興雲致雨益人間者。<anchor xml:id="fnT57p0392b09"/>三
<lb n="0392b12"/>地龍。決江開瀆。四伏藏。守轉輪王大福人
<lb n="0392b13"/>藏也。龍有四生。俱舍云。卵生金翅鳥能食
<lb n="0392b14"/>四生龍。罵意經曰。墮龍中有四因緣。一多
<lb n="0392b15"/>布施。二瞋恚。三輕㑥
(以豉)
人。四自貢高。華嚴
<lb n="0392b16"/>經曰。龍王降雨。不從身出。不從心出。無
<lb n="0392b17"/>有積集。而非不見。但以龍王心念力故。
<lb n="0392b18"/>霈然洪霔。周遍天下。如是境界<anchor xml:id="fnT57p0392b10"/>不思議。白
<lb n="0392b19"/>虎通云鱗蟲三百六十。而龍為之長。文字集
<lb n="0392b20"/>略曰。龍四足五<anchor xml:id="begd1e5213"/>采<anchor xml:id="endd1e5213"/>。甚有神靈者也。</p>
<lb n="0392b21"/>八部<p id="pT57p0392b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集八部篇云。八部者。一天
<lb n="0392b22"/>
(私云。法華經疏云。天者天然。<anchor xml:id="fnT57p0392b11"/>自然勝樂勝身故。日月星宿梵釋四王等。各隨<anchor xml:id="fnT57p0392b12"/>住次居之)
二龍
<lb n="0392b23"/>
(如前)
三夜叉
(又云閱又云藥叉一也。此云勇健。云暴惡。亦云能噉。謂食噉人也)
<lb n="0392b24"/>四乾闥婆
(<anchor xml:id="fnT57p0392b13"/>此云食香。不噉酒肉。以香自資故。或云<g ref="CB20147"/>香。淩空之樂神也。在須彌山南金
<lb n="0392b25"/>剛窟。或居香<anchor xml:id="fnT57p0392b14"/>山)
五阿修羅
(或云阿素羅。阿此云無。素<anchor xml:id="fnT57p0392b15"/>好也。羅戱也。言<anchor xml:id="fnT57p0392b16"/>此類形
<lb n="0392b26"/>
<anchor xml:id="fnT57p0392b17"/>天。而無天之<anchor xml:id="fxT57p0392b01"/>好戱也。又云不洒云障蔽)
六迦棲羅
(此云金翅<anchor xml:id="fnT57p0392b18"/>鳥)
七
<lb n="0392b27"/>緊那羅
(歌神也。頭作馬頭。亦云。是人非人也)
八摩睺羅伽
(此云大腹行。即
<lb n="0392b28"/>大蟒神也)
原夫佛垂化也。道濟百靈法傳世也。
<lb n="0392c01"/>慈育萬有。出則釋天前引。入乃梵王後隨。左
<lb n="0392c02"/>輔大將。由滅惡以成功。<anchor xml:id="fnT57p0392c19"/>右弼
(房蜜)
金剛用
<lb n="0392c03"/>生善而為德。三乘賢聖既肅爾<anchor xml:id="fnT57p0392c20"/>歸投。八部
<lb n="0392c04"/>鬼神故森然而翊衛。</p>
<lb n="0392c05"/>恢廓<p id="pT57p0392c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。恢
(ハ)
大也。苦迴反。廓
(ハ)
空也大
<lb n="0392c06"/>也虛也。苦郭反。釋名云。郭
(ハ)
廓也。廓落在城
<lb n="0392c07"/>外也。世本曰。鯀
(<anchor xml:id="fnT57p0392c21"/>禹父名)
作郭<anchor xml:id="fnT57p0392c22"/>也。</p>
<lb n="0392c08"/>兆載<p id="pT57p0392c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義云。經阿僧祇品曰。一
<lb n="0392c09"/>百洛叉為一俱胝。洛叉此云萬。俱胝此云
<lb n="0392c10"/>億也。案此方黃帝算法。總有二十三數。謂
<lb n="0392c11"/>一二三四五六七八九十百千萬億兆京姟
<lb n="0392c12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0392c23"/>柿壤<anchor xml:id="fnT57p0392c24"/>溝澗正載。從萬已去有三等數法。其
<lb n="0392c13"/>下者十十變之。中者百百變之。上者倍倍變
<lb n="0392c14"/>之。今此阿僧祇品用中上數法。故云一百
<lb n="0392c15"/>洛叉為一俱胝。俱胝當此億也。<anchor xml:id="fnT57p0392c25"/>阿庾多
(ハ)
兆
<lb n="0392c16"/>也。那由他
(ハ)
京也。餘皆依次准配可知之。義
<lb n="0392c17"/>寂述義曰。兆即當於六十數中第七頞底洛
<lb n="0392c18"/>叉。載即當於第十二那由他。法華經曰。成佛
<lb n="0392c19"/>已來無量無邊百千萬億那由他阿僧祇劫。
<lb n="0392c20"/>偈云。自我得佛來。所經諸劫數。無量百千
<lb n="0392c21"/>萬。億載阿僧祇。故知載當那庾他也。</p>
<lb n="0392c22"/>虛偽<p id="pT57p0392c2203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。虛
(ハ)
空也。朽居反。偽
(ハ)
假也。欺
<lb n="0392c23"/>也詐也。危睡反。郭知玄曰。偽
(ハ)
不真也。</p>
<lb n="0392c24"/>諂曲<p id="pT57p0392c2403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。諂<anchor xml:id="fnT57p0392c26"/>倭也。曲
(ハ)
抂也。不直也。籕
<lb n="0392c25"/>文作<g ref="CB20128"/>。</p>
<lb n="0392c26"/>
<p id="pT57p0392c2601" rend="margin-left:1em">同。丘玉反。翻譯名義集曰。奢陀此云諂曲。
<lb n="0392c27"/>罔冐他。故矯設異義曲順時人。經音義
<lb n="0392c28"/>云。法華曰。諂曲。說文
(ニ)
讇或作諂同。丑冉反。
<lb n="0392c29"/>佞也。莊周曰。希其意道其言謂之諂也。</p>
<lb n="0393a01"/>無倦<p id="pT57p0393a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。倦疲也厭也懈也。說文作劵。
<lb n="0393a02"/>勞也。或作<g ref="CB20174"/>同。渠卷反。</p>
<lb n="0393a03"/>發應<p id="pT57p0393a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。發起<anchor xml:id="fnT57p0393a01"/>也明也舉也揚也。方
<lb n="0393a04"/>伐反。經音義曰。應
(ハ)
如響應聲也。亦瑞應也。
<lb n="0393a05"/>武玄之云。<anchor xml:id="fnT57p0393a02"/>應
(ト)

(ハ)
自遠而至也。</p>
<lb n="0393a06"/>長者<p id="pT57p0393a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。<anchor xml:id="fnT57p0393a03"/>疑叨賀鉢底
(體<anchor xml:id="fnT57p0393a04"/>言)
此云
<lb n="0393a07"/>長者。經音義曰。維摩經云。長者。案
(ルニ)
天竺國
<lb n="0393a08"/>俗。多以商賈為業。遊方履險不憚難辛。
<lb n="0393a09"/>彌積<anchor xml:id="fnT57p0393a05"/>年必獲珍異。上者奉王。餘皆入己
<lb n="0393a10"/>財。盈一億。德行<anchor xml:id="fnT57p0393a06"/>又高。便稱長者。為王
<lb n="0393a11"/>輔佐。彼土數法。萬萬為一億也。新譯華嚴
<lb n="0393a12"/>音義云。長者。風俗通云。春秋之末。鄭有賢
<lb n="0393a13"/>人。著書一篇。號鄭長者。謂<anchor xml:id="fxT57p0393a01"/>年長德艾事
<lb n="0393a14"/>長於人。以人為長者故也。</p>
<lb n="0393a15"/>居士<p id="pT57p0393a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。迦羅越。大品經中居
<lb n="0393a16"/>士是也。普門疏。以多積財貨居業豐盈。謂
<lb n="0393a17"/>之居士。鄭康成曰道藝處士。<anchor xml:id="fnT57p0393a07"/>發真鈔云。居
<lb n="0393a18"/>士者。外國
(ニ)
居財一億。稱下居士。乃至百億
<lb n="0393a19"/>名上居士。</p>
<lb n="0393a20"/>豪姓<p id="pT57p0393a2003" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。豪古文作<g ref="CB20186"/>同。胡高反。說
<lb n="0393a21"/>文云。<g ref="CB20186"/>
(ハ)
健。准南子曰。<anchor xml:id="fnT57p0393a08"/>智出百人。謂之豪。
<lb n="0393a22"/>千人謂之傑也。說文云。姓
(ハ)
人所生也。古之
<lb n="0393a23"/>神。聖人母。感天而生子。故稱天子。因生
<lb n="0393a24"/>以為姓。從女生聲。徐鍇曰。據<anchor xml:id="fnT57p0393a09"/>典氏妻附
<lb n="0393a25"/>寶感大電繞斗星。而生黃帝。顓頊母感瑤
<lb n="0393a26"/>光貫月。而<anchor xml:id="fnT57p0393a10"/>生顓頊也。息令反。經音義云。
<lb n="0393a27"/>法華經云。釋氏經中或作姓瞿曇氏。案
(ニ)
氏
(ハ)
<lb n="0393a28"/>
<anchor xml:id="fnT57p0393a11"/>別也。姓者所以繫流百世使不別也。靈
<lb n="0393a29"/>感而生。氏者所以別子孫所出也。或因官
<lb n="0393b01"/>爵故。世本曰。言姓即在上。言氏即在下
<lb n="0393b02"/>矣。</p>
<lb n="0393b03"/>剎利<p id="pT57p0393b0303" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰。剎帝利。肇云。王種也。
<lb n="0393b04"/>秦言田<anchor xml:id="fnT57p0393b12"/>王。劫初人<anchor xml:id="fnT57p0393b13"/>食地味。轉食自然粳
<lb n="0393b05"/>米。後人情漸偽各有封殖。遂立有德。處平
<lb n="0393b06"/>分田。此<anchor xml:id="fnT57p0393b14"/>王<anchor xml:id="fnT57p0393b15"/>者始也。故相承為名。為其尊
<lb n="0393b07"/>貴。自在強暴。快意不能忍和也。什曰。梵音
<lb n="0393b08"/>中含二義。<anchor xml:id="fnT57p0393b16"/>一忍辱。<anchor xml:id="fnT57p0393b17"/>二能嗔。言
(ハ)
此人有大
<lb n="0393b09"/>力勢。能大嗔恚。忍受苦痛。<anchor xml:id="fnT57p0393b18"/>剛強難伏。因以
<lb n="0393b10"/>為姓。</p>
<lb n="0393b11"/>國君<p id="pT57p0393b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。國
(ヲハ)
梵言屋灑也。君
(ヲハ)
梵言
<lb n="0393b12"/>娑<anchor xml:id="fnT57p0393b19"/>縛弭。東宮切韻云。郭知玄曰。國
(古或)
城也。
<lb n="0393b13"/>釋氏云。都也。韓知十云。封邑。<anchor xml:id="fnT57p0393b20"/>古諸侯稱國。
<lb n="0393b14"/>大夫曰家。麻果云。說文
(ニハ)
邦也。又小曰邦。大
<lb n="0393b15"/>曰國。古文
(ニハ)
作<g ref="CB20179"/>。左傳。天子建國。杜預曰。
<lb n="0393b16"/>諸侯也。周禮云。國君夫人世子過市。鄭玄
<lb n="0393b17"/>曰。謂諸侯及夫人世子過其<anchor xml:id="fnT57p0393b21"/>國
(本)
案
(ニ)
國君
<lb n="0393b18"/>者諸侯也
(鄭玄云。諸侯。謂三公<anchor xml:id="fnT57p0393b22"/>王子弟封於<anchor xml:id="fnT57p0393b23"/>幾內者<anchor xml:id="fnT57p0393b24"/>也)
。</p>
<lb n="0393b19"/>轉輪聖帝<p id="pT57p0393b1905" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。十住斷結經云。遮迦
<lb n="0393b20"/>越羅。此譯云轉輪<anchor xml:id="fnT57p0393b25"/>王。俱舍云。從此州人壽
<lb n="0393b21"/>無量歲。乃至八萬歲。有轉輪王生。減八萬
<lb n="0393b22"/>時。有情富<anchor xml:id="fnT57p0393b26"/>貴壽量損減。眾惡漸盛。非大人
<lb n="0393b23"/>器。故無輪王。由輪旋<anchor xml:id="fnT57p0393b27"/>轉。金銀銅鐵輪應
<lb n="0393b24"/>別。如其次弟勝。上中下。逆次能王
(ト)
領一二
<lb n="0393b25"/>三四洲。如契經云令修十善業道。故輪王
<lb n="0393b26"/>
<anchor xml:id="fnT57p0393b28"/>死得生天。慈恩云。金輪望風順化。銀輪遣
<lb n="0393b27"/>使方降。銅輪震威乃服。鐵輪奮戈始定。</p>
<lb n="0393b28"/>楚王<p id="pT57p0393b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法<anchor xml:id="fxT57p0393b02"/>華云。<anchor xml:id="fnT57p0393b29"/>梵言梵摩。此
<lb n="0393b29"/>云寂靜。或曰潔。葛洪字苑。音凡泛反。梵
(ハ)
潔
<lb n="0393c01"/>也。取其義矣。新譯瑜伽論云。世主天。此云
<lb n="0393c02"/>梵天之異名也。道行般若經云。波那和提天。
<lb n="0393c03"/>新道行經
(ニハ)
自在天也。亦即梵天也。溫室洗浴
<lb n="0393c04"/>眾僧經曰。梵摩三鉢天。即梵天王也。翻譯名
<lb n="0393c05"/>義集云。大梵經音義云。梵迦夷。此言淨身。
<lb n="0393c06"/>初禪梵天。淨名疏云。梵是西音。此云離欲。
<lb n="0393c07"/>或云淨行。法華疏云。除下地繫。上升色界。
<lb n="0393c08"/>故名離欲。亦稱高淨。淨名疏云。梵王是娑
<lb n="0393c09"/>婆世界主。住初禪中間。即中間禪也。在初
<lb n="0393c10"/>禪二禪兩楹之中。毘曇曰。二禪已上無言語
<lb n="0393c11"/>法。故不立王法。瓔珞
(ニハ)
禪禪皆有梵<anchor xml:id="fnT57p0393c30"/>王。今
<lb n="0393c12"/>謂。但加修四無量心。報勝為<anchor xml:id="fnT57p0393c31"/>主。無統御
<lb n="0393c13"/>也。初禪<anchor xml:id="fnT57p0393c32"/>者有覺觀言語。則有主領。故作世
<lb n="0393c14"/>王主。次第禪門曰。佛於仁王經。說十八梵
<lb n="0393c15"/>亦應有<anchor xml:id="fnT57p0393c33"/>民主之異。又曰。四禪中有大靜王。
<lb n="0393c16"/>而佛於三藏中。但說初禪有大梵<anchor xml:id="fnT57p0393c34"/>天王者。
<lb n="0393c17"/>以初禪內有覺觀心。則有語言法。主領下
<lb n="0393c18"/>地眾生為便。證真云。劫初成時。梵王先生
<lb n="0393c19"/>獨住一劫。未有梵侶。後起念云。願諸有情
<lb n="0393c20"/>來生此處。作是念已。梵子即生。外道不測
<lb n="0393c21"/>便執梵王是常。梵子無常。</p>
<lb n="0393c22"/>容色<p id="pT57p0393c2203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。容
(ハ)
容儀。育封反。色
(ハ)
顏色。所
<lb n="0393c23"/>力反。禮記曰。色容顛顛。色容厲肅。此謂人
<lb n="0393c24"/>面顏色也。</p>
<lb n="0393c25"/>端政<p id="pT57p0393c2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。端
(ハ)
正也直也等也。多官反。釋
<lb n="0393c26"/>名曰。政
(ハ)
正也。之盛反
(本)
案
(ニ)
二字訓同。蓋平他
<lb n="0394a01"/>異。</p>
<lb n="0394a02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0394a01"/>諸蓋<p id="pT57p0394a0203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。蓋
(ハ)
覆也掩也。通俗文曰。張
<lb n="0394a03"/>帛也。又發語端也。說文曰。蓋
(ハ)
苫。俗作蓋同。
<lb n="0394a04"/>古太反。倭名伽藍具曰。涅槃經云。幢旛寶蓋
<lb n="0394a05"/>
(和名岐沼散。又有白蓋。高座上具也)
。</p>
<lb n="0394a06"/>幢<anchor xml:id="fnT57p0394a02"/>幡<p id="pT57p0394a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。幢
(倭名波太保古)
釋名曰。幢
(ハ)
幢也。
<lb n="0394a07"/>其貌幢幢然也。宅江反。旛
(ハ)
旌旐總名也。附袁
<lb n="0394a08"/>反。倭名曰。涅槃經云。諸香木上懸五色旛
<lb n="0394a09"/>
(和名波太。又見征戰具)
。</p>
<lb n="0394a10"/>金<p id="pT57p0394a1002" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰。蘇伐羅。或云修跋拏。此
<lb n="0394a11"/>云金。大論云。金出山石沙銅中。許慎曰。金
<lb n="0394a12"/>有五色。黃金為長。久<anchor xml:id="fnT57p0394a03"/>塊不變。百陶不輕。
<lb n="0394a13"/>真諦譯金四義。一色無變。二體無染。三轉作
<lb n="0394a14"/>無礙。四令人富。以譬法身常<anchor xml:id="fnT57p0394a04"/>樂我淨四德
<lb n="0394a15"/>耳。倭名曰。爾雅云。黃金曰<g ref="CB20144"/>
(徒黨反。和名古加禰)
其美
<lb n="0394a16"/>者曰<g ref="CB20188"/>
(力焦)
即紫<anchor xml:id="fnT57p0394a05"/>磨金也。說文云。銑
(蘇<anchor xml:id="fnT57p0394a06"/>田反。和名古加
<lb n="0394a17"/>禰)
金最有光澤也。韓子曰。荊南<anchor xml:id="fnT57p0394a07"/>麗水中生
<lb n="0394a18"/>金。東宮切韻曰。麗
(盧計)
水在益州。金生於
<lb n="0394a19"/>此水。土人濤之得金。如粟。尚書禹貢曰。
<lb n="0394a20"/>
<anchor xml:id="fnT57p0394a08"/>淮海
(マテハ)
惟
(レ)
揚州。厥貢金三品。注云。金銀銅
<lb n="0394a21"/>也
(案。荊州亦有金三品。與此揚州同也)
名醫別錄曰。金
(ハ)
味辛。
<lb n="0394a22"/>平有毒。鎮精神。堅骨髓。利五藏。除邪毒。</p>
<lb n="0394a23"/>銀<p id="pT57p0394a2302" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰。阿路也。或惹多。此云
<lb n="0394a24"/>銀。大論云。銀出燒石中。廣韻曰。周禮
(ニ)
荊州
<lb n="0394a25"/>其利銀。爾雅曰。<anchor xml:id="fnT57p0394a09"/>金謂之銀。鐘山之寶有銀
<lb n="0394a26"/>燭。謂有精光如燭。銀重八兩為一流。語
<lb n="0394a27"/>
<anchor xml:id="fnT57p0394a10"/>中反。<anchor xml:id="fnT57p0394a11"/>倭名曰。爾雅云。白金謂之銀
(宜孫反)
<lb n="0394a28"/>其美者曰鐐
(力洞力予二反。和名之路加禰)
名醫別錄曰。銀
(ハ)
味
<lb n="0394a29"/>辛。平有毒。安五藏。定心神。久<anchor xml:id="fnT57p0394a12"/>服輕身長
<lb n="0394b01"/>年。</p>
<lb n="0394b02"/>瑠璃<p id="pT57p0394b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯花嚴音義曰。瑠璃
(ハ)
梵言。具云吠
<lb n="0394b03"/>瑠璃耶。此名不遠山。謂西域有山。去波
<lb n="0394b04"/>羅奈城不遠。此寶出故名之。經音義曰。攝
<lb n="0394b05"/>大乘論云。<anchor xml:id="fnT57p0394b13"/>琉璃吠琉璃也。亦云毘瑠璃。又
<lb n="0394b06"/>云鞞頭梨。從山為名。謂遠山寶。遠山即須
<lb n="0394b07"/>彌山也。此寶青色。一切寶皆不可壞。亦非
<lb n="0394b08"/>煙焰能鎔鑄。唯鬼神有通力者。能破之為
<lb n="0394b09"/>物。或曰。是金翅鳥卵㲉。此寶鬼神破之。以
<lb n="0394b10"/>賣與人也。東宮切韻曰。郭知玄云。琉璃寶
<lb n="0394b11"/>石。薛峋云。火濟珠。漢書云。罽賓國有瑠璃。
<lb n="0394b12"/>青色如玉。</p>
<lb n="0394b13"/>珊瑚<p id="pT57p0394b1303" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯花嚴音義曰。梵本正曰鉢羅摩
<lb n="0394b14"/>禍羅。寶樹之名。其樹身幹枝條葉皆紅色。又
<lb n="0394b15"/>案
(ニ)
說文曰。珊瑚色赤生之於海。或生山中
<lb n="0394b16"/>也。外國傳曰。大秦國西南漲海中可八百里。
<lb n="0394b17"/>到珊瑚洲之底有磐石。珊瑚生其上。人以
<lb n="0394b18"/>鐵網取之。東宮切韻曰。珊瑚
(ハ)
貝屬出海。薛
<lb n="0394b19"/>
<anchor xml:id="fnT57p0394b14"/>峋曰。或生山。麻果曰。郭璞云。珊瑚樹有枝
<lb n="0394b20"/>無葉。碧鷄栖其上也。沙門清徹云。珊瑚生
<lb n="0394b21"/>海中磐石上。欲取之。作鐵網沈水底。珊
<lb n="0394b22"/>瑚即貫而生。一歲高二三尺。如小樹。因絞網
<lb n="0394b23"/>出白色軟似菌。一年黃。三年赤。可採之。名
<lb n="0394b24"/>醫別錄曰。珊瑚味甘。平無毒。主
(ニ)
宿血去目
<lb n="0394b25"/>中翳。</p>
<lb n="0394b26"/>琥珀<p id="pT57p0394b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經云。虎魄匹白反。廣
<lb n="0394b27"/>雅
(ニハ)
魄
(ハ)
珠名。漢書
(ニハ)
罽賓國有虎魄。案
(ルニ)
博物
<lb n="0394b28"/>志云。松脂入地千年化為茯苓。茯苓千年化
<lb n="0394b29"/>為虎魄。一名紅珠。廣志云。虎魄生地中。其
<lb n="0394c01"/>上及旁不生草。深八九尺。大如斛。削去上
<lb n="0394c02"/>皮。中成虎魄有汁。初如桃膠。凝堅乃成。其
<lb n="0394c03"/>方人用以為蜜也。東宮切韻云。曹憲曰。琥珀
<lb n="0394c04"/>禮神玉也。<anchor xml:id="fnT57p0394c15"/>秋氏曰。發兵符瑞玉也。又銅
<lb n="0394c05"/>為之。武玄之曰。發兵符為虎文。取其威
<lb n="0394c06"/>也。名醫別錄云。琥珀
(ハ)
主
(ニ)
安<anchor xml:id="fnT57p0394c16"/>王藏。定魂魄。
<lb n="0394c07"/>消瘀血通五淋。</p>
<lb n="0394c08"/>車<g ref="CB20083"/>
<p id="pT57p0394c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義曰。車<g ref="CB20083"/>梵音。正曰牟
<lb n="0394c09"/>娑羅揭婆。言牟娑羅者。此云勝也。舊名為
<lb n="0394c10"/>車<g ref="CB20083"/>者未詳。倭名曰。廣雅云。車<g ref="CB20083"/>
(陸詞並從石作硨
<lb n="0394c11"/>磲也。俗音謝古)
石<anchor xml:id="fnT57p0394c17"/>之玉也。集韻曰。車<g ref="CB20083"/>生西國。是
<lb n="0394c12"/>玉石之類。塞無毒。安神解諸毒藥。</p>
<lb n="0394c13"/>馬腦<p id="pT57p0394c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。涅<anchor xml:id="fnT57p0394c18"/>槃云。馬腦梵云摩婆
<lb n="0394c14"/>羅伽<g ref="CB18509"/>。或曰目婆邏伽羅婆。此譯云馬腦。
<lb n="0394c15"/>案
(ニ)
此寶或色如馬腦。因以為名。但諸字書
(ニ)
<lb n="0394c16"/>旁皆從石作碼瑙二字。謂石之次玉者是
<lb n="0394c17"/>也。新譯花嚴音義曰。馬腦。按
(ニ)
馬腦梵音謂
<lb n="0394c18"/>之
(ヲ)
阿溼嚩<anchor xml:id="fnT57p0394c19"/>揚波。言阿溼嚩者。此曰馬也。
<lb n="0394c19"/>嚩音<anchor xml:id="fnT57p0394c20"/>符反。<anchor xml:id="fxT57p0394c01"/>揚波者腦也藏也。若言阿溼摩
<lb n="0394c20"/>
<anchor xml:id="fxT57p0394c02"/>揚波。此云石藏。按
(ニ)
此寶出白石中。<anchor xml:id="fnT57p0394c21"/>應名
<lb n="0394c21"/>石藏寶。古來以馬聲濫石藏<anchor xml:id="fnT57p0394c22"/>色腦故。謬云
<lb n="0394c22"/>馬腦也。王子年拾遺記曰。丹丘之野多鬼。
<lb n="0394c23"/>血化為丹石。則馬腦也。不可研削彫琢。乃
<lb n="0394c24"/>可鑄以為器也。名醫別錄云。馬腦味辛。寒
<lb n="0394c25"/>無毒。主碎惡。熨目赤爛紅色。</p>
<lb n="0394c26"/>曠蕩<p id="pT57p0394c2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。曠
(ハ)
空明也遠也大也久也。苦
<lb n="0394c27"/>謗反。下
(ハ)
徒朗反。大也。論語泰伯章曰。蕩蕩
<lb n="0394c28"/>平民無能名焉。苞氏云。蕩蕩
(ハ)
廣遠稱也
<lb n="0394c29"/>
(美堯德化)
。</p>
<lb n="0395a01"/>入間<p id="pT57p0395a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。間
(ハ)
居莧反。隔也。爾雅
(ニ)
間
(ハ)
<lb n="0395a02"/>代也。謂間錯代。間亂也。又古閑反。隙也近
<lb n="0395a03"/>也。又中間。非經旨。</p>
<lb n="0395a04"/>光赫<p id="pT57p0395a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。薛峋云。赫
(呼格)
赤光貌。
<lb n="0395a05"/>祝尚丘云。明也顯<anchor xml:id="fnT57p0395a01"/>也發也。毛詩
(ニハ)
赫赫
(ハ)
顯盛
<lb n="0395a06"/>貌。爾雅
(ニハ)
赫赫
(ハ)
迅也。</p>
<lb n="0395a07"/>焜耀<p id="pT57p0395a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。焜
(ハ)
火光。說文曰。焜
(ハ)
煌也。胡
<lb n="0395a08"/>本<anchor xml:id="fnT57p0395a02"/>切。</p>
<lb n="0395a09"/>奇麗<p id="pT57p0395a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。奇
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0395a03"/>異也。古文作<g ref="CB20131"/>同。居宜
<lb n="0395a10"/>反。玉篇云。麗
(ハ)
花綺也。左太沖吳都賦曰。翫
<lb n="0395a11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0395a04"/>其麗。注曰。翫其奇異美麗之事是也。</p>
<lb n="0395a12"/>眾寶中精<p id="pT57p0395a1205" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。精
(ハ)
靈也。
<lb n="0395a13"/>又奇妙。韓知十云。神又明也。薛峋云。粺
(薄賣)
<lb n="0395a14"/>也。粺
(ハ)
米之精細者。又凡物之善云精。麻果
<lb n="0395a15"/>云。細好也。<anchor xml:id="fnT57p0395a05"/>玉煦云。純粹。孫愐云。<anchor xml:id="fnT57p0395a06"/>專。</p>
<lb n="0395a16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0395a07"/>雜廁<p id="pT57p0395a1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。雜
(ハ)
匝也集也穿也。說文云。
<lb n="0395a17"/>五綵相合也。廁
(ハ)
圊也。釋名云。廁
(ハ)
雜也。言
(ハ)
人
<lb n="0395a18"/>雜廁其上也。又間也次也。初吏反
(本)
案
(ルニ)
二字
<lb n="0395a19"/>重訓也。<anchor xml:id="fnT57p0395a08"/>意也。又光也。周易云。精
(ハ)
理之微
<lb n="0395a20"/>妙。</p>
<lb n="0395a21"/>調適<p id="pT57p0395a2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。調
(徒聊)
和
(順也諧也<anchor xml:id="fnT57p0395a09"/>堅不柔也)
適
(都歷)
從
<lb n="0395a22"/>
(就也隨也)
又之石反。往也
(本)
言
(ハ)
極樂無四時序。無
<lb n="0395a23"/>四時序故。無寒暑煩。無寒暑煩故。無身心
<lb n="0395a24"/>惱。無身心惱故。人天安樂。人天安樂故。進
<lb n="0395a25"/>退諧意。行住隨思。故曰調適。奈穢國何。</p>
<lb n="0395a26"/>四天王<p id="pT57p0395a2604" type="inline" rend="margin-left:1em">法花文句曰。四大天王者。帝釋外
<lb n="0395a27"/>臣。如武將也。居四<anchor xml:id="fnT57p0395a10"/>寶。高半須彌。廣二十
<lb n="0395a28"/>四萬里。東
(ハ)
提頭<anchor xml:id="fnT57p0395a11"/>賴吒。此云持國。亦曰安
<lb n="0395a29"/>民。居黃金山。領二鬼。揵闥婆富單那。<anchor xml:id="fnT57p0395a12"/>毘留
<lb n="0395b01"/>勒叉。此云增長。亦云免離。居瑠璃山。領二
<lb n="0395b02"/>鬼。<anchor xml:id="begd1e6575"/>薜<anchor xml:id="endd1e6575"/>荔多．鳩槃荼。西
(ハ)
毘留博叉。此云非好
<lb n="0395b03"/>報。亦云惡眼。亦云雜<anchor xml:id="fnT57p0395b13"/>話。居白銀山。領二
<lb n="0395b04"/>鬼。毒龍．毘舍闍。北
(ハ)
毘沙門。此云種種聞。亦
<lb n="0395b05"/>云多聞。居水精山。領二鬼。羅<anchor xml:id="fnT57p0395b14"/>殺．夜叉。各
<lb n="0395b06"/>領二鬼。不令惱人。故名護世。</p>
<lb n="0395b07"/>忉利天<p id="pT57p0395b0704" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯花嚴音義曰。忉利梵言。正言
<lb n="0395b08"/>怛唎耶怛唎奢。言怛唎耶者三也。怛唎奢者
<lb n="0395b09"/>十三也。謂須彌<anchor xml:id="fnT57p0395b15"/>山頂。四方各有八天城。當
<lb n="0395b10"/>中有一天城。帝釋所居。總數有三十三處。
<lb n="0395b11"/>故從<anchor xml:id="fnT57p0395b16"/>處立名也。翻譯名義集曰。忉利。應法
<lb n="0395b12"/>師曰。此應訛略也。正言多羅夜登陵舍。此
<lb n="0395b13"/>譯云三十三天<anchor xml:id="fnT57p0395b17"/>也。俱舍頌曰。妙高頂八萬。
<lb n="0395b14"/>三十三天居。四角有四峯。金剛手所住。中宮
<lb n="0395b15"/>名善現。周萬踰繕那。高一半金城。中有殊勝
<lb n="0395b16"/>殿。周千踰繕那。</p>
<lb n="0395b17"/>炎天<p id="pT57p0395b1703" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰。須夜摩。此云善時分。
<lb n="0395b18"/>又翻妙善。新曰須焰摩。此云時分。時時唱
<lb n="0395b19"/>快樂故。或云。受五欲境知時分故。</p>
<lb n="0395b20"/>色究竟天<p id="pT57p0395b2005" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義曰。阿迦尼吒天。
<lb n="0395b21"/>具<anchor xml:id="fnT57p0395b18"/>云阿迦尼瑟吒。言阿迦者色。尼瑟吒
(ハ)
究
<lb n="0395b22"/>竟也。言
(ハ)
其色界十八天中。此最終極也。又
<lb n="0395b23"/>云。阿
(ハ)
無也。尼瑟吒
(ハ)
小也。謂色界十八天中。
<lb n="0395b24"/>最下一天<anchor xml:id="fnT57p0395b19"/>唯小無大。餘十六天上下互望。
<lb n="0395b25"/>亦大亦小。此之一天唯大無小。故以名之。</p>
<lb n="0395b26"/>歎譽<p id="pT57p0395b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。歎
(ハ)
吟也。又歎
(ハ)
美也。他旦反。
<lb n="0395b27"/>譽
(ハ)
稱也。聲美也。余怒反。毛詩傳曰。譽謂之
<lb n="0395b28"/>美揚也。郭知玄云。譽稱讚人之美。孔安國
<lb n="0395b29"/>注尚書曰。當使臣下各嚮就有官。明為有
<lb n="0395c01"/>功。厚大成寬裕之德。汝長有歎譽之辭於後
<lb n="0395c02"/>世是也。</p>
<lb n="0395c03"/>禪思<p id="pT57p0395c0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。禪
(ハ)
靜也。市連反。又時戰反。
<lb n="0395c04"/>讓也。</p>
<lb n="0395c05"/>阿僧祇那由他劫<p id="pT57p0395c0508" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法<anchor xml:id="fxT57p0395c01"/>華云。無
<lb n="0395c06"/>央。梵言阿僧祇。此云無央數。新譯花嚴音
<lb n="0395c07"/>義曰。那由他或曰那庾多。當<anchor xml:id="fnT57p0395c20"/>此一德之名
<lb n="0395c08"/>也。智度論問云。幾時名阿僧祇。答曰。天人
<lb n="0395c09"/>中能知算數者。極數不能知。是名一阿僧
<lb n="0395c10"/>祇。如一一名二。二二名四。三三名九。十
<lb n="0395c11"/>十名百。十百名千。十千名萬。十萬名億。千
<lb n="0395c12"/>萬億名那由他。千萬那由他名頻婆。千萬頻
<lb n="0395c13"/>婆名迦他。過迦他名阿僧祇。</p>
<lb n="0395c14"/>沾取<p id="pT57p0395c1403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。沾
(ハ)
益也。知廉反。</p>
<lb n="0395c15"/>比於<p id="pT57p0395c1503" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。比
(ハ)
必以反。類也方也校也並
<lb n="0395c16"/>也。又脾至反。近也親也吉也阿黨也備也代
<lb n="0395c17"/>也。又步之．毘吉．必至三反
(本)
今依必以反
<lb n="0395c18"/>成經<anchor xml:id="fnT57p0395c21"/>義。</p>
<lb n="0395c19"/>巧<anchor xml:id="fnT57p0395c22"/>歷<p id="pT57p0395c1903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。巧
(ハ)
藝。麻果云。詩曰。巧
<lb n="0395c20"/>言如流言之善也。一曰。巧言
(ハ)
辯<anchor xml:id="fnT57p0395c23"/>佞之言。辨
<lb n="0395c21"/>惠也。莊子曰。巧歷不能得。而況凡乎。</p>
<lb n="0395c22"/>水精<p id="pT57p0395c2203" type="inline" rend="margin-left:1em">無垢稱經曰。迦遮末尼。音義云。舊言
<lb n="0395c23"/>迦柘柘。之夜反。此云水精。倭名曰。兼名苑
<lb n="0395c24"/>云水玉。一名月珠
(和名美豆止留太萬)
水精也。名醫別
<lb n="0395c25"/>錄曰。水精慰目除熱淚。或曰火燧珠。向日
<lb n="0395c26"/>取得火。</p>
<lb n="0395c27"/>枝條<p id="pT57p0395c2703" type="inline" rend="margin-left:1em">倭名曰。玉篇云。枝柯
(支哥二音和名衣太)
木之別
<lb n="0395c28"/>也。纂<anchor xml:id="fnT57p0395c24"/>要云𠏉
(音翰。和名加良)
細枝曰條
(訓與枝同)
唐韻曰。
<lb n="0395c29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0395c25"/>
<g ref="CB06709"/>
(音聰和名之毛止)
木細枝也。</p>
<lb n="0396a01"/>行行<p id="pT57p0396a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。行
(ハ)
列也。戶庚反。又下更反。
<lb n="0396a02"/>事也言也
(本)
今云寶樹行列故。宜用戶庚
<lb n="0396a03"/>反。</p>
<lb n="0396a04"/>相準<p id="pT57p0396a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。準
(ハ)
均也平也度也。俗作准
<lb n="0396a05"/>同。之尹反。</p>
<lb n="0396a06"/>光耀<p id="pT57p0396a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。賢劫經
(ニ)
光耀。古文作曜
<lb n="0396a07"/>同。餘照反。廣雅
(ニハ)
曜
(ハ)
照明也。</p>
<lb n="0396a08"/>清風<p id="pT57p0396a0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。釋名曰。清
(ハ)
青也。去濁遠穢。
<lb n="0396a09"/>色如<anchor xml:id="fnT57p0396a01"/>青。又靜也<anchor xml:id="fnT57p0396a02"/>澄也潔也。風
(ハ)
教也佚也告
<lb n="0396a10"/>也聲也。河<anchor xml:id="fnT57p0396a03"/>圖云。風者天地之使。元<anchor xml:id="fnT57p0396a04"/>論包云。
<lb n="0396a11"/>陰陽怒而為風。古文作飌同。方戎反。潘安
<lb n="0396a12"/>仁夏侯常<anchor xml:id="fnT57p0396a05"/>侍誄曰。忠節允著清風載興。註
<lb n="0396a13"/>云。善云。胡廣<anchor xml:id="fnT57p0396a06"/>書。建鴻業流清風。濟曰。清
<lb n="0396a14"/>風謂內外俱有美化也。</p>
<lb n="0396a15"/>出五音聲<p id="pT57p0396a1505" type="inline" rend="margin-left:1em">案
(ニ)
五音者宮．商．角．徵．<anchor xml:id="fnT57p0396a07"/>羽
(涉里反。五
<lb n="0396a16"/>音配夏<anchor xml:id="fnT57p0396a08"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0396a09"/>竹凌反)
說文曰。音
(ハ)
聲也。生於心。有節於
<lb n="0396a17"/>外。謂之音。宮商角徵羽
(ハ)
聲也。絲竹金石匏
<lb n="0396a18"/>土革木
(ハ)
音也。禮樂記曰。凡音之起。由人心
<lb n="0396a19"/>生也。人心之動物使之然也。感<anchor xml:id="fnT57p0396a10"/>物動故形
<lb n="0396a20"/>於聲。注云。宮商角徵羽雜比曰音。單曰聲。
<lb n="0396a21"/>又曰。宮為君。商為臣。角為民。徵為事。羽
<lb n="0396a22"/>為物。五者不亂則無怗懘之<anchor xml:id="fnT57p0396a11"/>音。注云。五者
<lb n="0396a23"/>君臣民事物也。凡聲濁者尊。清者卑。<anchor xml:id="fnT57p0396a12"/>怗弊
<lb n="0396a24"/>敗不和貌也。同月令曰。春其音
(ハ)
角
(謂樂器之聲也。三
<lb n="0396a25"/>分羽益一以生角。角數六十四。屬木音。以其清濁中。民之象也。春<anchor xml:id="fnT57p0396a13"/>氣和<anchor xml:id="fnT57p0396a14"/>則角聲調。樂記曰。角亂則憂。
<lb n="0396a26"/>其民怨。凡聲尊卑取象五行。數多者濁。數少者聲清。太不過宮。細不過羽也)
。夏其音徵
<lb n="0396a27"/>
(三分宮。去一以生徵。徵數五十四。屬火者。以其徵清。事之象也。<anchor xml:id="fnT57p0396a15"/>夏也。夏氣和則徵聲調。樂記云。徵亂則
<lb n="0396a28"/>哀。其事勤)
。中央
(ハ)
土
(火休而盛德在<anchor xml:id="fnT57p0396a16"/>土也)
。<anchor xml:id="fnT57p0396a17"/>其音
(ハ)
宮
(聲始於宮。宮數八十一。屬
<lb n="0396b01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0396b18"/>土者。以其最濁。君之象也。季夏之氣和則宮聲調。樂記曰。宮亂則荒。其君<anchor xml:id="fnT57p0396b19"/>驕)
。秋其音
(ハ)
商
<lb n="0396b02"/>
(三分徵。益一以生商。商數七十二。屬金者。以其濁次宮。臣之象也。秋氣和則商聲調。樂記云。商亂則陂。
<lb n="0396b03"/>其宮<anchor xml:id="fnT57p0396b20"/>壞)
。冬其音
(ハ)
羽
(三分商。去一生羽。羽數四十八。屬水者。以其最清。物之象。冬氣和則
<lb n="0396b04"/>羽聲調。樂記云。羽亂則危。其財<anchor xml:id="fnT57p0396b21"/>遺)
。左傳曰。天有六氣。降生五
<lb n="0396b05"/>味。發為五色。徵為五<anchor xml:id="fnT57p0396b22"/>聲。杜預曰。白聲
(ハ)
商。
<lb n="0396b06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0396b23"/>青聲
(ハ)
角。黑聲
(ハ)
羽。赤聲
(ハ)
徵。黃聲
(ハ)
宮也。晉
<lb n="0396b07"/>書樂志曰。宮
(ハ)
中也。中和之道。無往而不理。
<lb n="0396b08"/>商
(ハ)
強也。謂金<anchor xml:id="fnT57p0396b24"/>性之堅強。角
(ハ)
觸也。象諸陽
<lb n="0396b09"/>氣。觸動而生。徵
(ハ)
止也。言
(ハ)
物盛則止。羽
(ハ)
舒也。
<lb n="0396b10"/>陽氣將復。萬物孳育而舒生。爾雅云。宮謂
<lb n="0396b11"/>之重。商謂之敏。角謂之經。徵謂之迭。羽謂
<lb n="0396b12"/>之抑。注曰。皆五音別名。其義未詳。</p>
<lb n="0396b13"/>相和<p id="pT57p0396b1303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。摩訶般若波羅蜜經曰。相
<lb n="0396b14"/>和
(ハ)
胡臥反。相<g ref="CB00629"/>也。詩曰。唱予和。周易
(ニ)
鳴鶴
<lb n="0396b15"/>
<anchor xml:id="fnT57p0396b25"/>在渚。其子和之。老子曰。音聲相。<anchor xml:id="fnT57p0396b26"/>注曰。上
<lb n="0396b16"/>唱下必和是也。</p>
<lb n="0396b17"/>月光摩尼<anchor xml:id="fnT57p0396b27"/>持海輪寶<p id="pT57p0396b1709" type="inline" rend="margin-left:1em">
(未詳)
。</p>
<lb n="0396b18"/>羅覆<p id="pT57p0396b1803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。覆
(ハ)
蓋也。敷救反。又扶富
<lb n="0396b19"/>
<anchor xml:id="fnT57p0396b28"/>反
(ニテハ)
伏兵。芳福反
(ニテハ)
反覆也。例也
(本)
案
(ニ)
羅覆
<lb n="0396b20"/>猶列<anchor xml:id="fnT57p0396b29"/>蓋。</p>
<lb n="0396b21"/>帝王<p id="pT57p0396b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。乞<anchor xml:id="fnT57p0396b30"/>剎怛哩也。此云帝。囉
<lb n="0396b22"/>惹此云王。廣韻曰。說文云。帝
(ハ)
諦也。王天下
<lb n="0396b23"/>之號也。爾雅
(ニ)
君也。都計反。王
(ハ)
大也君也。字
<lb n="0396b24"/>林曰。<anchor xml:id="fnT57p0396b31"/>王
(トハ)
天地人。一貫三為王。天下所法
<lb n="0396b25"/>也。雨方反。又<anchor xml:id="fnT57p0396b32"/>放
(ニテハ)
反<g ref="CB00649"/>王。又盛也。說文曰。
<lb n="0396b26"/>董仲舒曰。古之造文字者。三畫而連其中。
<lb n="0396b27"/>謂之王。三者天地人也。而參通之王者也。孔
<lb n="0396b28"/>子曰。一貫三為王。翻譯名義<anchor xml:id="fnT57p0396b33"/>集。帝王篇云。
<lb n="0396b29"/>帝王<anchor xml:id="fnT57p0396b34"/>略論曰。夫帝王者。必立德立功。可大
<lb n="0396c01"/>可久。經之以仁義。緯之以文武。深根固
<lb n="0396c02"/>蔕貽<anchor xml:id="fnT57p0396c35"/>厥子孫。一言一行以為軌範。垂之萬
<lb n="0396c03"/>代為不可易。所以城中四大王居其<anchor xml:id="fnT57p0396c36"/>上。
<lb n="0396c04"/>帝力可以鎮萬邦。王威可以伏兆庶。故金
<lb n="0396c05"/>口之遺囑。鶴林之顧命。慮四眾以微弱。恐
<lb n="0396c06"/>三寶而<anchor xml:id="fnT57p0396c37"/>衰墜。託國之威風。藉王之勢力。故
<lb n="0396c07"/>委寄於帝王。<anchor xml:id="fnT57p0396c38"/>伏勅以流通也。白虎通曰。德
<lb n="0396c08"/>合天地者稱帝。仁義合者稱王。別優劣
<lb n="0396c09"/>也。禮<anchor xml:id="begd1e7300"/>諡<anchor xml:id="endd1e7300"/>法曰。德象天地稱帝。仁義所生稱
<lb n="0396c10"/>王。帝者天號。王者五行之稱也。皇
(ト云ハ)
何謂也。
<lb n="0396c11"/>亦號也。皇
(ハ)
君也美也大也。天之總。美大稱
<lb n="0396c12"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0396c39"/>皇
(ト云ハ)
時質故總
(ト云)
之也。號之為皇者。煌煌
<lb n="0396c13"/>人莫違也。煩一夫擾一士。以勞天下。不為
<lb n="0396c14"/>皇。不擾匹夫匹婦。故為皇。故黃金棄於
<lb n="0396c15"/>山。珠玉捐於淵。巖居穴處衣皮毛。飲泉液
<lb n="0396c16"/>吮露英<anchor xml:id="fnT57p0396c40"/>也。虛無寥廓與天地。通靈也。號
<lb n="0396c17"/>言為帝者何。帝者諦也。象可承也。王者往
<lb n="0396c18"/>也。天下所歸往。鉤命決曰。三皇步。五帝趨。
<lb n="0396c19"/>三王馳。五覈驚。或稱天子。或稱帝王。何以
<lb n="0396c20"/>為言。接上稱天子。明以爵事天也。接下
<lb n="0396c21"/>稱帝。王者得號天下至尊。言
(ハ)
稱以號令臣
<lb n="0396c22"/>下也。</p>
<lb n="0396c23"/>妓樂<p id="pT57p0396c2303" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義云。妓
(ハ)
樂。渠倚反。切韻
<lb n="0396c24"/>稱妓。女樂也。埤蒼曰。妓
(ハ)
美女也。因以美女
<lb n="0396c25"/>為樂。謂之妓樂也。經本有從手邊作支
<lb n="0396c26"/>者。此乃技藝字也。或有從立人作者。音章
<lb n="0396c27"/>
<anchor xml:id="fnT57p0396c41"/>傷反。害也。非經意也。南山業疏云。妓通
<lb n="0396c28"/>男女。即奏樂者。金石八音之所奏也。</p>
<lb n="0396c29"/>哀亮<p id="pT57p0396c2903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。哀亮。下
(ハ)
力向反。清朗也。</p>
<lb n="0397a01"/>精舍<p id="pT57p0397a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯花嚴音義曰。<anchor xml:id="fnT57p0397a01"/>藝文類聚曰。精舍
<lb n="0397a02"/>者。非以舍<anchor xml:id="fnT57p0397a02"/>之精妙名為精舍。由其精練
<lb n="0397a03"/>行者之所居。謂之精舍也。</p>
<lb n="0397a04"/>真珠<p id="pT57p0397a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰。<anchor xml:id="fnT57p0397a03"/>真珠出魚腹中蛇腦
<lb n="0397a05"/>中。漢書曰。珠
(ハ)
蚌中陰精。隨月盈虛。發揮記
<lb n="0397a06"/>曰。漢書云。珠
(ハ)
蚌中陰。<anchor xml:id="fnT57p0397a04"/>隨月盈<anchor xml:id="fnT57p0397a05"/>虛也。今南
<lb n="0397a07"/>海交阯合浦所產。圖經曰。廉州邊海中有洲
<lb n="0397a08"/>島。島上有大池。謂之珠池。入池採老蚌。割
<lb n="0397a09"/>取珠。倭名曰。白虎通云。海出明珠
(日本紀私記。真珠
<lb n="0397a10"/>和名之良太<anchor xml:id="fnT57p0397a06"/>萬)
名醫別錄云。真珠寒無毒。鎮心主
<lb n="0397a11"/>聾。點目中主膚<anchor xml:id="fnT57p0397a07"/>醫障膜。</p>
<lb n="0397a12"/>明月<p id="pT57p0397a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">司馬長卿上林賦曰。明月珠子的皪
<lb n="0397a13"/>
(歷)
江靡ホトリ
(ニ)
。善曰。明月珠
(ハ)
蚌子珠。為蜯所懷也
<lb n="0397a14"/>
(本)
今案
(ニ)
真珠明月
(ハ)
同實而兩名。共為蜯所懷
<lb n="0397a15"/>故。蓋通古今之異語。又有一種明月珠。謂
<lb n="0397a16"/>裴氏廣州記曰。鯨鯢目
(ハ)
明月珠。潘岳西征賦
<lb n="0397a17"/>注曰。鯨魚死其目化為明月<anchor xml:id="fnT57p0397a08"/>珠。</p>
<lb n="0397a18"/>交露<p id="pT57p0397a1803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經曰。露幔莫半反。說
<lb n="0397a19"/>文
(ニハ)
幔
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0397a09"/>幕。在傍曰惟。在上曰幕。幕
(ハ)
覆也。
<lb n="0397a20"/>露
(ハ)
覆露也。案
(ニ)
諸經中。珠交露蓋。珠交露車。
<lb n="0397a21"/>同其事也。璟興述文曰。交露者幔也。字林曰。
<lb n="0397a22"/>幔幕泫泫似垂露故。</p>
<lb n="0397a23"/>浴池<p id="pT57p0397a2303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。華嚴云。池
(ハ)
沼。說文
(ニハ)
沼
(ハ)
池
<lb n="0397a24"/>也。梵云賀羅駄。總言池水也。倭名曰。玉篇
<lb n="0397a25"/>云。池
(除知反。和名以介)
蓄水也。</p>
<lb n="0397a26"/>縱廣<p id="pT57p0397a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義曰。縱廣紫容反。孟康
<lb n="0397a27"/>注史記曰。南北為縱。東西為橫。橫
(ハ)
廣也。
<lb n="0397a28"/>縱字正體
(ニハ)
從木。有从糸彳作者。皆俗通
<lb n="0397a29"/>用。</p>
<lb n="0397b01"/>湛然<p id="pT57p0397b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">唯識論云。湛然。音義曰。上
(ハ)
宅減反。
<lb n="0397b02"/>澄寂也。</p>
<lb n="0397b03"/>甘露<p id="pT57p0397b0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文
(ニハ)
作甘美。古三反。露
(ハ)
潤
<lb n="0397b04"/>澤也。五經通義曰。和氣津凝為露。蔡邕月令
<lb n="0397b05"/>曰。露者陰之液也。洛<anchor xml:id="fnT57p0397b10"/>古反。瑞應圖曰。甘露
<lb n="0397b06"/>者美露也。神靈之精。仁瑞之澤。其凝如脂。
<lb n="0397b07"/>其甘如飴。一名膏露。一名天酒。宋書曰。文
<lb n="0397b08"/>帝元嘉中。甘露降狀如細雪。東方朔神異經
<lb n="0397b09"/>云。西北海外有人。<anchor xml:id="fnT57p0397b11"/>長二千里。兩脚中間相
<lb n="0397b10"/>去千里。但日飲天酒五斗。<anchor xml:id="fnT57p0397b12"/>注
(ニ)
張花曰。天
<lb n="0397b11"/>酒
(ト云ハ)
甘露也。山海經曰。諸沃之野。搖山之民。
<lb n="0397b12"/>甘露是飲。不壽者八百歲。論衡曰。甘露味
<lb n="0397b13"/>如蜜。王者太平之應。晉中興書曰。王者敬
<lb n="0397b14"/>養耆老。則甘露降於松柏。尊賢容眾。則竹
<lb n="0397b15"/>葦受之。甘露者仁澤也。其凝如脂。其美如
<lb n="0397b16"/>飴。拾遺記曰。崑崙
(ニ)
甘露
(アリ)
。其味如飴。人君
<lb n="0397b17"/>
<anchor xml:id="fnT57p0397b13"/>聖德
(アルトキハ)
則下。</p>
<lb n="0397b18"/>栴檀樹<p id="pT57p0397b1804" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。對法論云。旃彈那。徒旦
<lb n="0397b19"/>反。或作栴檀那。此外國香木也。有赤白紫
<lb n="0397b20"/>等諸種
(私案。<anchor xml:id="fnT57p0397b14"/>和名赤謂之牛頭栴檀。黑者謂之紫檀。白者謂白檀)
新譯華嚴
<lb n="0397b21"/>音義曰。鳥洛迦。栴檀香。鳥洛迦者。西域蛇
<lb n="0397b22"/>名。其蛇常患毒熱。據此香以身遶之。毒熱
<lb n="0397b23"/>便息。故因名之。或<anchor xml:id="fnT57p0397b15"/>人云。此蛇最毒
(アリ)
。螫人
<lb n="0397b24"/>必死。唯以栴檀香能治。故以為名耳。又云。
<lb n="0397b25"/>栴檀此云與藥。謂白檀能治熱病。赤檀能
<lb n="0397b26"/>去風腫。皆是除疾。身安之藥故。名與藥也。
<lb n="0397b27"/>翻譯名義集曰。牛頭栴檀。或云。此方無故
<lb n="0397b28"/>不翻。或云。義翻與藥。能除病故。慈恩傳云。
<lb n="0397b29"/>樹類白楊。其質涼冷蛇多附之。華嚴曰。摩
<lb n="0397c01"/>羅那山出栴檀香。曰牛頭。若以塗身。設入
<lb n="0397c02"/>火坑<anchor xml:id="fnT57p0397c16"/>不能燒。正法念經云。此洲有山。名
<lb n="0397c03"/>曰高山。高山之峯有牛頭栴檀。若諸天與
<lb n="0397c04"/>修羅戰時。為刀所傷。以牛頭栴檀塗之即
<lb n="0397c05"/>愈。以此山峯狀如牛頭。於此峯中生栴檀
<lb n="0397c06"/>樹故名牛頭。大論云。除摩梨山無出栴
<lb n="0397c07"/>檀。白檀治熱病。赤檀去風腫。摩梨山此云
<lb n="0397c08"/>離垢。在南天竺
(私案。苑法師云。摩羅耶山。具曰摩利伽羅<anchor xml:id="fnT57p0397c17"/>那。其山在南天竺境。
<lb n="0397c09"/>摩利伽羅<anchor xml:id="fxT57p0397c01"/>那國南界。因國以立山名。其山中多出白栴檀木也。西域記曰。秣羅矩吒國南濱海有秣剌耶山。
<lb n="0397c10"/>其中則有白<anchor xml:id="fnT57p0397c18"/>栴檀香樹栴檀<anchor xml:id="fnT57p0397c19"/>儞婆樹)
聖德太子傳曰。推古天皇
<lb n="0397c11"/>三年
(乙卯)
三月。土佐南海。夜有大光。亦有聲
<lb n="0397c12"/>如雷。<anchor xml:id="fnT57p0397c20"/>經三十箇日矣。夏四月著淡路南
<lb n="0397c13"/>岸
(島人不知沈水。以交薪燒於竈)
。太子遣使令獻。其大一圍
<lb n="0397c14"/>
(長八尺)
其香異熏。太子<anchor xml:id="fnT57p0397c21"/>觀而大悅。奏云。是為
<lb n="0397c15"/>沈水香者也。此木名栴檀香。木生南天竺
<lb n="0397c16"/>國南海之岸夏月諸蛇相繞此木。冷故也。人
<lb n="0397c17"/>以矢射。冬月蛇蟄。即折而採之
(今案。蛇繞矢射<anchor xml:id="fnT57p0397c22"/>等義。西域記
<lb n="0397c18"/>同之)
其實鷄舌。其花丁子。其脂薰陸。沈水久
<lb n="0397c19"/>者為沈水香。不久者為淺香。而今陛下興
<lb n="0397c20"/>隆釋教。肇
(テ)
造佛像故。釋梵感德。漂送此木。
<lb n="0397c21"/>即有勅命百濟工刻造檀<anchor xml:id="fnT57p0397c23"/>像作觀音菩
<lb n="0397c22"/>薩。高數尺
(安吉野比蘇寺時時放光明)
。</p>
<lb n="0397c23"/>優鉢羅華<p id="pT57p0397c2305" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。放光般若經曰。優鉢
<lb n="0397c24"/>釗指遙反。又作漚鉢羅。此譯曰黛華。又曰。
<lb n="0397c25"/>大菩薩藏經曰嗢鉢。舊優鉢羅。此云黛華
<lb n="0397c26"/>也。新譯華嚴音義云。優鉢<anchor xml:id="fnT57p0397c24"/>羅。具曰尼羅烏
<lb n="0397c27"/>鉢羅。尼羅者此云青。烏鉢羅
(ハ)
花號也。其葉
<lb n="0397c28"/>狹長。近下小圓。向上漸<anchor xml:id="fnT57p0397c25"/>央。佛眼似之。經多
<lb n="0398a01"/>為喻。其花似藕。梢有刺也。</p>
<lb n="0398a02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0398a01"/>優曇摩花<p id="pT57p0398a0205" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。大菩薩藏經曰。鉢
<lb n="0398a03"/>特徒得反。舊言波頭<anchor xml:id="fnT57p0398a02"/>摩。又作波頭暮。此云
<lb n="0398a04"/>赤蓮<anchor xml:id="fnT57p0398a03"/>華。新譯華嚴音義曰。波頭摩華。正曰
<lb n="0398a05"/>鉢特摩忙。此曰赤蓮花也。其花莖有刺也。</p>
<lb n="0398a06"/>拘物頭花<p id="pT57p0398a0605" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。放光般若經曰。句文
<lb n="0398a07"/>羅。又作拘物陀又拘牟頭。或作拘物頭。此
<lb n="0398a08"/>譯云拘者地。物陀者喜。名地喜花。新譯華
<lb n="0398a09"/>嚴音義曰。拘物頭花。莖有刺。色赤白。以其
<lb n="0398a10"/>花葉稍短。未開敷時。狀都蹵然
(<anchor xml:id="fnT57p0398a04"/>上於六反下七六反)
故
<lb n="0398a11"/>亦或名小白花也。</p>
<lb n="0398a12"/>分陀利花<p id="pT57p0398a1205" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。放光般若經云。分陀
<lb n="0398a13"/>利。又作芬。此譯曰白蓮花也。</p>
<lb n="0398a14"/>光茂<p id="pT57p0398a1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。光
(ハ)
明也。古黃反。茂卉木盛
<lb n="0398a15"/>也。古作懋。莫候反
(本)
言
(ハ)
。眾花交色明耀蕃
<lb n="0398a16"/>蕪矣。</p>
<lb n="0398a17"/>彌覆<p id="pT57p0398a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義曰。彌覆芳富反。漢書
<lb n="0398a18"/>音義云。彌
(ハ)
滿也。言
(ハ)
遍滿覆蔭也。</p>
<lb n="0398a19"/>還復<p id="pT57p0398a1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。還
(ハ)
反也復也退也。戶關反。一
<lb n="0398a20"/>音旋。復
(ハ)
返也往來也。扶富反。又音服。爾雅
<lb n="0398a21"/>曰。還復
(ハ)
返也。還音旋。</p>
<lb n="0398a22"/>冷暖<p id="pT57p0398a2203" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。冷
(ハ)
寒也。力頂．力丁二反。暖
(ハ)
<lb n="0398a23"/>溫也。亦作㬉同。奴卵反。</p>
<lb n="0398a24"/>蕩除<p id="pT57p0398a2403" type="inline" rend="margin-left:1em">左傳曰。余心蕩。杜預曰。蕩
(ハ)
動散也。
<lb n="0398a25"/>鄭玄注禮記曰。蕩猶動也。</p>
<lb n="0398a26"/>映徹<p id="pT57p0398a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。映亦作映同。於驚反。明也。</p>
<lb n="0398a27"/>微灡<p id="pT57p0398a2703" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。灡潘亦作瀾同。力安反。經音
<lb n="0398a28"/>義曰。洛安反。爾雅
(ニハ)
大波為瀾。小波為淪。</p>
<lb n="0398a29"/>安詳<p id="pT57p0398a2903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。安
(烏寒)
徐也。詳
(似羊)
審
(本)
案
(ルニ)
安
<lb n="0398b01"/>詳<anchor xml:id="fnT57p0398b05"/>者行靜而正也。</p>
<lb n="0398b02"/>洞達<p id="pT57p0398b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。洞
(ハ)
徒貢反。說文
(ニ)
洞
(ハ)
疾流
<lb n="0398b03"/>也。亦深邃之貌。河上公老子注云。道德洞達
<lb n="0398b04"/>無不覆濟是也。</p>
<lb n="0398b05"/>虛無之身<p id="pT57p0398b0505" type="inline" rend="margin-left:1em">李周翰注文選曰。虛無
(ハ)
空也。
<lb n="0398b06"/>河上公老子章句曰。虛無制有形。賈公彥述
<lb n="0398b07"/>義曰。君平云虛無者。道德之身。道德者虛
<lb n="0398b08"/>無之<anchor xml:id="fnT57p0398b06"/>神。又曰。夫道德者。孕氣含精。至一
<lb n="0398b09"/>應群變。而常寂生萬物。而無心不為也。而
<lb n="0398b10"/>無不為不化也。而無不化。若幽谷之應
<lb n="0398b11"/>聲也。不限宮商之殊。如明鑒之待物也。豈
<lb n="0398b12"/>隔妍蚩之異
(已上)
今案
(ニ)
佛為化震旦。先差
<lb n="0398b13"/>遣三聖。據佛<anchor xml:id="fnT57p0398b07"/>生昭王甲寅年。老子生定王
<lb n="0398b14"/>乙卯年。相去歷一十八帝。越四百二十有二
<lb n="0398b15"/>年。若自佛滅至于老子生。亦已三百四十
<lb n="0398b16"/>四年。又昭王甲寅佛生。靈王庚戌孔子生。二
<lb n="0398b17"/>聖相去四百七十七年。而李孔二聖所立配
<lb n="0398b18"/>當法門。聖祖二篇者真<anchor xml:id="fnT57p0398b08"/>諦。素王五常者俗
<lb n="0398b19"/>諦。宗鏡序曰。正君臣親父子厚人倫。儒吾
<lb n="0398b20"/>之師也。所謂孔子持萬類於實有。存五常於
<lb n="0398b21"/>淳心。豈非森羅萬像宛轉而現形。恒沙眾
<lb n="0398b22"/>庶必然而蒙化之理乎。宗鏡序曰。寂兮寥
<lb n="0398b23"/>兮。視聽無得。自微妙升虛無以止。乘風
<lb n="0398b24"/>馭景。君得之。則善達不拔。人得之則延貺
<lb n="0398b25"/>無<anchor xml:id="fnT57p0398b09"/>究。道儒之師也。上云道德者孕氣含
<lb n="0398b26"/>精。至一應群變。而常寂生萬物而無心。
<lb n="0398b27"/>不為也而無不為。不化也而無不化。若
<lb n="0398b28"/>幽谷之應聲。如明鑒之待物。即是與云法
<lb n="0398b29"/>身理者。冥冥無形。玄玄離語。而可應必應。
<lb n="0398c01"/>萬像皆法身用。可為<anchor xml:id="fnT57p0398c10"/>必為。必為一切。是真
<lb n="0398c02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0398c11"/>如作之義同。況無為自然言源起<anchor xml:id="fnT57p0398c12"/>老子
<lb n="0398c03"/>矣。然則道宗虛無。<anchor xml:id="fnT57p0398c13"/>釋真如。語異義同。智者
<lb n="0398c04"/>無疑。極樂
(ハ)
報土
(ナレハ)
人天化生而盡備微妙之
<lb n="0398c05"/>相。彌陀
(ハ)
報佛
(ナレハ)
所化清淨而無不法性之身。
<lb n="0398c06"/>得無為妙相。故云自然。離有漏麁質。故云
<lb n="0398c07"/>虛無。而康僧鎧祕深旨。少舉虛無之名。<anchor xml:id="fnT57p0398c14"/>道
<lb n="0398c08"/>和尚搜實理。專判報土之義。隱顯方參差。
<lb n="0398c09"/>二<anchor xml:id="fxT57p0398c01"/>聖密意耳。</p>
<lb n="0398c10"/>貧窮<p id="pT57p0398c1003" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。乏財言貧。皮旻反。窮
(ハ)
極也。
<lb n="0398c11"/>渠躬反。毛詩曰。寠且貧。傳曰。寠
(ト云ハ)
無禮也。
<lb n="0398c12"/>貧者困於財也。</p>
<lb n="0398c13"/>形
(戶經)
貌
(莫教)
容
(餘封)
狀
(鋤亮)
<p id="pT57p0398c1313" type="inline" rend="margin-left:1em">案
(スルニ)
四字訓皆
<lb n="0398c14"/>同。蓋所以通古今之異<anchor xml:id="fnT57p0398c15"/>語。</p>
<lb n="0398c15"/>底極<p id="pT57p0398c1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。底
(ハ)
下也。都禮反。極
(ハ)
至也終
<lb n="0398c16"/>也窮也。渠力反
(本)
案
(ニ)
<anchor xml:id="fnT57p0398c16"/>極者。卑賤窮無下稱
<lb n="0398c17"/>也。</p>
<lb n="0398c18"/>廝下<p id="pT57p0398c1803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。涅槃經云。廝下又作㒋同。
<lb n="0398c19"/>思移反。廣雅
(ニハ)
廝謂命使也。字書
(ニハ)
廝
(ハ)
役也。
<lb n="0398c20"/>謂賤役也。漢書
(ニ)
廝輿之卒。張晏曰。廝
(ハ)
微也。
<lb n="0398c21"/>韋昭曰。折薪曰廝。吹烹曰養。</p>
<lb n="0398c22"/>飢寒<p id="pT57p0398c2203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。飢
(ハ)
餓也。居夷反。後漢書曰。
<lb n="0398c23"/>救民飢饉。師古曰。穀不熟為飢。蔬不熟為
<lb n="0398c24"/>饉。蔬
(ハ)
菜也。</p>
<lb n="0398c25"/>因苦<p id="pT57p0398c2503" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏曰。困
(苦悶)
故<anchor xml:id="fnT57p0398c17"/>盧疲
<lb n="0398c26"/>也貧也。王仁煦云。苦於事也。孫愐云。惓也。
<lb n="0398c27"/>病篤也。孫伷云。韻略
(ニハ)
極也。蒼頡<anchor xml:id="fnT57p0398c18"/>扁
(ニハ)
困
(ハ)
苦
<lb n="0398c28"/>也。沙門清徹云。困病之甚也。苦
(ハ)
患也。又困
<lb n="0398c29"/>也。康杜反。</p>
<lb n="0399a01"/>人理<p id="pT57p0399a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。人象臂脛之形。而真反。翻
<lb n="0399a02"/>譯名義集曰。摩<g ref="CB00145"/>舍喃。女凾反。大論
(ニ)
此云
<lb n="0399a03"/>人。法苑云。人者忍也。禮記曰。人者天地之
<lb n="0399a04"/>心。<anchor xml:id="fnT57p0399a01"/>至行之端。周書云。惟人萬物之靈。孔安
<lb n="0399a05"/>國云。天地所生。惟人為貴。今謂。若無善因
<lb n="0399a06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0399a02"/>奚者。謂五戒也。一不殺戒。二不盜戒。三不
<lb n="0399a07"/>邪婬戒。四不妄語戒。五不飲酒戒也。孝經曰。
<lb n="0399a08"/>天地之性。人為貴。人之行莫大於孝。孔安
<lb n="0399a09"/>國云。性生。凡生天地之間。含氣之類。人最
<lb n="0399a10"/>其貴<anchor xml:id="fnT57p0399a03"/>者。禮記曰。人者<anchor xml:id="fnT57p0399a04"/>其天<anchor xml:id="fnT57p0399a05"/>人地之德。陰
<lb n="0399a11"/>陽之交。鬼神之會。五行之秀也
(言人兼此氣性)
又
<lb n="0399a12"/>云。人者天<anchor xml:id="fnT57p0399a06"/>地之心。五行之端也。食味別聲
<lb n="0399a13"/>被色而生<anchor xml:id="fxT57p0399a01"/>者。故聖人作則。必以天地為
<lb n="0399a14"/>本。以陰陽為端。以四時為柄
(<anchor xml:id="fnT57p0399a07"/>兵命反)
以日
<lb n="0399a15"/>星為<anchor xml:id="fnT57p0399a08"/>紀。五行大義云。東夷之人。其形細
<lb n="0399a16"/>長。脩眉長目。衣冠亦尚狹長。東海勾麗之人。
<lb n="0399a17"/>冠<anchor xml:id="fnT57p0399a09"/>高狹加以鳥羽。象於木枝。長目主肝。
<lb n="0399a18"/>肝
(ハ)
木也。故細而長。皆象木也。南蠻之人。短
<lb n="0399a19"/>小輕叡。高口少髮。衣服亦尚短輕。高口經人
<lb n="0399a20"/>之中至心。心
(ハ)
火也。炎上故高。炎上故少髮
<lb n="0399a21"/>也。西戎之人。深目高鼻。衣而無冠者。鼻主
<lb n="0399a22"/>肺。肺
(ハ)
金也。高目肝也。肝為木。金之所削故
<lb n="0399a23"/>深。金主裁斷。故髮斷無冠。北狄之人。高顴
<lb n="0399a24"/>被髮。衣長者。顴主腎。腎
(ハ)
水也。故高顴。被
<lb n="0399a25"/>髮者。象水流漫也。衣長亦象水行也。中夏
<lb n="0399a26"/>之人。容貌平整者。象土和平也。其衣冠<anchor xml:id="fnT57p0399a10"/>束
<lb n="0399a27"/>服<anchor xml:id="fnT57p0399a11"/>修五色者象土。包含四行也
(孔子曰)
東僻
<lb n="0399a28"/>之人曰夷。精以澆。南僻之人曰蠻。信以朴。
<lb n="0399a29"/>西僻之人曰戎。頑以剛。北僻之人曰狄。服
<lb n="0399b01"/>以戾。中國人安居和味。經音義曰。月明菩
<lb n="0399b02"/>薩經云。親理力紀反。禮記
(ニ)
天理滅矣。鄭玄
<lb n="0399b03"/>云。理猶性也。又云。樂者通倫理。注云。倫
(ハ)
<lb n="0399b04"/>類也。理
(ハ)
分也。</p>
<lb n="0399b05"/>富有<p id="pT57p0399b0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。富
(ハ)
方副反。豐於財也。下
(ハ)
云
<lb n="0399b06"/>久反。果也取也質也又也。論語
(ニ)
子謂衛公子
<lb n="0399b07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0399b12"/>𠛼富有曰苟美是也。</p>
<lb n="0399b08"/>不肯<p id="pT57p0399b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。肯可。說文作肎同。苦等反。</p>
<lb n="0399b09"/>愚鄙<p id="pT57p0399b0903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。愚憃
(<anchor xml:id="fnT57p0399b13"/>愚也)
說文曰。愚
(ハ)
戇也。
<lb n="0399b10"/>鄙
(ハ)
陋也。又邊鄙也。方美反。</p>
<lb n="0399b11"/>慈惠<p id="pT57p0399b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。曹憲云。慈
(疾也)
愛也。案
<lb n="0399b12"/>慈愛下之情。郭知玄云。慈
(ハ)
善於子。孫愐
<lb n="0399b13"/>云。心所念曰<anchor xml:id="fnT57p0399b14"/>慈。顧野王案慈者上所以愛
<lb n="0399b14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0399b15"/>下。孝者下所以事上。禮記曰父慈子孝
<lb n="0399b15"/>是也。玉篇云。惠
(ハ)
愛也仁也慈也恩也。又作
<lb n="0399b16"/>惠同。玄桂反。經音義云。惠
(ハ)
胡桂反。周禮
(ニ)
施
<lb n="0399b17"/>其惠。鄭玄曰。賙衣食曰惠。孟子曰。分人以
<lb n="0399b18"/>財。謂之惠是也。</p>
<lb n="0399b19"/>仁愛<p id="pT57p0399b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。仁不惡於
<lb n="0399b20"/>人。釋<anchor xml:id="fnT57p0399b16"/>氏云。恩也。愛人以及物曰仁。好生
<lb n="0399b21"/>惡殺曰仁。仁
(ハ)
忍也。善惡含<anchor xml:id="fnT57p0399b17"/>忍也。曹憲云。
<lb n="0399b22"/>愛
(ハ)
閑貌。郭知玄云。悅也。釋<anchor xml:id="fxT57p0399b02"/>氏云。賞<anchor xml:id="fnT57p0399b18"/>玩。麻
<lb n="0399b23"/>果曰。憐念。<anchor xml:id="fnT57p0399b19"/>愐云。惠也嘉也。廣雅
(ニ)
仁也。祝
<lb n="0399b24"/>尚丘云。親也。</p>
<lb n="0399b25"/>享茲<p id="pT57p0399b2503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。享虛掌反。當也。亦受也。</p>
<lb n="0399b26"/>積善<p id="pT57p0399b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。積
(ハ)
聚也。資昔反。善
(ハ)
良也大
<lb n="0399b27"/>也佳也。說文作<g ref="CB20194"/>。吉也。又作善同。常演反。
<lb n="0399b28"/>周易曰。積善之家。必有餘慶。積不善之家。
<lb n="0399b29"/>必有餘殃。是也。</p>
<lb n="0399c01"/>適生<p id="pT57p0399c0103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。摩訶般若波羅蜜經曰。適
<lb n="0399c02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0399c20"/>生。三蒼
(ニハ)
古文啇這二形同。之尺反。廣雅
(ニ)
祇
<lb n="0399c03"/>適也。謂適
(ハ)
近也始也。</p>
<lb n="0399c04"/>珍饌<p id="pT57p0399c0403" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。華嚴云。珍饌。又作<anchor xml:id="fnT57p0399c21"/>𦿉同。
<lb n="0399c05"/>仕眷反。說文
(ニハ)
備具飲食也。論語曰。先生饌。
<lb n="0399c06"/>馬融云。饌
(ハ)
飲<anchor xml:id="fnT57p0399c22"/>食。</p>
<lb n="0399c07"/>服御<p id="pT57p0399c0703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。大論云。服御扶福反。說
<lb n="0399c08"/>文
(ニハ)
服
(ハ)
用也。爾雅
(ニハ)
服
(ハ)
整也。郭璞曰服御
(ハ)
令
<lb n="0399c09"/>齊整也。御
(ハ)
古文馭同。魚據反。廣雅
(ニハ)
御
(ハ)
進也
<lb n="0399c10"/>侍也。蔡邕獨斷曰。凡衣服加於身。飲食入
<lb n="0399c11"/>於口。妃妾接於寢。<anchor xml:id="fnT57p0399c23"/>皆御。御之所親愛則
<lb n="0399c12"/>曰幸。釋名曰。御
(ハ)
語也。尊者將有所欲。先
<lb n="0399c13"/>語之也。亦言。其職卑<anchor xml:id="fnT57p0399c24"/>下。尊者所勤御。如
<lb n="0399c14"/>御牛馬然也。</p>
<lb n="0399c15"/>宿福<p id="pT57p0399c1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。宿
(ハ)
素也。孔<anchor xml:id="fnT57p0399c25"/>子。大素者。質之
<lb n="0399c16"/>始也。又故也。息逐反。</p>
<lb n="0399c17"/>金縷<p id="pT57p0399c1703" type="inline" rend="margin-left:1em">魏略曰。大秦國有金縷。繡雜色之
<lb n="0399c18"/>綾。西域記曰。迦毘羅衛國尼拘盧陀僧伽藍
<lb n="0399c19"/>不遠有窣堵婆。是如來於大樹下。東面而
<lb n="0399c20"/>坐。受姨母金縷袈娑
(案縷力主反。線也。金鏤此方無故聞名未覩狀。識
<lb n="0399c21"/>者<anchor xml:id="fnT57p0399c26"/>詳之)
。</p>
<lb n="0399c22"/>晃曜<p id="pT57p0399c2203" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。晃
(ハ)
光也。亦作晃同。乎廣反。
<lb n="0399c23"/>經音義曰。光讚般若經云。晃煜。說文
(ニハ)
晃
(ハ)
明
<lb n="0399c24"/>也。煜
(ハ)
燿也。<g ref="CB20170"/>蒼
(ニ)
晃<anchor xml:id="fnT57p0399c27"/>煜
(ハ)
光燿熾盛貌也。</p>
<lb n="0399c25"/>嚴麗<p id="pT57p0399c2503" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義曰。嚴麗。王逸楚辭注
<lb n="0399c26"/>云。嚴
(ハ)
莊也。麗
(ハ)
美好也。爾雅曰。麗
(ハ)
著也。</p>
<lb n="0399c27"/>溫雅<p id="pT57p0399c2703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。溫
(ハ)
和也善也良也。烏渾反。
<lb n="0399c28"/>雅
(ハ)
正也嫺也。五下反
(如訓應知)
璟興述文曰。溫
<lb n="0399c29"/>雅者。得中之狀。</p>
<lb n="0400a01"/>光澤<p id="pT57p0400a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。澤
(ハ)
潤也。亦陂澤。瑒伯反。</p>
<lb n="0400a02"/>馨香<p id="pT57p0400a0203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。馨
(ハ)
香。呼刑反。杜預注左傳
<lb n="0400a03"/>曰。馨
(ハ)
香之遠聞也。尚書云。至治馨香感于
<lb n="0400a04"/>神明。黍稷非馨。明德惟馨。詩箋曰。苾苾芬
<lb n="0400a05"/>芬有馨香是也。</p>
<lb n="0400a06"/>芬烈<p id="pT57p0400a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。涅槃經云。芬馥。敷雲反。方
<lb n="0400a07"/>言
(ニ)
芬和也。郭璞曰。芬
(ハ)
香和調也。司馬長卿
<lb n="0400a08"/>上林賦曰。吐芳揚烈。善曰。烈
(ハ)
酷烈。香氣盛
<lb n="0400a09"/>也。</p>
<lb n="0400a10"/>足履<p id="pT57p0400a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。履
(ハ)
力几反。踐也。又踏類也。</p>
<lb n="0400a11"/>陷下<p id="pT57p0400a1103" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。陷墜入地。沒也墮也隤也
<lb n="0400a12"/>
(<anchor xml:id="fnT57p0400a01"/>壞也墜也下也)
或作錎同。乎監反。</p>
<lb n="0400a13"/>青白玄黃朱紫<p id="pT57p0400a1307" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集曰。尼羅此云
<lb n="0400a14"/>青色。東方甲乙歲星屬木。氷伽羅梁言蒼
<lb n="0400a15"/>色。叔離此云白色。西方庚辛太白屬金。訖
<lb n="0400a16"/>里瑟拏此云黑色。北方壬癸辰星屬水。犍陀
<lb n="0400a17"/>羅或劫賓那。此云黃色。中央戊<anchor xml:id="begd1e9045"/>己<anchor xml:id="endd1e9045"/>鎮星屬
<lb n="0400a18"/>土。阿盧那此云赤色。南方丙丁熒惑屬火。
<lb n="0400a19"/>盧醯呾迦。西域記曰。唐曰赤色。羅差或名
<lb n="0400a20"/>勒叉。此曰紫色。杜預注左傳曰。辛色白。酸
<lb n="0400a21"/>色青。醎色黑。苦色赤。甘色黃。</p>
<lb n="0400a22"/>煒燁<p id="pT57p0400a2203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。大方等大集經曰煒燁。于
<lb n="0400a23"/>匪反。下
(ハ)
為<anchor xml:id="fnT57p0400a02"/>獵反。說文<anchor xml:id="fnT57p0400a03"/>曰。煒
(ハ)
盛明貌也。方
<lb n="0400a24"/>言
(ニハ)
燁盛<anchor xml:id="fnT57p0400a04"/>也。</p>
<lb n="0400a25"/>煥爛<p id="pT57p0400a2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。煥
(ハ)
火光也。火貫反。爛
(ハ)
火熟
<lb n="0400a26"/>也。又明也。說文作<anchor xml:id="fnT57p0400a05"/>爛同。郎肝反。經音義曰。
<lb n="0400a27"/>煥爛
(ハ)
光明美貌<anchor xml:id="fnT57p0400a06"/>。</p>
<lb n="0400b01"/>
<lb n="0400b02"/>淨土三部經音義集卷第二<lb n="0400b03"/>
<byline>沙門信瑞纂</byline>
<lb n="0400b04"/>
<lb n="0400b05"/>
<p type="head1" id="pT57p0400b0501">無量壽經卷下</p>
<lb n="0400b06"/>上輩<p id="pT57p0400b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經云。此輩補妹<anchor xml:id="fnT57p0400b07"/>反。
<lb n="0400b07"/>蒼頡篇<anchor xml:id="fnT57p0400b08"/>云。輩
(ハ)
比。廣雅
(ニ)
等<anchor xml:id="fnT57p0400b09"/>翻亦類字體從
<lb n="0400b08"/>非<anchor xml:id="fxT57p0400b01"/>翻音補<anchor xml:id="fnT57p0400b10"/>盤反。</p>
<lb n="0400b09"/>齋戒<p id="pT57p0400b0903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。雜阿毘曇心論云<anchor xml:id="fnT57p0400b11"/>齋戒。
<lb n="0400b10"/>古文作誡同。古薤<anchor xml:id="fxT57p0400b02"/>反。易云。以此<anchor xml:id="fxT57p0400b03"/>齋戒。韓
<lb n="0400b11"/>康伯云。<anchor xml:id="fnT57p0400b12"/>洒心曰齋。防患曰戒。字林
(ニハ)
齋
<lb n="0400b12"/>戒
(ハ)
潔也。齋
(ハ)
亦齋也。廣雅曰。戒
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0400b13"/>具也防也
<lb n="0400b13"/>慎也戒也備也。字從廾持戈以戒不虞。字
<lb n="0400b14"/>意也。又曰。四分律云。說<anchor xml:id="fnT57p0400b14"/>戒。戒亦律之別義
<lb n="0400b15"/>也。梵言三婆羅。此譯云禁戒者。亦禁義也。
<lb n="0400b16"/>南山業疏云。初名云戒云齋云關者。眾名
<lb n="0400b17"/>乃異。莫不攝淨歸心也。言八戒者。八即
<lb n="0400b18"/>所防之境。戒則能治之業。言八齋者。齋謂
<lb n="0400b19"/>齊也。齊一其心。<anchor xml:id="fnT57p0400b15"/>或言清也。靜攝其慮。如
<lb n="0400b20"/>世閑室亦號<anchor xml:id="fxT57p0400b04"/>齋也。言關齋者。即禁閉非
<lb n="0400b21"/>逸靜定身心也。</p>
<lb n="0400b22"/>塔像<p id="pT57p0400b2203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法華經曰寶塔。他盍反。諸
<lb n="0400b23"/>經論中或作藪斗波。或作塔婆。或云兜婆。
<lb n="0400b24"/>或言偷波。或言蘇偷波。或言脂帝浮都。亦
<lb n="0400b25"/>言支提浮圖。皆訛略也。正言窣<anchor xml:id="fnT57p0400b16"/>覩波。此譯
<lb n="0400b26"/>云廟。或言方墳。此義翻也。或云大聚。或云
<lb n="0400b27"/>聚相。謂累石等。高以為<anchor xml:id="fnT57p0400b17"/>相。案
(ニ)
塔字諸字
<lb n="0400b28"/>書
(ニ)
所無。<anchor xml:id="fnT57p0400b18"/>葛洪字苑云。塔
(ハ)
佛堂也。<anchor xml:id="fnT57p0400b19"/>他合
<lb n="0400b29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0400b20"/>切。<anchor xml:id="fnT57p0400b21"/>新華嚴音義云。塔具云窣堵波。謂置
<lb n="0400c01"/>佛舍利處也。倭名曰。孫<anchor xml:id="fnT57p0400c22"/>伷切韻云。齊楚
<lb n="0400c02"/>曰塔
(吐蓋<anchor xml:id="fxT57p0400c05"/>切。內典有多寶佛塔。石塔沙塔泥塔等塔)
。楊越曰龕
(口含反)
。一
<lb n="0400c03"/>云。塔下室也。</p>
<lb n="0400c04"/>懸繒<p id="pT57p0400c0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。懸
(音玄)
說文
(ニ)
繫也。相承為州縣
<lb n="0400c05"/>字。<anchor xml:id="fnT57p0400c23"/>懸
(俗今通用)
下
(ハ)
疾陵反。布帛總名也。經音義云。
<lb n="0400c06"/>繒
(ハ)
在陵反。爾雅
(ニ)
通五色皆曰繒。三蒼
(ニ)
雜帛
<lb n="0400c07"/>曰繒也。倭名曰。漢書云。灌嬰販繒
(<anchor xml:id="fnT57p0400c24"/>和名加止利)
<lb n="0400c08"/>案
(ニ)
言懸繒者。以繒造彩旛。懸于佛<anchor xml:id="fnT57p0400c25"/>殿。</p>
<lb n="0400c09"/>然燈<p id="pT57p0400c0903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文云。然
(ハ)
燒也。俗作燃同。
<lb n="0400c10"/>如延反。燈
(ハ)
火也。都滕反。</p>
<lb n="0400c11"/>往覲<p id="pT57p0400c1103" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。覲
(ハ)
見也。奇<anchor xml:id="fnT57p0400c26"/>靳反。周禮曰。以
<lb n="0400c12"/>賓禮親邦國
(親者使之相親附也)
春見曰朝。<anchor xml:id="fnT57p0400c27"/>夏見曰
<lb n="0400c13"/>宗。秋見曰覲。冬見曰遇。注曰。覲之言勤也。
<lb n="0400c14"/>欲勤王事也。新華嚴音義云。覲謁上。渠悋
<lb n="0400c15"/>反。珠叢曰。覲
(ハ)
就見尊老也。</p>
<lb n="0400c16"/>各齎<p id="pT57p0400c1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。齎
(ハ)
持也逸也付也。俗作賷
<lb n="0400c17"/>同。相稽<anchor xml:id="fnT57p0400c28"/>切。</p>
<lb n="0400c18"/>咸然<p id="pT57p0400c1803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。咸
(ハ)
皆也同也悉也。胡讒反。</p>
<lb n="0400c19"/>奏天樂<p id="pT57p0400c1904" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。奏
(ハ)
進也。則候反。小雅曰。
<lb n="0400c20"/>奏
(ハ)
進也為也。</p>
<lb n="0400c21"/>歌嘆<p id="pT57p0400c2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。禮記云。舜作五弦之琴以
<lb n="0400c22"/>歌南風。釋名曰。人聲曰歌。歌者柯<anchor xml:id="fnT57p0400c29"/>也。以
<lb n="0400c23"/>聲吟詠。<anchor xml:id="fnT57p0400c30"/>上下如草<anchor xml:id="fnT57p0400c31"/>木有柯葉。兗冀言歌。
<lb n="0400c24"/>聲如柯。亦作謌同。古俄反。詩曰。我歌且謠。
<lb n="0400c25"/>傳曰。曲合樂曰歌。從歌曰謠。禮記云。夫歌
<lb n="0400c26"/>者。直己而陳德也。動己而天地應焉。四時
<lb n="0400c27"/>和焉。星辰理焉。萬物育焉。詩序曰。情動於
<lb n="0400c28"/>中而形於言。言之不足故嗟歎之。嗟歎之
<lb n="0400c29"/>不足故永歌之。永歌之不足。不知手舞之
<lb n="0401a01"/>足之蹈之。</p>
<lb n="0401a02"/>慧日<p id="pT57p0401a0203" type="inline" rend="margin-left:1em">王簡栖頭陀寺碑文云。曜慧日於康
<lb n="0401a03"/>衢。則重昏夜曉。善曰。劉蚪曰。菩薩圓淨。照
<lb n="0401a04"/>均明雨。故曰慧日。翰曰。法花經曰。慧日大
<lb n="0401a05"/>聖尊。久乃說是法。</p>
<lb n="0401a06"/>欣笑<p id="pT57p0401a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。欣
(ハ)
喜也。許斤反。笑
(ハ)
欣也喜
<lb n="0401a07"/>也。亦作<g ref="CB20158"/>。俗作㗛同。私妙反。</p>
<lb n="0401a08"/>整服<p id="pT57p0401a0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。整
(ハ)
正也齊也。之郢反。服
(ハ)
衣
<lb n="0401a09"/>也。</p>
<lb n="0401a10"/>梵聲<p id="pT57p0401a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。波闍尼<anchor xml:id="fnT57p0401a01"/>娑啉。此云
<lb n="0401a11"/>音聲。法界次第云。音者詮理之聲謂之音。
<lb n="0401a12"/>佛所出聲。凡有詮辨言辭清雅。聞者無厭
<lb n="0401a13"/>
<anchor xml:id="fnT57p0401a02"/>足。<anchor xml:id="fnT57p0401a03"/>聽無足。能為一切作與樂拔苦因緣。
<lb n="0401a14"/>莫若聞聲之益。即是以慈修口故有八音。
<lb n="0401a15"/>一極好音。二柔軟音。三和適音。四尊慧音。五
<lb n="0401a16"/>不女言。六不誤音。七深遠音。八不竭音。大
<lb n="0401a17"/>論云。菩薩音聲有恒沙等之數。佛音聲所到
<lb n="0401a18"/>無有限數。經音義云。華<anchor xml:id="fnT57p0401a04"/>嚴曰。八梵八種梵
<lb n="0401a19"/>音者。案十住斷結經云。一不男音。二不女
<lb n="0401a20"/>音。三不強音。四不軟音。五不清音。六不濁
<lb n="0401a21"/>音。七不雄音。八不雌音。</p>
<lb n="0401a22"/>謙敬<p id="pT57p0401a2203" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏云。謙
(ハ)
敬也虛也讓
<lb n="0401a23"/>也。長孫訥言曰。輕己敬人云謙。廣韻云。謙
(ハ)
<lb n="0401a24"/>敬也讓也。苦兼反。敬
(ハ)
恭也肅也。居慶反。</p>
<lb n="0401a25"/>憍慢弊懈怠<p id="pT57p0401a2506" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。憍
(舉喬)
盜也。慢
(謨晏反。俗作慢。
<lb n="0401a26"/>玉篇慢輕侮也。不畏也)
怠也倨也易也。弊
(毘祭)
困也惡也。懈
<lb n="0401a27"/>
(估賣)
倦也嬾<anchor xml:id="fnT57p0401a05"/>也。怠
(徒改)
懈也。</p>
<lb n="0401a28"/>所測<p id="pT57p0401a2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。測
(ハ)
度也。初力反。</p>
<lb n="0401a29"/>一尋<p id="pT57p0401a2903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。尋
(ハ)
長也。又尋常。六尺曰尋。
<lb n="0401b01"/>倍尋云常。徐林反。新譯華嚴音義曰。何承
<lb n="0401b02"/>纂要云。八寸曰咫。三尺曰武。五尺曰墨。六
<lb n="0401b03"/>尺曰步。七尺曰仞。八尺曰尋。十尺曰丈。
<lb n="0401b04"/>
<anchor xml:id="fnT57p0401b06"/>六曰常。小雅曰。四尺曰仞。倍仞曰尋。倍
<lb n="0401b05"/>尋<anchor xml:id="fnT57p0401b07"/>仞曰常。</p>
<lb n="0401b06"/>無礙<p id="pT57p0401b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經云。無礙。古文硋同。
<lb n="0401b07"/>五代反。說文
(ニ)
礙
(ハ)
止也。又作閡。郭璞以為古
<lb n="0401b08"/>文礙字。說文
(ニ)
閡
(ハ)
外閉也。經作㝵。㝵
(ハ)
都勒反。
<lb n="0401b09"/>案
(ニ)
㝵得二字同<anchor xml:id="fnT57p0401b08"/>體。說文
(ニ)
㝵
(ハ)
取也。尚書高宗
<lb n="0401b10"/>夢<anchor xml:id="fnT57p0401b09"/>㝵說是也。㝵非此義。</p>
<lb n="0401b11"/>華蓋<p id="pT57p0401b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經云。華蓋。<anchor xml:id="fnT57p0401b10"/>故瓜反。
<lb n="0401b12"/>古今注曰。黃帝與<g ref="CB06165"/>尤戰於涿鹿之野。常
<lb n="0401b13"/>有五色雲氣。金枝玉葉<anchor xml:id="fnT57p0401b11"/>止於帝上。有花蘤
<lb n="0401b14"/>之像。故因而作華蓋<anchor xml:id="fnT57p0401b12"/>焉。<anchor xml:id="fnT57p0401b13"/>又案西域記。暑
<lb n="0401b15"/>熱人多持蓋。皆以花飾之。諸經中多言幢
<lb n="0401b16"/>幡花蓋<anchor xml:id="fnT57p0401b14"/>是。涿
(ハ)
竹角<anchor xml:id="fxT57p0401b01"/>反。蘤
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0401b15"/>宋曰。育委反。
<lb n="0401b17"/>于彼<anchor xml:id="fxT57p0401b02"/>反
(玉曰。為詭反)
倭名云。服元具曰兼名<anchor xml:id="fnT57p0401b16"/>苑注
<lb n="0401b18"/>曰。華蓋
(倭名岐沼加散)
黃帝征<g ref="CB06165"/>尤時。當帝頭上。
<lb n="0401b19"/>有五色雲。因其形所造也。</p>
<lb n="0401b20"/>煜爚<p id="pT57p0401b2003" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。煜爚<anchor xml:id="fnT57p0401b17"/>又作焴同。餘祝反。
<lb n="0401b21"/>光明盛貌也。<anchor xml:id="fnT57p0401b18"/>下
(ハ)
戈<anchor xml:id="fnT57p0401b19"/>斫反。說文
(ニ)
煜
(ハ)
燿也。爚
(ハ)
<lb n="0401b22"/>火光也。經文作昱爍。非字<anchor xml:id="fnT57p0401b20"/>林也。</p>
<lb n="0401b23"/>僉然<p id="pT57p0401b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。仁王經曰。僉然。七<anchor xml:id="fnT57p0401b21"/>兼反。
<lb n="0401b24"/>
<anchor xml:id="fnT57p0401b22"/>小雅
(ニ)
僉
(ハ)
同也。爾雅
(ニ)
僉
(ハ)
咸。胥皆也。方言
(ニハ)
自
<lb n="0401b25"/>關而東五國之郊謂皆曰僉。東齊曰胥。</p>
<lb n="0401b26"/>忽然<p id="pT57p0401b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。陸法言云。忽
(ハ)
呼骨反。郭
<lb n="0401b27"/>知玄云。忽
(トハ)
事不意而至也。麻果云。倐忽俄
<lb n="0401b28"/>頃也。沙門清徹云。或作<g ref="CB20161"/>。案
(ニ)
詩傳云。忽滅
<lb n="0401b29"/>也左氏傳云。其亡也忽焉。杜預云。忽速貌。</p>
<lb n="0401c01"/>班宣<p id="pT57p0401c0103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。涅槃經曰班宣。古書或作
<lb n="0401c02"/>頒同。補姦<anchor xml:id="fxT57p0401c03"/>反。頒
(ハ)
遍也。爾雅云。班
(ハ)
賦也。郭
<lb n="0401c03"/>璞云。謂布與也。</p>
<lb n="0401c04"/>開避<p id="pT57p0401c0403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。開
(ハ)
闢也。口該反。廣韻曰。開
(ハ)
<lb n="0401c05"/>解也。避
(婢致反)
違也迴也。東宮切韻曰。曹憲云。
<lb n="0401c06"/>避
(ハ)
迴也。案
(ニ)
迴轉而去謂之避也。</p>
<lb n="0401c07"/>熈怡<p id="pT57p0401c0703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。摩訶般若經云。熈怡。虛之
<lb n="0401c08"/>
<anchor xml:id="fxT57p0401c04"/>切。下
(ハ)
與之反。說文
(ニ)
熈怡
(ハ)
和悅也。方言
(ニ)
怡
(ハ)
<lb n="0401c09"/>喜也。湘潭之間曰紛怡。或云熈怡。經文<anchor xml:id="fnT57p0401c23"/>作
<lb n="0401c10"/>嬉同。虛之反。說文
(ニ)
嬉
(ハ)
樂也。蒼頡篇
(ニ)
嬉
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0401c24"/>戲
<lb n="0401c11"/>也。嬉非今用。</p>
<lb n="0401c12"/>適莫<p id="pT57p0401c1203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。放光般若經云。適莫。都狄
<lb n="0401c13"/>反。下
(ハ)
謨各反。謂無人無相也。適猶敵也。言
(ハ)
<lb n="0401c14"/>敵匹也。莫猶慕也。言
(ハ)
慕欲也。按
(ニ)
又適莫無
<lb n="0401c15"/>親疎之謂也。論語
(ニ)
子曰。君子之於天下。無
<lb n="0401c16"/>適無莫也。義之與比。注云。無適無莫。無
<lb n="0401c17"/>所貪慕。唯義<anchor xml:id="fnT57p0401c25"/>在所也。東宮切韻曰。孫伷云。
<lb n="0401c18"/>適莫
(ハ)
厚薄之辭也。</p>
<lb n="0401c19"/>無競<p id="pT57p0401c1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。競
(ハ)
爭也強也逐也據也。俗作
<lb n="0401c20"/>𥪰同。渠敬反。</p>
<lb n="0401c21"/>無訟<p id="pT57p0401c2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。爭罪曰獄。爭財曰訟。似用
<lb n="0401c22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0401c26"/>反。</p>
<lb n="0401c23"/>離蓋<p id="pT57p0401c2303" type="inline" rend="margin-left:1em">新華嚴音義云。蓋謂五蓋。貪蓋。恚蓋。
<lb n="0401c24"/>惛沈睡眠蓋。掉舉惡作蓋。疑蓋也。</p>
<lb n="0401c25"/>厭怠<p id="pT57p0401c2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。論語曰。食不厭精。於艶反。
<lb n="0401c26"/>下
(ハ)
徒亥反。懈也。</p>
<lb n="0401c27"/>觀察<p id="pT57p0401c2703" type="inline" rend="margin-left:1em">俱舍光記曰。伊剎尼此云觀察也。廣
<lb n="0401c28"/>韻云。說文曰。觀
(ハ)
諦觀也。古玩反。察
(ハ)
監也諦
<lb n="0401c29"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0401c27"/>知<anchor xml:id="fnT57p0401c28"/>也。審也。初八反。</p>
<lb n="0402a01"/>如如<p id="pT57p0402a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。攝大乘論云。歷法非一。故
<lb n="0402a02"/>曰如如。</p>
<lb n="0402a03"/>疑懼<p id="pT57p0402a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。疑
(ハ)
不定也惑也恐也嫌也。語
<lb n="0402a04"/>其反。懼
(ハ)
怖也。其遇反。王弼注周易曰內懷
<lb n="0402a05"/>疑懼是也。</p>
<lb n="0402a06"/>覆載<p id="pT57p0402a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。覆
(ハ)
蓋也。敷救反。載
(ハ)
乘也。作
<lb n="0402a07"/>代反。孔安國<anchor xml:id="fnT57p0402a01"/>注孝經云。夫<anchor xml:id="fnT57p0402a02"/>覆而無外者天
<lb n="0402a08"/>也。其德無不在焉。載而無棄者地也。其物
<lb n="0402a09"/>莫不植焉。是以聖人法之。以覆載萬民。萬
<lb n="0402a10"/>民得<anchor xml:id="fnT57p0402a03"/>職而莫不樂用。莊子曰。夫子云
(<anchor xml:id="fnT57p0402a04"/>老子也)
<lb n="0402a11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0402a05"/>夫道覆載萬物<anchor xml:id="fnT57p0402a06"/>者也。洋洋乎大哉。<anchor xml:id="fnT57p0402a07"/>君子
<lb n="0402a12"/>不可以不刳心焉。注云。有心累其自然。
<lb n="0402a13"/>故當刳而去。</p>
<lb n="0402a14"/>決斷<p id="pT57p0402a1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。決
(ハ)
流行也斷也破也。俗作决
<lb n="0402a15"/>同。古穴反
(玉<anchor xml:id="fnT57p0402a08"/>云。決斷也)
斷
(ハ)
決斷也。俗作断同。丁貫
<lb n="0402a16"/>反
(<anchor xml:id="fxT57p0402a01"/>玉云。斷截也<anchor xml:id="fnT57p0402a09"/>丁亂反。決也)
禮記月令
(ニ)
云斷決獄訟必端
<lb n="0402a17"/>平是也。</p>
<lb n="0402a18"/>該羅<p id="pT57p0402a1803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。上
(ハ)
古來反。該
(ハ)
備也。方言
<lb n="0402a19"/>云。該
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0402a10"/>成之也。</p>
<lb n="0402a20"/>外道<p id="pT57p0402a2003" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。底
(丁逸)
體
(地以)
迦此云外
<lb n="0402a21"/>道
(普賢贊大佛頂同之)
翻譯名義<anchor xml:id="fnT57p0402a11"/>集曰。俱舍玄義云。學
<lb n="0402a22"/>乖諦理。隨自妄情不返內覺。稱為外道。
<lb n="0402a23"/>均聖論云。蔽理之徒。封著外道教。辨正論
<lb n="0402a24"/>云。九十五種騰翥
(之庶)
於西戎。三十六部淆
<lb n="0402a25"/>亂於東國。垂裕云。準九十六種外道經。於
<lb n="0402a26"/>中一道是正即佛也。九十五皆邪。華嚴大論
(ニ)
<lb n="0402a27"/>九十六皆邪者。以大<anchor xml:id="fnT57p0402a12"/>行小故。百論云。順聲
<lb n="0402a28"/>聞道者皆悉是<anchor xml:id="fnT57p0402a13"/>邪。大莊嚴法門經曰。文殊
<lb n="0402a29"/>師利問金色女。誰是外道。女言。於他邪說
<lb n="0402b01"/>隨順忍受。是名外道。西域記曰。外道服飾。
<lb n="0402b02"/>紛雜異製。或依孔雀羽毛。或飾髑髏瓔珞。
<lb n="0402b03"/>或無服露形。或草板掩<anchor xml:id="fnT57p0402b14"/>身。或拔髮斷髭。或
<lb n="0402b04"/>蓬鬢推髻。裳衣無定。赤白<anchor xml:id="fnT57p0402b15"/>不<anchor xml:id="fnT57p0402b16"/>常。</p>
<lb n="0402b05"/>尼<anchor xml:id="fnT57p0402b17"/>拘類樹<p id="pT57p0402b0505" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。勝天王般若經曰。尼
<lb n="0402b06"/>
<anchor xml:id="fxT57p0402b02"/>拘<anchor xml:id="fnT57p0402b18"/>尼陀樹。亦云<anchor xml:id="fxT57p0402b03"/>尼<anchor xml:id="fnT57p0402b19"/>狗盧陀。此譯云無
<lb n="0402b07"/>節。亦云從高樹也。罪福應報經曰。尼<anchor xml:id="fxT57p0402b04"/>拘
<lb n="0402b08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0402b20"/>類樹。高二十里。枝布方圓。覆六十里。其樹
<lb n="0402b09"/>上子數萬斛。</p>
<lb n="0402b10"/>金翅鳥<p id="pT57p0402b1004" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。伽樓荼云金翅鳥。俱
<lb n="0402b11"/>舍光記云。揭路荼此云頂癭。或名蘇鉢<anchor xml:id="begd1e10346"/>剌<anchor xml:id="endd1e10346"/>
<lb n="0402b12"/>尼。此云<anchor xml:id="fnT57p0402b21"/>金翅。翅殊妙也。法華文句云。迦樓
<lb n="0402b13"/>羅此云金翅。翅翮金居四天下大樹上。兩翅
<lb n="0402b14"/>相去三百三十六萬里。有人言。莊子呼為鵬。
<lb n="0402b15"/>鵬行
(トキ)
眾鳥<anchor xml:id="fnT57p0402b22"/>翼之。<anchor xml:id="fnT57p0402b23"/>稱為鳳凰。私謂<anchor xml:id="fnT57p0402b24"/>鳳不
<lb n="0402b16"/>踐生草。噉竹實栖乳桐。金翅噉龍。<anchor xml:id="fnT57p0402b25"/>如何
<lb n="0402b17"/>是類。記云。四迦中云己住處有宮等者。長
<lb n="0402b18"/>阿含十八云。大海北面有大樹。名究羅啖摩
<lb n="0402b19"/>羅。圍七由旬。枝葉五十由旬。樹<anchor xml:id="fnT57p0402b26"/>東有卵生
<lb n="0402b20"/>龍宮。又有卵生金翅鳥宮。南
(ニ)
胎。西
(ニ)
濕。北
(ニ)
<lb n="0402b21"/>化。各有龍鳥之宮。並有七重行樹。眾鳥和
<lb n="0402b22"/>鳴。取龍之時。翅搏海水。卵生搏開二百由
<lb n="0402b23"/>旬。胎四百。濕八百。化千六百。胎卵濕化。如
<lb n="0402b24"/>是次第噉一二三四龍。如是惡道住處。欲
<lb n="0402b25"/>比西方安樂世界。</p>
<lb n="0402b26"/>牛王<p id="pT57p0402b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。瞿摩帝此云牛。易曰。
<lb n="0402b27"/>服ツケ牛乘馬。引重致遠。注云。稼穡之資。倭名
<lb n="0402b28"/>云。四聲字苑云。牛
(語丘反。<anchor xml:id="fnT57p0402b27"/>和名宇之)
土畜也。爾<anchor xml:id="fnT57p0402b28"/>雅
<lb n="0402b29"/>云。犢
(音<anchor xml:id="fnT57p0402b29"/>續和名古宇之)
牛子也。辨色立成云。特牛
(俗語云
<lb n="0402c01"/>古度比)
頭大牛也。</p>
<lb n="0402c02"/>象王<p id="pT57p0402c0203" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。伽耶。或那伽。或那先。
<lb n="0402c03"/>此云象。異物誌
(ニ)
象之為<anchor xml:id="fnT57p0402c30"/>物。形體特詭
(過委)
身
<lb n="0402c04"/>倍數牛。目不踰豕。鼻為口役。望頭若尾。
<lb n="0402c05"/>馴良承教。聽言則跪
(渠委)
<anchor xml:id="fnT57p0402c31"/>素玉潔。載<anchor xml:id="fnT57p0402c32"/>籍所
<lb n="0402c06"/>美。服重致<anchor xml:id="fnT57p0402c33"/>遠。郭璞山海經注曰。象
(ハ)
獸之
<lb n="0402c07"/>最大者也。長鼻大者牙長一丈
(今案。異物志云。<anchor xml:id="fnT57p0402c34"/>象牙歲脫。猶愛
<lb n="0402c08"/>惜掘地藏之。人作假牙潛易之)
博物志曰。象<anchor xml:id="fnT57p0402c35"/>名有雌雄。其
<lb n="0402c09"/>一雌死。百有餘日。其雄泥土塗身。獨不飲
<lb n="0402c10"/>酒食肉。或問其所以。輒流涕若有哀狀。
<lb n="0402c11"/>說文曰。象長鼻牙。南越大獸。三年一乳。耳牙
<lb n="0402c12"/>四<anchor xml:id="fnT57p0402c36"/>足形
(ナリ)
。倭名曰。四聲字苑云。象
(祥兩反。聲之重。和名岐佐)
<lb n="0402c13"/>獸名。似水牛。大耳長鼻。眼細牙長者也。爾
<lb n="0402c14"/>雅云。南<anchor xml:id="fnT57p0402c37"/>方美者有梁山之犀象焉。王韶之
<lb n="0402c15"/>始興記云。伊水<anchor xml:id="fnT57p0402c38"/>有洲。洲廣十里。有群象野
<lb n="0402c16"/>牛。吳錄地理經曰。九真群多象。日南亦饒
<lb n="0402c17"/>之。</p>
<lb n="0402c18"/>師子王<p id="pT57p0402c1804" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。思孕
(二合引)
賀
(引)
此云師
<lb n="0402c19"/>子
(出千光眼經大佛頂經)
翻譯名義集云。僧伽彼。或<anchor xml:id="fnT57p0402c39"/>𠳎
<lb n="0402c20"/>多。此云師子。大論曰。如師子王。清淨種中
<lb n="0402c21"/>生。深山大谷中住。方頰大骨。身肉肥滿。<anchor xml:id="fnT57p0402c40"/>大
<lb n="0402c22"/>眼長。光澤明淨。眉高而廣。牙利白淨。口鼻方
<lb n="0402c23"/>大厚實堅。齒密齊利。吐赤白舌。雙耳高上。
<lb n="0402c24"/>髦髮光潤。上身廣大。膚肉堅著。脩脊細腰。
<lb n="0402c25"/>其腹不現。長尾利爪。其足安立。以身大力。
<lb n="0402c26"/>從住處出。優脊嚬申。以口控地。現大威
<lb n="0402c27"/>勢。食不過時。顯晨朝相。表師子王力。又
<lb n="0402c28"/>曰。鄔波僧訶。或優婆僧伽。梁云小師子<anchor xml:id="fnT57p0402c41"/>王。
<lb n="0402c29"/>又云狻猊。爾雅云。狻<anchor xml:id="fnT57p0402c42"/>猊如<anchor xml:id="fnT57p0402c43"/>
<g ref="CB07389"/>
(<anchor xml:id="fnT57p0402c44"/>在奸)
猫食
<lb n="0403a01"/>虎豹。注曰。即師<anchor xml:id="fnT57p0403a01"/>子。出西域。倭名云。兼名苑
<lb n="0403a02"/>曰。師子一名狻猊
(<anchor xml:id="fnT57p0403a02"/>酸蜺二音)
穆天子傳曰。狻猊日
<lb n="0403a03"/>行五百里。以虎豹為糧。</p>
<lb n="0403a04"/>嫉心<p id="pT57p0403a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。孫伷云。玉篇
(ニ)
害賢曰
<lb n="0403a05"/>嫉
(秦悉)
害色曰妬
(知故)
今案。楚辭
(ニ)
故興<anchor xml:id="fnT57p0403a03"/>心
<lb n="0403a06"/>嫉妬是也。</p>
<lb n="0403a07"/>厭足<p id="pT57p0403a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。厭字亦作饜同。一鹽反。飽也
<lb n="0403a08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0403a04"/>足
(ハ)
滿也止也。從口止。即玉反。</p>
<lb n="0403a09"/>疲倦<p id="pT57p0403a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。疲
(ハ)
勞也。又乏也。符羈反。倦
(ハ)
<lb n="0403a10"/>疲厭也懈也。說文
(ニ)
作<anchor xml:id="fnT57p0403a05"/>卷。勞也。或作<g ref="CB20180"/>同。
<lb n="0403a11"/>渠卷反。</p>
<lb n="0403a12"/>憎愛<p id="pT57p0403a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。憎
(ハ)
疾也。作滕反。受
(ハ)
憐也。古
<lb n="0403a13"/>文作<g ref="CB20184"/>。說文
(ニ)
作<g ref="CB20173"/>同。<anchor xml:id="fnT57p0403a06"/>鳥代反。</p>
<lb n="0403a14"/>欣慼<p id="pT57p0403a1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。欣
(ハ)
喜也。許斤反。慼
(ハ)
憂也懼
<lb n="0403a15"/>也。倉歷反。</p>
<lb n="0403a16"/>欲刺<p id="pT57p0403a1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。針刺。爾雅
(ニ)
刺
(ハ)
殺也。七賜反。
<lb n="0403a17"/>又七亦反。俗作<g ref="CB02863"/>。東宮切韻曰。曹憲云。刺
(ハ)
<lb n="0403a18"/>殺也。案
(ニ)
人有罪而議殺曰刺。又非ソシル也。公羊
<lb n="0403a19"/>傳云。殺也。刺乞
(ハ)
刀名。小於大刀者。祝尚丘
<lb n="0403a20"/>云。芒銳殺也
(本)
案
(ニ)
刺者草木芒利害物者也。
<lb n="0403a21"/>今言欲刺者。五欲惱眾生。譬如吞針久身
<lb n="0403a22"/>心共不安。拔者菩薩教化出苦界故。</p>
<lb n="0403a23"/>努力<p id="pT57p0403a2303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。努
(ハ)
力也。奴古反。東宮切韻
<lb n="0403a24"/>曰。奴知玄云。努竭力也。長孫<anchor xml:id="fnT57p0403a07"/>納云。俗呼為
<lb n="0403a25"/>努力字。武玄之云。努力
(ハ)
勤勉也。</p>
<lb n="0403a26"/>橫截<p id="pT57p0403a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。截
(ハ)
齊也治也斷也。亦作截
<lb n="0403a27"/>同。在節反。東宮切韻曰。截以鋸斷木也。</p>
<lb n="0403a28"/>薄俗<p id="pT57p0403a2803" type="inline" rend="margin-left:1em">義寂曰。薄俗者。謂習俗澆薄也。吉藏
<lb n="0403a29"/>云。<anchor xml:id="fnT57p0403a08"/>愚智尠云薄俗。</p>
<lb n="0403b01"/>不急<p id="pT57p0403b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏云。急
(ハ)
疾速也。<anchor xml:id="fnT57p0403b09"/>促
<lb n="0403b02"/>盡也。今案
(ニ)
禮記
(ニ)
國無六<anchor xml:id="fnT57p0403b10"/>季之畜曰急
(本)
案
<lb n="0403b03"/>無畜曰急。不無一義。定知。不急言。無資貯
<lb n="0403b04"/>
<anchor xml:id="fnT57p0403b11"/>財貨畜之謂也。</p>
<lb n="0403b05"/>給濟<p id="pT57p0403b0503" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。曹憲云。給
(ハ)
相足也。案
(ニ)
<lb n="0403b06"/>以物饒足為給。濟
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0403b12"/>度
(本)
案
(ニ)
言給濟者。愚
<lb n="0403b07"/>人奔<anchor xml:id="fnT57p0403b13"/>營羸利相足。自度幻世。</p>
<lb n="0403b08"/>屏營<p id="pT57p0403b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。<anchor xml:id="fnT57p0403b14"/>中本起經云。屏營卑<anchor xml:id="fnT57p0403b15"/>勞
<lb n="0403b09"/>
<anchor xml:id="fxT57p0403b01"/>反。謂惶遽貌。廣雅云。屏營<anchor xml:id="fnT57p0403b16"/>怔忪
(<anchor xml:id="fnT57p0403b17"/>驚貌)
也。東
<lb n="0403b10"/>宮切韻曰。釋<anchor xml:id="fnT57p0403b18"/>氏云。屏營忪懼不安。麻果云。
<lb n="0403b11"/>國屏營彷徨於山林。孫伷云。廣雅<anchor xml:id="fnT57p0403b19"/>云。屏營
<lb n="0403b12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0403b20"/>佂<anchor xml:id="fnT57p0403b21"/>伀惶遽。武玄之云。屏營不自專貌。又
<lb n="0403b13"/>屏風
(ハ)
障風
(ハ)
具也。</p>
<lb n="0403b14"/>六畜<p id="pT57p0403b1403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。六嘼者。牛馬羊犬鷄豕也。養
<lb n="0403b15"/>之曰嘼。用之曰牲。今作畜同。勅又反。又
<lb n="0403b16"/>許又許六二反。翻譯名義集云。底栗車此云
<lb n="0403b17"/>畜生。畜
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0403b22"/>禇六反。即六畜也。禮記注云。牛馬
<lb n="0403b18"/>羊犬豕鷄。又許六反。</p>
<lb n="0403b19"/>奴婢<p id="pT57p0403b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。娜娑娜枲。此云奴婢
<lb n="0403b20"/>
(相對集)
翻譯名義集云。駄索迦此云奴。說文云。
<lb n="0403b21"/>男入罪曰奴。女入罪曰婢。風俗通云。<anchor xml:id="fnT57p0403b23"/>本制
<lb n="0403b22"/>無奴婢。即犯事贜
(則郎)
者。被贜罪沒入官
<lb n="0403b23"/>為奴婢。獲者逃亡獲得<anchor xml:id="fnT57p0403b24"/>為妃婢。周禮秋官
<lb n="0403b24"/>曰。司厲掌盜賊之住器貨賄。辨其物皆<anchor xml:id="fnT57p0403b25"/>在
<lb n="0403b25"/>數量。賈書而揚之入于司兵。其奴男子入
<lb n="0403b26"/>于辠隸。女子入于舂槀。鄭司農云。謂坐為
<lb n="0403b27"/>賊盜而為奴。輸于罪隸舂人槀人之官。由
<lb n="0403b28"/>
<anchor xml:id="fnT57p0403b26"/>是觀之。今之奴婢古之罪人也。倭名云。唐
<lb n="0403b29"/>韻曰。奴
(和<anchor xml:id="fnT57p0403b27"/>名布稱)
人之下也。乃都反。說文云。婢
<lb n="0403c01"/>
(和名夜都古)
女人卑稱也。步弭反。</p>
<lb n="0403c02"/>錢財<p id="pT57p0403c0203" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。俱舍光記云。鉢拏此云
<lb n="0403c03"/>錢。玄應云。鉢拏此云銅錢。經音義曰。錢
(ハ)
自
<lb n="0403c04"/>連反。貨財也。唐虞夏殷皆有錢。鄭玄注周禮
<lb n="0403c05"/>云。錢泉也。其藏<anchor xml:id="fxT57p0403c02"/>曰泉。其行曰布。取名於
<lb n="0403c06"/>水泉其流行無所不遍也。倭名云。唐韻曰。
<lb n="0403c07"/>鎈
(初牙反。與差同)
錢異名也。漢書志曰。鏹
(居兩反。訓世爾豆良)
錢
<lb n="0403c08"/>貫也。音義曰。鎔
(音容。<anchor xml:id="fnT57p0403c28"/>世邇。和名太毛乃波能)
錢<anchor xml:id="fnT57p0403c29"/>模也。</p>
<lb n="0403c09"/>什物<p id="pT57p0403c0903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。涅槃經曰。什物
(ハ)
時立反。三
<lb n="0403c10"/>蒼
(ニハ)
什
(ハ)
十也。什
(ハ)
聚也雜也。亦會數之<anchor xml:id="fnT57p0403c30"/>名。又
<lb n="0403c11"/>謂資生之物也。今人言家產<anchor xml:id="fnT57p0403c31"/>器猶云什物。
<lb n="0403c12"/>物即器也。江南名什物。北土名五行。史記
(ニ)
<lb n="0403c13"/>舜作什器於壽丘。漢書
(ニ)
貧<anchor xml:id="fnT57p0403c32"/>民
(ニ)
賜田宅什
<lb n="0403c14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0403c33"/>器是也。東宮切韻曰。什物謂供家雜物
<lb n="0403c15"/>也。</p>
<lb n="0403c16"/>累息<p id="pT57p0403c1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。累
(ハ)
增也。力委反。息
(ハ)
歎也。思
<lb n="0403c17"/>力反。</p>
<lb n="0403c18"/>盜賊<p id="pT57p0403c1803" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。照<anchor xml:id="fnT57p0403c34"/>理也制<anchor xml:id="fnT57p0403c35"/>羅此云盜
<lb n="0403c19"/>賊。廣韻曰。盜
(ハ)
賊也。徒到反。賊
(ハ)
盜也。昨則反
<lb n="0403c20"/>
(本)
案
(ニ)
重<anchor xml:id="fnT57p0403c36"/>訓。</p>
<lb n="0403c21"/>怨家<p id="pT57p0403c2103" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。捨咄嚕此云怨家。廣
<lb n="0403c22"/>韻云。怨
(ハ)
讐也。於袁反。恨也。說文
(ニ)
恚也。於顛
<lb n="0403c23"/>反。</p>
<lb n="0403c24"/>債主<p id="pT57p0403c2403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。債
(ハ)
側賣反。徵財也。側革反。
<lb n="0403c25"/>負財也。主
(ハ)
掌也領也典也守也君也。之庾反
<lb n="0403c26"/>
(本)
<anchor xml:id="fnT57p0403c37"/>債主
(ハ)
借負財貨。而不辨償時。致譴之者
<lb n="0403c27"/>也。</p>
<lb n="0403c28"/>焚漂<p id="pT57p0403c2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。焚
(ハ)
燒也。符分反。漂
(ハ)
流也。撫
<lb n="0403c29"/>招反。</p>
<lb n="0404a01"/>劫奪<p id="pT57p0404a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。劫
(ハ)
強取也。說文云。人欲去。
<lb n="0404a02"/>以力脅止曰劫。居怯反。左傳曰。一與一奪。
<lb n="0404a03"/>亦作𡙜同。徒活反。尚書盤<anchor xml:id="fnT57p0404a01"/>庚曰。顛越不恭。
<lb n="0404a04"/>暫遇姦宄。注
(ニ)
顛
(ハ)
隕。越
(ハ)
墜也。不恭
(ハ)
不<anchor xml:id="fnT57p0404a02"/>奉上
<lb n="0404a05"/>命。暫遇人劫奪之。為姦於外。為宄於內。是
<lb n="0404a06"/>也。</p>
<lb n="0404a07"/>憂毒<p id="pT57p0404a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。憂
(ハ)
愁也。於求反。毒
(ハ)
痛也害
<lb n="0404a08"/>也苦也憎也。徒沃反。</p>
<lb n="0404a09"/>結憤<p id="pT57p0404a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。華嚴云。憤毒扶粉反。說
<lb n="0404a10"/>文
(ニ)
憤
(ハ)
懣也。方言
(ニ)
憤
(ル)
盈也。謂憤怒氣盈滿也。
<lb n="0404a11"/>亦憤
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0404a03"/>感也。懣
(ハ)
亡本反。煩也。</p>
<lb n="0404a12"/>縱捨<p id="pT57p0404a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">案
(ニ)
廣韻<anchor xml:id="fnT57p0404a04"/>曰。縱捨猶放去<anchor xml:id="fnT57p0404a05"/>耳。</p>
<lb n="0404a13"/>摧碎<p id="pT57p0404a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。摧
(ハ)
折也。昨迴反。碎
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0404a06"/>細也。蘇
<lb n="0404a14"/>內反。</p>
<lb n="0404a15"/>困乏<p id="pT57p0404a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。困
(ハ)
極也病甚也。苦悶反。乏
(ハ)
<lb n="0404a16"/>匱也乏也竭也。房法反。周禮曰。鄉里之委積。
<lb n="0404a17"/>
<anchor xml:id="fnT57p0404a07"/>以恤民之艱阨。注云。少曰委。多曰積。艱
<lb n="0404a18"/>阨猶困乏也。</p>
<lb n="0404a19"/>糜散<p id="pT57p0404a1903" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。糜
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0404a08"/>靡為反。案
(ニ)
糜
(ハ)
散也。亦
<lb n="0404a20"/>碎也。</p>
<lb n="0404a21"/>求索<p id="pT57p0404a2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。求
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0404a09"/>索。字亦作<g ref="CB20152"/>同。巨鳩反。
<lb n="0404a22"/>索
(ハ)
求也。字亦作𡩡同。山戟反。又蘇各反
(本)
二
<lb n="0404a23"/>字一訓。平他差別也。</p>
<lb n="0404a24"/>夭命<p id="pT57p0404a2403" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。涅槃經云。夭
(ハ)
壽。於矯反。
<lb n="0404a25"/>說文
(ニ)
夭
(ハ)
屈也。廣<anchor xml:id="fnT57p0404a10"/>雅
(ニ)
夭
(ハ)
折也。字從夭象形
<lb n="0404a26"/>不申也。又不盡天季。謂之夭。取其義也。</p>
<lb n="0404a27"/>父子<p id="pT57p0404a2703" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。父比哆補怛羅。此云父子。
<lb n="0404a28"/>白虎通云。父子者何謂也。父者矩也。以法
<lb n="0404a29"/>度教子。子者孳。孳無已故。孝經曰。父有爭
<lb n="0404b01"/>子則身不陷於不義。</p>
<lb n="0404b02"/>兄弟<p id="pT57p0404b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。臡瑟𡛥勃羅多此云兄
<lb n="0404b03"/>
(千字文)
滯瑟吒婆羅多
(ハ)
兄
(相對集)
迦儞也<anchor xml:id="fnT57p0404b11"/>娑勃羅多
<lb n="0404b04"/>此云弟
(千字文)
迦怛麼婆羅多弟
(禮言)
白虎通云。
<lb n="0404b05"/>男稱兄弟。女稱姉妹何。男女異姓。故別其
<lb n="0404b06"/>稱也。何云言之。禮親屬記曰。男子先生稱
<lb n="0404b07"/>兄。後生稱弟。女子先生為姉。後生為妹。謂
<lb n="0404b08"/>之兄弟何。兄者況也。況父法也。弟者悌也。
<lb n="0404b09"/>心順行篤也。倭名云。爾雅云。男子先生曰兄
<lb n="0404b10"/>
(許榮反。又一云昆。和名古能加美。日本紀云以呂禰)
。男子後生云弟
(持計反。和名於
<lb n="0404b11"/>止宇度)
。</p>
<lb n="0404b12"/>夫婦<p id="pT57p0404b1203" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。建駄嚩囉婆哩野。此云
<lb n="0404b13"/>夫婦。翻譯名義集云。婆帝此云夫主。大論
<lb n="0404b14"/>云。一切女身無所繫屬。則受惡名。女人之
<lb n="0404b15"/>體。幼則從父母。少則從夫。老則從子。婆梨
<lb n="0404b16"/>耶此云婦。說文
(ニ)
婦與己齊者。婦
(ハ)
服也。從女
<lb n="0404b17"/>持帚洒掃也。或稱命婦者。夫尊於朝。妻榮
<lb n="0404b18"/>於室。白虎通云。夫婦者何謂也。夫者扶也。
<lb n="0404b19"/>以道扶接也。婦者服也。以禮屈服。昏禮云。
<lb n="0404b20"/>夫親脫婦之纓傳云。<anchor xml:id="fnT57p0404b12"/>夫判合也。倭名曰。白
<lb n="0404b21"/>虎通云。夫
(乎布度。一云乎度古)
猶扶也。以道<anchor xml:id="fnT57p0404b13"/>扶接也。
<lb n="0404b22"/>爾雅云。<anchor xml:id="fnT57p0404b14"/>子妻為婦
(與米又夫婦之)
。</p>
<lb n="0404b23"/>家室<p id="pT57p0404b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。攝大乘論云。室家書逸反。
<lb n="0404b24"/>又禮記曰。三十曰莊<anchor xml:id="fnT57p0404b15"/>在室。又鄭玄曰。有室
<lb n="0404b25"/>有妻也。妻稱室。案
(ニ)
室戶房中也。論語
(ニ)
由
<lb n="0404b26"/>也昇堂。未入於室是也。家
(ハ)
居也。毛詩曰。
<lb n="0404b27"/>之子于歸。宜其室家。又下云。之<anchor xml:id="fnT57p0404b16"/>子于婦。宜
<lb n="0404b28"/>其<anchor xml:id="fnT57p0404b17"/>家室。傳曰。家室猶室家也
(本)
案
(ニ)
室家家
<lb n="0404b29"/>室。言雖上下。其義是<anchor xml:id="fnT57p0404b18"/>同。</p>
<lb n="0404c01"/>違戾<p id="pT57p0404c0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。違
(ハ)
背也。雨非反。戾
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0404c19"/>卒也罪
<lb n="0404c02"/>也。很戾也。郎計反。尚書云。乃罔畏畏咈其
<lb n="0404c03"/>
<g ref="CB20140"/>長舊有位人。孔安國云。言起沈酒。上不
<lb n="0404c04"/>畏天災。下不畏賢人。違戾<anchor xml:id="fnT57p0404c20"/>
<g ref="CB20140"/>老之長致
<lb n="0404c05"/>仕之賢。不用其教。法紂故也。</p>
<lb n="0404c06"/>恚怒<p id="pT57p0404c0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。恚
(ハ)
怒恨也。於避反。怒
(ハ)
恚也。
<lb n="0404c07"/>奴古反<anchor xml:id="fnT57p0404c21"/>案
(ニ)
重訓也。</p>
<lb n="0404c08"/>患害<p id="pT57p0404c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。患
(ハ)
病也禍也憂也<anchor xml:id="fnT57p0404c22"/>惡也苦
<lb n="0404c09"/>也。戶慣反。害
(ハ)
傷也殘也利害也。俗作害同。
<lb n="0404c10"/>何賴反。</p>
<lb n="0404c11"/>殃福<p id="pT57p0404c1103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。殃字亦作<g ref="CB20139"/>同。於良反。禍也
<lb n="0404c12"/>咎也罰也敗也。福
(ハ)
德也祐也。方六反。<anchor xml:id="fnT57p0404c23"/>易曰。
<lb n="0404c13"/>積善之家必有餘慶。積不善之家必有餘
<lb n="0404c14"/>殃是也。</p>
<lb n="0404c15"/>宿豫嚴待<p id="pT57p0404c1505" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。宿
(ハ)
素也。息逐反。豫
(ハ)
備
<lb n="0404c16"/>先也早也。羊洳反。論語曰。宿諾。注曰。宿猶
<lb n="0404c17"/>豫也。</p>
<lb n="0404c18"/>追行<p id="pT57p0404c1803" type="inline" rend="margin-left:1em">案
(ニ)
廣韻
(ニ)
行字平他異訓。謂平聲
(ニハ)
伍
<lb n="0404c19"/>也列也。胡郎反。去聲
(ニハ)
景迹也。又事也言也。
<lb n="0404c20"/>下更反。今依去聲成經旨。東宮切韻曰。孫
<lb n="0404c21"/>愐云。行善德之<anchor xml:id="fnT57p0404c24"/>迹。孫伷云。周禮
(ニ)
德行外內
<lb n="0404c22"/>之稱也。在心為德。施文為行。孔安國注孝
<lb n="0404c23"/>經曰。行善則休徵報之。行惡則咎徵<anchor xml:id="fnT57p0404c25"/>隨。
<lb n="0404c24"/>皆行之致。</p>
<lb n="0404c25"/>窈窈<p id="pT57p0404c2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。窈窱深遠貌也。窈
(ハ)
烏皎反。
<lb n="0404c26"/>窱
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0404c26"/>土了反。文選西都賦曰。杳窱而不見陽。
<lb n="0404c27"/>注曰。廣雅云。<anchor xml:id="fnT57p0404c27"/>窈窱深也。窈與杳同。烏鳥
<lb n="0404c28"/>反。</p>
<lb n="0404c29"/>冥冥<p id="pT57p0404c2903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。冥
(ハ)
暗也幽也。玉篇云。冥
(ハ)
窈
<lb n="0405a01"/>也<anchor xml:id="fnT57p0405a01"/>夜也草深也。爾雅云。冥
(ハ)
幼也。郭璞云。幼
<lb n="0405a02"/>稚者冥昧也。莫庭莫定二反。</p>
<lb n="0405a03"/>別離<p id="pT57p0405a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。近曰離。遠云別。上
(ハ)
皮列反。
<lb n="0405a04"/>下
(ハ)
呂支反。</p>
<lb n="0405a05"/>各曼<p id="pT57p0405a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。各曼。下
(ハ)
莫官反。及也當
<lb n="0405a06"/>也。</p>
<lb n="0405a07"/>彊健<p id="pT57p0405a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。彊
(ハ)
堅也。說文云。彊弓有力
<lb n="0405a08"/>也。亦作強同。渠章反。健
(ハ)
自強不息也。渠建
<lb n="0405a09"/>反。</p>
<lb n="0405a10"/>父餘教令<p id="pT57p0405a1005" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻云。毛詩曰。永吾配命。
<lb n="0405a11"/>箋云。命猶教令也。新華嚴音義云。如來命。
<lb n="0405a12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0405a02"/>命
(ハ)
教令也。<anchor xml:id="fnT57p0405a03"/>周禮曰。萬民之犯命者。注云。
<lb n="0405a13"/>犯命犯君教令也。<anchor xml:id="fnT57p0405a04"/>案
(ニ)
教令者。君父之命
<lb n="0405a14"/>也。</p>
<lb n="0405a15"/>先人祖父<p id="pT57p0405a1505" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。闍梨哆此云祖
<lb n="0405a16"/>父。文句云。眾生最初生彼道名祖父。後生
<lb n="0405a17"/>者亦名祖父。妙樂云。亦是後生者祖父也。東
<lb n="0405a18"/>宮切韻曰。祖
(ハ)
始也。親之<anchor xml:id="fnT57p0405a05"/>始。自父已上皆曰
<lb n="0405a19"/>祖。王者始受命功德之祖。其廟百世不遷
<lb n="0405a20"/>也。倭名云。爾雅云。父之考為王父
(九族圖云。祖父和名
<lb n="0405a21"/>於保知)
。孫炎曰。人之尊祖若天王。故曰王父王
<lb n="0405a22"/>母也。</p>
<lb n="0405a23"/>素不為善<p id="pT57p0405a2305" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。列子云。太素者質之始
<lb n="0405a24"/>也。又<anchor xml:id="fnT57p0405a06"/>故也。先故反。</p>
<lb n="0405a25"/>吉凶<p id="pT57p0405a2503" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。矒誐里也阿矒誐里也此
<lb n="0405a26"/>云吉凶。廣韻云。吉利也居質反。凶
(ハ)
禍也。許
<lb n="0405a27"/>容反。周易云。天垂象見吉凶。聖人則之。又
<lb n="0405a28"/>云。吉凶者失得之象也。韓曰。<anchor xml:id="fnT57p0405a07"/>有失得故吉
<lb n="0405a29"/>凶生。左傳云。吉凶由人。杜預曰。積善餘慶。
<lb n="0405b01"/>積惡餘殃。故云吉凶由<anchor xml:id="fnT57p0405b08"/>人。尚書禹曰。惠
<lb n="0405b02"/>迪吉。從逆凶。惟影
(如)
響
(如)
。注云。<anchor xml:id="fnT57p0405b09"/>迪道順道吉。
<lb n="0405b03"/>從逆凶。吉凶之報。若影之隨形。響之應聲。
<lb n="0405b04"/>言
(ハ)
不虛也。</p>
<lb n="0405b05"/>禍福<p id="pT57p0405b0503" type="inline" rend="margin-left:1em">莊子曰。禍福生<anchor xml:id="fnT57p0405b10"/>於得失。人災由於
<lb n="0405b06"/>愛惡是也。</p>
<lb n="0405b07"/>無一怪<p id="pT57p0405b0704" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文云。衣服歌謠草木之
<lb n="0405b08"/>怪。謂之祅。禽獸蟲蝗之怪。謂之<g ref="CB10912"/>。經音義
<lb n="0405b09"/>曰。法<anchor xml:id="fnT57p0405b11"/>華云。怪之。古懷反。怪
(ハ)
異也。驚怪也。
<lb n="0405b10"/>凡奇異非常。皆曰怪也。</p>
<lb n="0405b11"/>嗣立<p id="pT57p0405b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。嗣
(ハ)
繼也。字古文作孠同。祥
<lb n="0405b12"/>吏反。立
(ハ)
住也。力入反。</p>
<lb n="0405b13"/>哭泣<p id="pT57p0405b1303" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄曰。哭
(空谷)
哀亡
<lb n="0405b14"/>者之聲。麻果云。有聲曰哭。孫愐云。哀號。孫
<lb n="0405b15"/>伷云。說文
(ニ)
哀聲。哭者人必聚。故從吅。廣韻
<lb n="0405b16"/>云。哭
(ハ)
哀聲也。無聲出涕曰泣。去急切。</p>
<lb n="0405b17"/>無常<p id="pT57p0405b1703" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。薩迦耶<anchor xml:id="fnT57p0405b12"/>薩此云無
<lb n="0405b18"/>常。荀卿曰。趨舍無定。謂之<anchor xml:id="fnT57p0405b13"/>無常。唐因明
<lb n="0405b19"/>正理論云。本無今有。暫有還無。故名無常。
<lb n="0405b20"/>淨住法云。生不可保。唯欲營生。死必定至。
<lb n="0405b21"/>不知顧死。<anchor xml:id="fnT57p0405b14"/>況此危命。凶變無常。俄頃之
<lb n="0405b22"/>間。不覺奄<anchor xml:id="fnT57p0405b15"/>死。</p>
<lb n="0405b23"/>生死<p id="pT57p0405b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。闍
(音社)
提闍此云生
<lb n="0405b24"/>死。又云仡
(語乞)
那。或繕摩。此翻生。瑜伽論
<lb n="0405b25"/>云。五蘊初起。名之為生。末剌諵。女咸反。此
<lb n="0405b26"/>云死。勝鬘云。生者新諸<anchor xml:id="fnT57p0405b16"/>根生。死者故
(キ)
諸根
<lb n="0405b27"/>滅。莊子曰。人之生
(ハ)
氣之聚也。聚則為生。散
<lb n="0405b28"/>則為死。又云。人生天地之間。若白駒之過
<lb n="0405b29"/>隙。忽然而已
(乃不足惜之)
主然勃然。莫不出焉。
<lb n="0405c01"/>油然漻然。莫不入焉
(出入者變化之謂耳。言天下未有不變化者也)
<lb n="0405c02"/>已化而生。又化而死
(俱是化耳)
孫卿子曰。生
(ハ)
人始
<lb n="0405c03"/>也。死
(ハ)
人終也。是也。</p>
<lb n="0405c04"/>流轉<p id="pT57p0405c0403" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。瑜伽師地論云。流轉。梵言
<lb n="0405c05"/>僧娑洛。此<anchor xml:id="fnT57p0405c17"/>云流轉。謂於六趣循環往來不
<lb n="0405c06"/>絕也。</p>
<lb n="0405c07"/>牴突<p id="pT57p0405c0703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。牴
(ハ)
角觸也。亦作觝同。都禮
<lb n="0405c08"/>反。突
(ハ)
陀骨反。觸也<anchor xml:id="fnT57p0405c18"/>欺也。說文曰。犬<anchor xml:id="fnT57p0405c19"/>以穴
<lb n="0405c09"/>中暫出也。東宮切韻云。郭知玄曰。牴獸以
<lb n="0405c10"/>角觸物。韓知十云。牛牴觸。漢書作角牴。戲
<lb n="0405c11"/>兩相當角。勝故名角牴。牴者當也。孫愐云。
<lb n="0405c12"/>突
(ハ)
衝也欺也。經音義曰。觝突。上
(ハ)
音底。下
(ハ)
徒
<lb n="0405c13"/>骨反。牴突
(ハ)
觸<anchor xml:id="fnT57p0405c20"/>也。</p>
<lb n="0405c14"/>遠慮<p id="pT57p0405c1403" type="inline" rend="margin-left:1em">論語云。人而無遠慮必有近憂是
<lb n="0405c15"/>也。廣韻曰。遠
(ハ)
遙也。雲阮反。慮
(ハ)
思也。良倨反。</p>
<lb n="0405c16"/>貪狠財色<p id="pT57p0405c1605" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。貪
(ハ)
探也。探入他分也。
<lb n="0405c17"/>塔含反。狼
(ハ)
犲。似犬銳。頭白額高前而廣後。
<lb n="0405c18"/>魯當反。史記曰。猛如虎。狠如羊。貪如狼。河
<lb n="0405c19"/>上公老子章句曰。下士貪狼多欲也是也。</p>
<lb n="0405c20"/>迭相顧戀<p id="pT57p0405c2005" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。迭
(ハ)
遞也更也。徒結反。
<lb n="0405c21"/>顧
(ハ)
迴視也眷也。俗作<g ref="CB11276"/>同。古暮反。戀
(ハ)
慕也。
<lb n="0405c22"/>力卷反。</p>
<lb n="0405c23"/>不離情欲<p id="pT57p0405c2305" type="inline" rend="margin-left:1em">白虎通曰。情性者何謂也。性者
<lb n="0405c24"/>陽之施。情者陰之化也。人稟陰陽氣而生。
<lb n="0405c25"/>故懷五性六情。情者諍也。性者生也。<anchor xml:id="fnT57p0405c21"/>此人
<lb n="0405c26"/>所稟六氣以生者也。故鉤命決曰。情生
<lb n="0405c27"/>於陰。欲以誌念也。性生於陽。以就理也。陽
<lb n="0405c28"/>氣者仁。陰氣者貪。故情有利欲。性有仁也。
<lb n="0405c29"/>五常者何謂也。仁義禮智信也。六情者何謂
<lb n="0406a01"/>也。喜怒哀樂愛惡也。</p>
<lb n="0406a02"/>昏矇<p id="pT57p0406a0203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。昏
(ハ)
日冥也。亦作昬同。呼昆
<lb n="0406a03"/>反。蒙字亦作矇同。莫公反。易云。蒙者矇。謂
<lb n="0406a04"/>矇覆不明也。</p>
<lb n="0406a05"/>閉塞<p id="pT57p0406a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。掩閉也。說文云。閉
(ハ)
闔門也。
<lb n="0406a06"/>博計反。塞
(ハ)
滿也窒也。蘇則反。</p>
<lb n="0406a07"/>便旋<p id="pT57p0406a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">左傳曰。少<anchor xml:id="fnT57p0406a01"/>集馬還。杜預曰。還
(ハ)
便旋
<lb n="0406a08"/>不能<anchor xml:id="fnT57p0406a02"/>進。</p>
<lb n="0406a09"/>奈何<p id="pT57p0406a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。奈
(ハ)
如也那也。奴帶奴箇二
<lb n="0406a10"/>
<anchor xml:id="fnT57p0406a03"/>反案
(ニ)
奈何猶如何。</p>
<lb n="0406a11"/>總猥<p id="pT57p0406a1103" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0406a04"/>廣韻曰。總
(ハ)
聚束也合也皆也眾也。又
<lb n="0406a12"/>作惣同。作孔反。猥
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0406a05"/>大聲。又鄙也。烏賄反。
<lb n="0406a13"/>東宮切韻曰。曹憲云。猥
(ハ)
犬聲也。麻果云。
<lb n="0406a14"/>廣雅云。鄙也眾也頑也。淮南子曰。聖人從事
<lb n="0406a15"/>殊體。而合乎猥。許叔重云。猥
(ハ)
總凡也。義寂
<lb n="0406a16"/>述義云。總猥者。非其事而<anchor xml:id="fnT57p0406a06"/>事。謂之總<anchor xml:id="fnT57p0406a07"/>猥。</p>
<lb n="0406a17"/>憒<g ref="CB07553"/>
<p id="pT57p0406a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。摩訶般若波羅蜜經云。憒<g ref="CB07553"/>
<lb n="0406a18"/>公對<anchor xml:id="fxT57p0406a01"/>反。下
(ハ)
女孝<anchor xml:id="fnT57p0406a08"/>反。說文
(ハ)
憒
(ハ)
亂也。韻集
(ニ)
<g ref="CB07553"/>
(ハ)
<lb n="0406a19"/>猥眾也。字<anchor xml:id="fnT57p0406a09"/>從人。經文从門。作閙俗字也。</p>
<lb n="0406a20"/>悟之者寡<p id="pT57p0406a2005" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。寡
(ハ)
少也。古瓦反。又鰥
<lb n="0406a21"/>寡。鄭氏云。六十無妻曰鰥。五十無夫曰寡
<lb n="0406a22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0406a10"/>也。</p>
<lb n="0406a23"/>忩忩<p id="pT57p0406a2303" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。忩
(倉<anchor xml:id="fnT57p0406a11"/>紅)
急遽
<lb n="0406a24"/>貌。孫愐云。迫也帶也。孫伷曰。說文
(ニ)
多遽
(ハ)
怱
<lb n="0406a25"/>怱也。字林作<g ref="CB07654"/>。多務也。</p>
<lb n="0406a26"/>憀賴<p id="pT57p0406a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。憀
(ハ)
賴也。落蕭反。賴
(ハ)
恃也。落
<lb n="0406a27"/>蓋反
(本)
平他重訓。<anchor xml:id="fnT57p0406a12"/>猶真<anchor xml:id="fnT57p0406a13"/>實。</p>
<lb n="0406a28"/>忩務<p id="pT57p0406a2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。忩
(ハ)
速也。務
(ハ)
事也。又強也遽
<lb n="0406a29"/>也趣也。亡遇反。</p>
<lb n="0406b01"/>窈冥<p id="pT57p0406b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。窈
(ハ)
深也。烏皎反。冥
(ハ)
暗也。莫
<lb n="0406b02"/>經反。</p>
<lb n="0406b03"/>違逆天地<p id="pT57p0406b0305" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義集云。提和越。漢言天
<lb n="0406b04"/>地。易云。天地設位而易行乎其中矣。繫辭
<lb n="0406b05"/>云。易與天地準。故能<anchor xml:id="fnT57p0406b14"/>彌倫天地之道。仰以
<lb n="0406b06"/>觀於天文。俯以察其地理。白虎通云。<anchor xml:id="fnT57p0406b15"/>天
<lb n="0406b07"/>為言鎮也。居高理下。為人鎮也。地者易也。
<lb n="0406b08"/>言
(ハ)
生萬物。懷任交易變化也。周易曰。天道
<lb n="0406b09"/>下濟而光明。地道卑而上行。天道虧<anchor xml:id="fnT57p0406b16"/>盈益
<lb n="0406b10"/>謙。地道變盈而流謙。莊子曰。夫天地至神
<lb n="0406b11"/>也。而有尊卑先後之序。又曰。天地者萬物之
<lb n="0406b12"/>父母也。河上公老子章句云。天地至神。合為
<lb n="0406b13"/>飄風暴雨。禮記孔子曰。內以治宗廟之禮
<lb n="0406b14"/>足以配天地之神明
(本)
言
(ハ)
天地神祇<anchor xml:id="fnT57p0406b17"/>鎮伺
<lb n="0406b15"/>察世人善惡。恢恢雖疎無有所失。言違逆
<lb n="0406b16"/>者。不畏神靈照了明瞰。恣作非法凶厲事
<lb n="0406b17"/>耳。</p>
<lb n="0406b18"/>展轉<p id="pT57p0406b1803" type="inline" rend="margin-left:1em">毛詩曰。展轉反側。箋云。臥而不周
<lb n="0406b19"/>曰<anchor xml:id="fnT57p0406b18"/>輾
(本作展呂<anchor xml:id="fnT57p0406b19"/>洗從車展)
又極反側。傳云。<anchor xml:id="fnT57p0406b20"/>反側輾轉
<lb n="0406b20"/>也。文選注曰。展
(五<anchor xml:id="fnT57p0406b21"/>臣作輾)
輾。轉不安也。</p>
<lb n="0406b21"/>虧負<p id="pT57p0406b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。虧
(ハ)
缺也。去為反。受<anchor xml:id="fnT57p0406b22"/>貸不償
<lb n="0406b22"/>曰負。背恩忘德曰負。房九反。</p>
<lb n="0406b23"/>蠕動<p id="pT57p0406b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。大智度論云。蠕動如兗如
<lb n="0406b24"/>允二反。說文
(ニ)
蠕<anchor xml:id="fnT57p0406b23"/>亦動也。淮南子<anchor xml:id="fnT57p0406b24"/>曰蜫蟲
<lb n="0406b25"/>蠕動是也。</p>
<lb n="0406b26"/>教誡<p id="pT57p0406b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。教
(ハ)
訓<anchor xml:id="fnT57p0406b25"/>也語也。元命包云。天
<lb n="0406b27"/>垂文象。人行其事。謂之教。教之言傚也。古
<lb n="0406b28"/>孝反。誡
(ハ)
古拜反。言
(ヲ)
警也。</p>
<lb n="0406b29"/>福祿<p id="pT57p0406b2903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。福
(ハ)
祐也。神所
<lb n="0406c01"/>降也。釋氏云。祐
(ハ)
善也。幽靈所祐也。韓知十
<lb n="0406c02"/>云。鬼神所祐也。孫愐云。福
(ハ)
祿也。爵命也。郭
<lb n="0406c03"/>知玄云。祿
(ハ)
秩俸。釋氏云。祿官料穀也。案
(ニ)
祿
<lb n="0406c04"/>得俸賜。供已得福也。沙門清徹云。祿
(ハ)
位也。
<lb n="0406c05"/>毛詩云。君子至止。福祿如茨。箋曰。君子至
<lb n="0406c06"/>止者。謂來受爵命者。爵命曰福。賞賜曰
<lb n="0406c07"/>祿。茨
(ハ)
屋蓋也。如屋蓋喻<anchor xml:id="fnT57p0406c26"/>多。</p>
<lb n="0406c08"/>教授典攬<p id="pT57p0406c0805" type="inline" rend="margin-left:1em">璟興述<anchor xml:id="fnT57p0406c27"/>文云。教授典攬者。教令
<lb n="0406c09"/>修道。典者常也。申常道故。廣雅
(ニ)
典
(ハ)
主也。
<lb n="0406c10"/>攬者<anchor xml:id="fnT57p0406c28"/>𣫍之在手。又取也。常道攬理故云典
<lb n="0406c11"/>攬。此中意言。道法
(ヲ)
開導故云教授。以此經
<lb n="0406c12"/>典要攬眾義。令其習<anchor xml:id="fnT57p0406c29"/>學。<anchor xml:id="fnT57p0406c30"/>故典<anchor xml:id="fnT57p0406c31"/>攬智化也。</p>
<lb n="0406c13"/>綱維<p id="pT57p0406c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。綱
(ハ)
大繩也。古郎反。維
(ハ)
紘也
<lb n="0406c14"/>繫也。翼佳<anchor xml:id="fxT57p0406c02"/>反。</p>
<lb n="0406c15"/>端身正行<p id="pT57p0406c1505" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。端
(ハ)
正也直也。多官反。論
<lb n="0406c16"/>語云。子曰。苟正其身矣。<anchor xml:id="fnT57p0406c32"/>於從政乎何有。
<lb n="0406c17"/>不能正其身。如正人何。孔<anchor xml:id="fnT57p0406c33"/>氏注尚書云
<lb n="0406c18"/>當正身以師是也。</p>
<lb n="0406c19"/>忠信<p id="pT57p0406c1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。<anchor xml:id="fnT57p0406c34"/>忠無私也。陟弓反。信
(ハ)
誠也。
<lb n="0406c20"/>又忠信也。息晉反。孔安國注孝經云。忠者
<lb n="0406c21"/>臣下之高行也。韓詩外傳曰。有大忠有次
<lb n="0406c22"/>忠有下忠。以道覆君而化之大忠也。以德
<lb n="0406c23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0406c35"/>調之輔之次忠也。以是諫非而死之下忠
<lb n="0406c24"/>也。周公於成王可謂大忠。管仲於桓公可
<lb n="0406c25"/>謂次忠。子胥於夫差可謂下<anchor xml:id="fnT57p0406c36"/>忠。左傳曰。
<lb n="0406c26"/>信
(ハ)
國之寶也。民之所庇<anchor xml:id="fnT57p0406c37"/>也。論語云。子以四
<lb n="0406c27"/>教。文行忠信。注云。此四者有形質。可舉以
<lb n="0406c28"/>教也。又云。子曰。言忠信。行篤敬。雖蠻貊之
<lb n="0406c29"/>邦行矣。禮記云。忠信
(ハ)
禮之本也。又云。儒有
<lb n="0407a01"/>不寶金玉。而<anchor xml:id="fnT57p0407a01"/>忠信為寶。又云。忠信重祿。
<lb n="0407a02"/>所以進士也
(諸文如斯見者得意)
。</p>
<lb n="0407a03"/>過咎<p id="pT57p0407a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。咎
(ハ)
愆也惡也。災也。從人。咎
<lb n="0407a04"/>者相違也。其九<anchor xml:id="fxT57p0407a01"/>切。</p>
<lb n="0407a05"/>奉行<p id="pT57p0407a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">孔安國注尚書曰。受王之威命明德
<lb n="0407a06"/>奉行之。是也。</p>
<lb n="0407a07"/>倫匹<p id="pT57p0407a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法<anchor xml:id="fxT57p0407a02"/>華云。倫匹力均<anchor xml:id="fxT57p0407a03"/>反。廣
<lb n="0407a08"/>雅
(ニ)
同等比輩倫匹也。又倫
(ハ)
類也。匹
(ハ)
配也。</p>
<lb n="0407a09"/>剋賊<p id="pT57p0407a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。剋
(ハ)
殺也。苦得反。賊
(ハ)
盜也。
<lb n="0407a10"/>
<anchor xml:id="fnT57p0407a02"/>作則反。孔安國注尚書云。賊
(ハ)
殺也。</p>
<lb n="0407a11"/>殘害<p id="pT57p0407a1103" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。殘
(ハ)
惡也。或作<g ref="CB20133"/>同。<anchor xml:id="fxT57p0407a04"/>作安反。
<lb n="0407a12"/>害
(ハ)
傷也。何賴反。孔氏注尚書云。教民無得。
<lb n="0407a13"/>相殘傷相虐殺。是也。</p>
<lb n="0407a14"/>殺戮<p id="pT57p0407a1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。殺命。說文
(ニ)
殺
(ハ)
戮<anchor xml:id="fnT57p0407a03"/>也。俗作
<lb n="0407a15"/>煞同。所八反。戮
(ハ)
刑戮。說文
(ニ)
戮
(ハ)
殺也。爾雅
(ニ)
<lb n="0407a16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0407a04"/>病。亦作剹同。力竹反。周禮云。掌戮下士二
<lb n="0407a17"/>人注云。戮猶辱。既斬殺之。又辱之。尚書秦
<lb n="0407a18"/>誓云。商王作威。殺<anchor xml:id="fnT57p0407a05"/>戮毒痛四海。是也。</p>
<lb n="0407a19"/>遞相<p id="pT57p0407a1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。遞
(ハ)
更代也。徒禮特計二反。亦
<lb n="0407a20"/>作递。音同。東宮切韻曰。孫伷云。爾雅
(ニ)
遞
(ハ)
迭
<lb n="0407a21"/>也。說文
(ニ)
更易也。今案楚<anchor xml:id="fnT57p0407a06"/>辭
(ニ)
四時递來而<anchor xml:id="fnT57p0407a07"/>卒
<lb n="0407a22"/>歲。莊子
(ニ)
递臥递起。並是也。</p>
<lb n="0407a23"/>吞噬<p id="pT57p0407a2303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。吞噬土痕反。又音<anchor xml:id="fnT57p0407a08"/>天。下
(ハ)
<lb n="0407a24"/>時制反。噬
(ハ)
齧也。又食也。</p>
<lb n="0407a25"/>殃罰<p id="pT57p0407a2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。殃
(ハ)
禍也咎也罰也敗也。亦袂
<lb n="0407a26"/>同。於良反。罰
(ハ)
罪也。房越反。東宮切韻云。曹
<lb n="0407a27"/>憲曰。罰刑罪人也。郭知玄云。罰徵罪也。鄭
<lb n="0407a28"/>玄注周禮云。罰謂撻擊<anchor xml:id="fnT57p0407a09"/>之。</p>
<lb n="0407a29"/>神明<p id="pT57p0407a2903" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。禰嚩多阿路<anchor xml:id="fnT57p0407a10"/>脚此云神
<lb n="0407b01"/>明。玉篇云。神者市人反。易曰。陰陽不測之
<lb n="0407b02"/>謂神。王弼曰。神者變化之極。大戴禮云。陽
<lb n="0407b03"/>之精氣曰神。陰之精氣曰<anchor xml:id="fnT57p0407b11"/>靈。韓康伯注周
<lb n="0407b04"/>易云。神寂然不動。感而遂通者也。王肅云。
<lb n="0407b05"/>神者測陰非陰。測陽非陽。亦一陰一陽之
<lb n="0407b06"/>義也。謝逸曰。夫神者<anchor xml:id="fnT57p0407b12"/>何耶。妙萬物而為言
<lb n="0407b07"/>者也。莊子云。神何由降。何由出。注
(ニ)
神明由
<lb n="0407b08"/>於事感。而後降出耳。神者妙物之名。明者
<lb n="0407b09"/>智周為。左氏傳云。神聰明正直而壹者也。依
<lb n="0407b10"/>人而行。杜預云。唯德是與云。禮記云。子言
<lb n="0407b11"/>之昔三代明王。皆事天地之神明。鄭玄云。神
<lb n="0407b12"/>明謂群神也
(本)
案
(ニ)
又人倫精魂云神明。謂
<lb n="0407b13"/>神是身君照了為義。載在群籍辨士披稽。</p>
<lb n="0407b14"/>記識<p id="pT57p0407b1403" type="inline" rend="margin-left:1em">韻略云。識
(ハ)
職吏反。記也。廣韻云。誌
<lb n="0407b15"/>職吏反。記也。識
(上同<anchor xml:id="fnT57p0407b13"/>一音式)
周禮保章氏掌天
<lb n="0407b16"/>星。以志星辰日月之變動。以觀天下之遷。
<lb n="0407b17"/>辨其吉凶。注云。志
(ハ)
古文識。識
(ハ)
記也。孔安國
<lb n="0407b18"/>注尚書云。當行射候禮。以明善惡之教。笞
<lb n="0407b19"/>撻不是者。使記識其過。是也。</p>
<lb n="0407b20"/>不赦<p id="pT57p0407b2003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。赦
(ハ)
宥也。始舍反。宥
(ハ)
音于救
<lb n="0407b21"/>反。寬也。孔安國注尚書云。放鯀至死不赦。
<lb n="0407b22"/>是也。</p>
<lb n="0407b23"/>乞匃<p id="pT57p0407b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。涅槃經云。乞匃古賴<anchor xml:id="fxT57p0407b05"/>反。
<lb n="0407b24"/>蒼頡篇。匃乞
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0407b14"/>行。<anchor xml:id="fnT57p0407b15"/>謂字體從人從亡。言
(ハ)
人
<lb n="0407b25"/>
<anchor xml:id="fnT57p0407b16"/>亡財物行<anchor xml:id="fnT57p0407b17"/>求乞。倭名<anchor xml:id="fnT57p0407b18"/>云。齊有貧者。常
<lb n="0407b26"/>乞於城市。乞兒曰。天下之辱莫過於<anchor xml:id="fnT57p0407b19"/>乞
<lb n="0407b27"/>
(揚氏漢語抄<anchor xml:id="fnT57p0407b20"/>云乞索兒。倭名保<anchor xml:id="fnT57p0407b21"/>賀比比<anchor xml:id="fnT57p0407b22"/>度。今案。乞索兒即乞兒也。倭名<anchor xml:id="fxT57p0407b06"/>賀多<anchor xml:id="fnT57p0407b23"/>井)
。</p>
<lb n="0407b28"/>孤獨<p id="pT57p0407b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。孤
(ハ)
特也。少無父也。獨也。古
<lb n="0407b29"/>午反。廣韻曰。獨
(ハ)
單也。說文曰。犬相得而鬪。
<lb n="0407c01"/>故羊為群。犬為<anchor xml:id="fnT57p0407c24"/>獨。徒<anchor xml:id="fnT57p0407c25"/>各<anchor xml:id="fxT57p0407c07"/>反。經音義云。無
<lb n="0407c02"/>父曰孤。無子曰獨。無兄弟曰<anchor xml:id="fnT57p0407c26"/>單也。東宮
<lb n="0407c03"/>切韻云。長孫<anchor xml:id="fnT57p0407c27"/>納言云。孤
(ハ)
特也。麻果云。煢也。
<lb n="0407c04"/>禮云。父亡稱孤子。無母稱哀子。孫愐云。案
(ニ)
<lb n="0407c05"/>禮
(ニ)
少而無父母曰孤。郭知玄云。獨老而無
<lb n="0407c06"/>子也。</p>
<lb n="0407c07"/>聾盲<p id="pT57p0407c0703" type="inline" rend="margin-left:1em">左傳曰。不聽五聲之和曰聾。杜預
<lb n="0407c08"/>云。聾
(ハ)
暗也。廣韻云。釋名云。聾
(ハ)
籠也。如在
<lb n="0407c09"/>
<anchor xml:id="fnT57p0407c28"/>蒙籠之內<anchor xml:id="fnT57p0407c29"/>不可察也。盧紅反。玉篇云。作
<lb n="0407c10"/>䏊音同。下
(ハ)
武<anchor xml:id="fnT57p0407c30"/>庚反。目無童子也。倭名云。
<lb n="0407c11"/>四聲字苑云。聾
(音籠。和名美美之比)
耳<anchor xml:id="fxT57p0407c08"/>不聲也。廣韻曰。
<lb n="0407c12"/>
(音亡和名米之比)
目無眸子也。</p>
<lb n="0407c13"/>瘖瘂<p id="pT57p0407c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。法華經曰。瘖瘂一金反。乙
(ハ)
<lb n="0407c14"/>下<anchor xml:id="fxT57p0407c09"/>反。瘖不能言。埤蒼瘂亦瘖也。倭名云。說
<lb n="0407c15"/>文云。瘖瘂
(音鵶二音。和名於布之)
不能<anchor xml:id="fnT57p0407c31"/>言。</p>
<lb n="0407c16"/>愚癡<p id="pT57p0407c1603" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻云。韓知十云。愚不慧。孫愐
<lb n="0407c17"/>云。癡也。憃也。又昧而無知也。嚚也頑也。孫
<lb n="0407c18"/>伷云。說文
(ニ)
從心禺。禺
(ハ)
猴屬。獸之愚者。今案
(ニ)
<lb n="0407c19"/>論語
(ニ)
上智下愚。是也。祝尚丘云。癡
(ハ)
病也。孫
<lb n="0407c20"/>伷云。愚
(ハ)
騃也。心無所識。<anchor xml:id="fnT57p0407c32"/>今淮南子
(ニ)
不免
<lb n="0407c21"/>
<anchor xml:id="fnT57p0407c33"/>狂癡。是也。</p>
<lb n="0407c22"/>弊惡<p id="pT57p0407c2203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。弊
(ハ)
困也惡也。俗作<anchor xml:id="fnT57p0407c34"/>敝同。毘
<lb n="0407c23"/>祭反。</p>
<lb n="0407c24"/>尫狂<p id="pT57p0407c2403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。兀曲脛。俗作尤。說文
(ニ)
作尫
<lb n="0407c25"/>弱。烏光反。狂
(ハ)
病也。韓子曰。心不能審得失
<lb n="0407c26"/>之地。則謂之狂。巨王反。音義云。尫字今作
<lb n="0407c27"/>尤同。烏皇反。尫
(ハ)
弱也。<anchor xml:id="fnT57p0407c35"/>又通俗<anchor xml:id="fnT57p0407c36"/>文云。短小
<lb n="0407c28"/>曰尫。羸也。</p>
<lb n="0407c29"/>不逮之屬<p id="pT57p0407c2905" type="inline" rend="margin-left:1em">義寂述義云。不逮者。觸事在人
<lb n="0408a01"/>後也。法位疏云。言不逮之屬者。逮之言及。
<lb n="0408a02"/>身既多病觸徒無所及<anchor xml:id="fnT57p0408a01"/>也。</p>
<lb n="0408a03"/>牢獄<p id="pT57p0408a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。牢養牛鳥圈也。亦堅也。<anchor xml:id="fnT57p0408a02"/>固
<lb n="0408a04"/>也。字亦作窂同。魯刀反。獄<anchor xml:id="fnT57p0408a03"/>从<g ref="CB20137"/>。从言。二
<lb n="0408a05"/>犬所以守也。皐陶所造也。玉篇云。三王始
<lb n="0408a06"/>有獄。殷曰<g ref="CB20148"/>里。周曰囹圄。又謂之牢。又
<lb n="0408a07"/>謂之圜土也。經音義云。花嚴經云。囹圄。
<lb n="0408a08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0408a04"/>上
(ハ)
力丁反。下
(ハ)
魚呂反。<anchor xml:id="fnT57p0408a05"/>獄也。周禮
(ニ)
三王始
<lb n="0408a09"/>有獄。廣雅
(ニ)
夏曰夏臺。殷云<g ref="CB20148"/>里。周云囹
<lb n="0408a10"/>圄。皆獄之別名也。杜預注左傳曰。聖人作刑
<lb n="0408a11"/>獄以象類之。是也。</p>
<lb n="0408a12"/>極刑<p id="pT57p0408a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。刑
(ハ)
法也。<anchor xml:id="fnT57p0408a06"/>禮曰。<anchor xml:id="fnT57p0408a07"/>侀也。侀者
<lb n="0408a13"/>成也。一成而不可變。故君子盡心焉。說文
(ニ)
<lb n="0408a14"/>剄也。戶經反。鄭氏注周禮云。刑正人之法
<lb n="0408a15"/>也。孝經說曰。刑<anchor xml:id="fnT57p0408a08"/>者侀也。過出罪施也
(本)
今
<lb n="0408a16"/>案
(ニ)
極刑者五刑之中大辟死刑也。</p>
<lb n="0408a17"/>轉貿<p id="pT57p0408a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。貿
(ハ)
莫候反。三蒼
(ニ)
貿
(ハ)
換易
<lb n="0408a18"/>也。謂交易物為貿也。</p>
<lb n="0408a19"/>魂神精識<p id="pT57p0408a1905" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。䰟
(戶昆反)
<lb n="0408a20"/>運也。人之陽氣遊也。釋氏云。靈也。薛峋云。
<lb n="0408a21"/>人生始化云<anchor xml:id="fnT57p0408a09"/>魄。既生魄陽曰<anchor xml:id="fnT57p0408a10"/>魂。王仁煦
<lb n="0408a22"/>云。魂
(ハ)
神氣。孫伷云。淮南子
(ニ)
天氣為魂。地氣
<lb n="0408a23"/>為魄。左傳云。心精爽是謂<anchor xml:id="fnT57p0408a11"/>之魂魄也。今
<lb n="0408a24"/>案
(ニ)
周易
(ニ)
精氣為物。遊魂為變。劉瓛云。精識
<lb n="0408a25"/>無為曰魂。白虎通云。魂猶<anchor xml:id="fnT57p0408a12"/>沄沄不休也。
<lb n="0408a26"/>魄動於外。<anchor xml:id="fnT57p0408a13"/>主於情也。廣韻云。白虎通曰。
<lb n="0408a27"/>
<anchor xml:id="fnT57p0408a14"/>魂
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0408a15"/>沄。猶<anchor xml:id="fxT57p0408a01"/>沄沄行不休也。魄者迫也。猶
<lb n="0408a28"/>迫迫然著於人也。河上公老子章句云。天
<lb n="0408a29"/>食人以五氣。從鼻入藏於心。五氣清微。為
<lb n="0408b01"/>精神聰明音聲五性。其鬼曰魂。魂者雄也。地
<lb n="0408b02"/>食人。以五味。從口入藏於胃。五味濁溽。
<lb n="0408b03"/>為形骸骨肉血脈六情。其鬼曰魄。魄者<anchor xml:id="fnT57p0408b16"/>雌
<lb n="0408b04"/>也。又云。人載魂魄之上。得以生。當愛養
<lb n="0408b05"/>之。喜怒亡魂。卒驚傷魄。魂在肝。魄在肺。美
<lb n="0408b06"/>酒甘肴腐人肝肺。故魂靜。志道不亂。魄安
<lb n="0408b07"/>修德延年也。五行大義云。孔云。人生有氣
<lb n="0408b08"/>魄。氣者神之盛也。人生必有死。死必歸土。
<lb n="0408b09"/>謂之鬼。魂氣歸于天。此謂神。又云。天氣為
<lb n="0408b10"/>魂。地氣為魄。禮郊特性云。凡祭<anchor xml:id="fnT57p0408b17"/>鎮諸此
<lb n="0408b11"/>魂氣<anchor xml:id="fnT57p0408b18"/>歸于天。體魄歸于地。故祭求諸陰陽
<lb n="0408b12"/>之義。故氣之清者曰神。即陽魂也。氣濁者曰
<lb n="0408b13"/>鬼。即陰魄也。又云。魂魄人之本。既配府藏。
<lb n="0408b14"/>甲乙曰。魂屬精。魄屬<anchor xml:id="fnT57p0408b19"/>神。東宮切韻曰。郭知
<lb n="0408b15"/>玄曰。精靈也。韓知十云。精神又明也。孫伷
<lb n="0408b16"/>云。韻略云。精人之靈爽也。郭知玄曰。識人
<lb n="0408b17"/>之靈神也
(本)
掎摭墳典。厥文如是。學者研覈
<lb n="0408b18"/>不勞混淆。</p>
<lb n="0408b19"/>卒暴<p id="pT57p0408b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。卒急也。子沒<anchor xml:id="fxT57p0408b02"/>切。暴
(ハ)
<anchor xml:id="fnT57p0408b20"/>急也。
<lb n="0408b20"/>
<anchor xml:id="fnT57p0408b21"/>捽也。薄報反。<anchor xml:id="fxT57p0408b03"/>捽音卒。疾也。</p>
<lb n="0408b21"/>焚燒<p id="pT57p0408b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。法華經曰。焚燒古文作炃
<lb n="0408b22"/>燌。二形。同扶雲<anchor xml:id="fnT57p0408b22"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0408b23"/>焚亦燒也。字從火。燒
<lb n="0408b23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0408b24"/>焚林<anchor xml:id="fnT57p0408b25"/>意也。</p>
<lb n="0408b24"/>都無義理<p id="pT57p0408b2405" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。義
(ハ)
仁<anchor xml:id="fnT57p0408b26"/>義也。理
(ハ)
義理也。
<lb n="0408b25"/>上
(ハ)
宜寄。下
(ハ)
良士反。禮記云。忠信
(ハ)
禮之本也。
<lb n="0408b26"/>義理
(ハ)
禮之文也。無本不立。無文不行。鄭玄
<lb n="0408b27"/>云。言
(ハ)
必外內具
(有無藏否尤可思擇)
。</p>
<lb n="0408b28"/>不順法度<p id="pT57p0408b2805" type="inline" rend="margin-left:1em">案
(ニ)
廣<anchor xml:id="fnT57p0408b27"/>韻
(ニ)
徒故反。法度。徒各
<lb n="0408b29"/>反。度量也。孝經曰。制節謹度。滿而不溢。孔
<lb n="0408c01"/>安國云。有制有節。謹其法度。是守足之道
<lb n="0408c02"/>也
(<anchor xml:id="fnT57p0408c28"/>不言反之)
。</p>
<lb n="0408c03"/>奢婬<p id="pT57p0408c0303" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。奢
(ハ)
多也<anchor xml:id="fnT57p0408c29"/>泰也張也。亦作奓
<lb n="0408c04"/>同。式邪反。婬
(ハ)
喜也。餘計反。說文
(ニ)
婬
(ハ)
私逸也。</p>
<lb n="0408c05"/>憍縱<p id="pT57p0408c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。憍
(ハ)
恣也。本亦作驕同。舉喬
<lb n="0408c06"/>反。縱
(ハ)
子容反。橫也。又子用反。放縱也。論語
(ニ)
<lb n="0408c07"/>子曰。君子泰而不驕。小人驕而不泰。注云。
<lb n="0408c08"/>君子自縱泰。似驕而不驕。小人拘<anchor xml:id="fnT57p0408c30"/>急。而實
<lb n="0408c09"/>自驕矜。是也。</p>
<lb n="0408c10"/>欺惑<p id="pT57p0408c1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。欺
(ハ)
詐也。去其反。惑
(ハ)
迷也。孔
<lb n="0408c11"/>安國注尚書云。君臣以道相正。故下民無
<lb n="0408c12"/>有相欺誑幻惑
(今反之)
。</p>
<lb n="0408c13"/>佞諂<p id="pT57p0408c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0408c31"/>經音義云。佞
(ハ)
奴定反。諂媚也。<anchor xml:id="fnT57p0408c32"/>字从
<lb n="0408c14"/>仁。論語惡<anchor xml:id="fnT57p0408c33"/>彼佞者。此即从女之義也。左傳
<lb n="0408c15"/>曰。寡人不佞。不能事父兄。此即从仁之
<lb n="0408c16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0408c34"/>義。諂字亦作讇同。丑冉反。莊子不擇是
<lb n="0408c17"/>非。而言謂之諛。希其意。<anchor xml:id="fnT57p0408c35"/>噵其言。謂之諂。
<lb n="0408c18"/>周書面從曰諛。三蒼
(ニ)
佞言曰諂。是也。孔安
<lb n="0408c19"/>國注論語云。佞人口辭捷給數為民所憎。</p>
<lb n="0408c20"/>不忠<p id="pT57p0408c2003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。忠無私也。敬也直也厚也陟
<lb n="0408c21"/>弓<anchor xml:id="fnT57p0408c36"/>反。案
(ニ)
忠者敬事直行。忘私<anchor xml:id="fnT57p0408c37"/>奉君。不忠
<lb n="0408c22"/>反<anchor xml:id="fnT57p0408c38"/>之。</p>
<lb n="0408c23"/>巧言諛媚<p id="pT57p0408c2305" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。巧
(ハ)
好也能也善也。苦絞
<lb n="0408c24"/>反。又巧
(ハ)
偽也。苦教反。玉篇云。諛
(ハ)
諂也。與朱
<lb n="0408c25"/>反。媚
(ハ)
嫵也。明祕反。嫵音亡甫反。美女也。東
<lb n="0408c26"/>宮切韻云。釋氏云。諛面從媚於人。麻果云。
<lb n="0408c27"/>諛
(ハ)
諂也。蒼頡篇。諛
(ハ)
諂曲也。尚書僕臣諛厥
<lb n="0408c28"/>后自聖。孔氏曰。諂
(ハ)
諛也。莊子曰。不擇是
<lb n="0408c29"/>非而言之為諛。尚書穆王命伯冏曰。慎簡
<lb n="0409a01"/>乃僚。亡以巧言令色便僻仄媚。其惟吉士。
<lb n="0409a02"/>孔曰。當謹慎簡選汝僚屬侍臣。無得巧
<lb n="0409a03"/>言無實。令色無質。便僻足恭側媚諂諛之
<lb n="0409a04"/>人。其惟皆吉良正士<anchor xml:id="fnT57p0409a01"/>之。</p>
<lb n="0409a05"/>嫉賢<p id="pT57p0409a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。跛捺囉此云賢。廣韻曰。
<lb n="0409a06"/>賢
(ハ)
善也能也大也。胡田反。周禮曰。考其德
<lb n="0409a07"/>行道藝。而興賢者<anchor xml:id="fnT57p0409a02"/>能者。鄭氏云。賢者有德
<lb n="0409a08"/>行者也。能者有道藝者也。鄭司農云。興賢
<lb n="0409a09"/>者。謂若今時舉孝廉也。</p>
<lb n="0409a10"/>冤枉<p id="pT57p0409a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。冤
(ハ)
屈也枉也曲也。於袁反。
<lb n="0409a11"/>枉
(ハ)
邪曲也。紆往反。孔氏注尚書曰。當教民
<lb n="0409a12"/>無得相<anchor xml:id="fnT57p0409a03"/>虐殺相殘傷。至於敬養寡弱。至
<lb n="0409a13"/>於存恤妾婦。和合其教。用大道以容。無令
<lb n="0409a14"/>見冤枉也。</p>
<lb n="0409a15"/>主上<p id="pT57p0409a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。波底
(雙對)
此云主
(主從之主也)
<lb n="0409a16"/>東宮切韻云。郭知玄云。主
(ハ)
領。又賓主之主。
<lb n="0409a17"/>釋氏云。主
(ハ)
長。又守當。薛峋云。主家長也。祝
<lb n="0409a18"/>尚丘云。主君上也。執也。掌也。典也。職守也。
<lb n="0409a19"/>晏子春秋曰。一心可以事百主。百心不可
<lb n="0409a20"/>事一主。孔安國注尚書曰。民心於上無有
<lb n="0409a21"/>常主。惟愛己者則歸之是也。</p>
<lb n="0409a22"/>臣下<p id="pT57p0409a2203" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。<anchor xml:id="fnT57p0409a04"/>麻底哩此云臣。廣韻曰。
<lb n="0409a23"/>臣伏也。男子賤稱也。春秋說題曰。正氣為
<lb n="0409a24"/>帝。間氣為臣。孝經<anchor xml:id="fnT57p0409a05"/>云。臣者<anchor xml:id="fnT57p0409a06"/>堅也。植隣反。
<lb n="0409a25"/>孔安國曰。臣下者。則君之所用也。孔子曰。
<lb n="0409a26"/>任於公曰臣。任於家曰<anchor xml:id="fnT57p0409a07"/>僕。倭名曰。文字
<lb n="0409a27"/>集略云。臣
(音辰日本<anchor xml:id="fnT57p0409a08"/>紀私記云夜都加禮)
在下之稱也。唐韻曰
<lb n="0409a28"/>僕
(蒲木反。<anchor xml:id="fnT57p0409a09"/>和名同上)
。</p>
<lb n="0409a29"/>形勢<p id="pT57p0409a2903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。形容也。戶經反。勢形勢。舒制
<lb n="0409b01"/>反。周禮考工記曰。射遠者用勢。射深者用
<lb n="0409b02"/>直。鄭司農云。勢謂形勢也。</p>
<lb n="0409b03"/>妄損忠良<p id="pT57p0409b0305" type="inline" rend="margin-left:1em">夫忠妄私之稱。良賢俊之稱謂
<lb n="0409b04"/>也。寔是君之寶。國之用也。不<anchor xml:id="fnT57p0409b10"/>可賞之。左
<lb n="0409b05"/>傳云。信讒慝棄忠良。尚書曰。焚炙忠良。
<lb n="0409b06"/>刳剔孕婦
(非紂惡也)
。</p>
<lb n="0409b07"/>不當天心<p id="pT57p0409b0705" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。<anchor xml:id="fnT57p0409b11"/>提婆。又云泥嚩。
<lb n="0409b08"/>義釋云。蘇<g ref="CB02735"/>天也。千字文曰。<anchor xml:id="fnT57p0409b12"/>娑嚩嚩誐此
<lb n="0409b09"/>云天。鄭玄注周<anchor xml:id="fnT57p0409b13"/>禮。天者群神之精。日月星
<lb n="0409b10"/>辰其著位也。尚書舜典。正月上日。受終于文
<lb n="0409b11"/>祖。在<g ref="CB04636"/>璣玉衡以齊七政。肆<anchor xml:id="fnT57p0409b14"/>類上帝禋
<lb n="0409b12"/>于六宗。望于山川遍于群神。孔安國曰。舜
<lb n="0409b13"/>察天文。考七政。而當天心。故行其事
(本)
案
<lb n="0409b14"/>天心者上帝太一神。並日月星辰心也。虞舜
<lb n="0409b15"/>
<anchor xml:id="fnT57p0409b15"/>生畎畝。雖<anchor xml:id="fnT57p0409b16"/>仄陋<anchor xml:id="fnT57p0409b17"/>德無倫匹。孝行塞六
<lb n="0409b16"/>合神祇冥扶之。令名遍于世。堯納以讓位。
<lb n="0409b17"/>故行天下事。不當者反之。思可<anchor xml:id="fnT57p0409b18"/>勉。</p>
<lb n="0409b18"/>鄉黨<p id="pT57p0409b1803" type="inline" rend="margin-left:1em">上許良反。下多朗反。鄭玄注論語
<lb n="0409b19"/>曰。五家為隣。五隣為里。萬二千五百家為
<lb n="0409b20"/>鄉。五百家為黨也。</p>
<lb n="0409b21"/>市里<p id="pT57p0409b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文云。市買賣<anchor xml:id="fnT57p0409b19"/>所也。周禮
<lb n="0409b22"/>云。司市掌市之治教政刑量度禁令。大市
<lb n="0409b23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0409b20"/>仄而市。百族為<anchor xml:id="fnT57p0409b21"/>主朝市朝時而市。商賈為
<lb n="0409b24"/>主。夕市夕時而市。販夫<anchor xml:id="fnT57p0409b22"/>販婦為主。古史考
<lb n="0409b25"/>云。神農作市。世本曰。祝融作市。時止反。東
<lb n="0409b26"/>宮切韻曰。郭知玄云。里人所居。釋氏云。二
<lb n="0409b27"/>十五家為里。韻略云。三百六十步為一里。
<lb n="0409b28"/>穀梁傳<anchor xml:id="fnT57p0409b23"/>云。三百步為一里。說文云。里居也。
<lb n="0409b29"/>從田從土。一曰士聲也。臣鍇曰。尚<anchor xml:id="fnT57p0409b24"/>書。百姓
<lb n="0409c01"/>里居六<anchor xml:id="fnT57p0409c25"/>矣。</p>
<lb n="0409c02"/>野人<p id="pT57p0409c0203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。野字古文作壄同。羊者反。田
<lb n="0409c03"/>野又郊外也。論語云。先進於禮樂野人也。
<lb n="0409c04"/>後進於禮樂君子也。禮記玉藻曰。凡樽必
<lb n="0409c05"/>尚玄酒。唯君面樽。唯饗野人皆酒。鄭玄曰。
<lb n="0409c06"/>飲賤者。不備禮<anchor xml:id="fnT57p0409c26"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0409c27"/>案。野<anchor xml:id="fnT57p0409c28"/>人賤者之稱謂
<lb n="0409c07"/>而<anchor xml:id="fnT57p0409c29"/>已。</p>
<lb n="0409c08"/>慳惜<p id="pT57p0409c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。慳悋也。口閑反
(悋力刃反。鄙也。俗作恡。本
<lb n="0409c09"/>亦吝)
惜<anchor xml:id="fnT57p0409c30"/>吝貧也。私積<anchor xml:id="fnT57p0409c31"/>反。案<anchor xml:id="fnT57p0409c32"/>字訓同。平佗異
<lb n="0409c10"/>之。</p>
<lb n="0409c11"/>恃<anchor xml:id="fnT57p0409c33"/>怙<p id="pT57p0409c1103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。華嚴<anchor xml:id="fnT57p0409c34"/>經。恃<anchor xml:id="fnT57p0409c35"/>怙作㤄同。
<lb n="0409c12"/>時止反。下胡古反。恃賴也。爾雅怙恃也。韓詩
<lb n="0409c13"/>無父何怙。怙賴也。無母何恃。恃負也。</p>
<lb n="0409c14"/>希望<p id="pT57p0409c1403" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0409c36"/>經音義云。摩訶般若<anchor xml:id="fnT57p0409c37"/>
<anchor xml:id="begd1e14466"/>波<anchor xml:id="endd1e14466"/>羅蜜<anchor xml:id="fnT57p0409c38"/>經。希
<lb n="0409c15"/>望。說文作晞同。虛衣反。晞望也。海岱之間
<lb n="0409c16"/>謂晞。廣雅晞視也。下無方<anchor xml:id="fnT57p0409c39"/>反。說文出<anchor xml:id="fnT57p0409c40"/>望
<lb n="0409c17"/>在外。望其還也。字從亡。<anchor xml:id="fnT57p0409c41"/>望<anchor xml:id="fnT57p0409c42"/>者。聲若無
<lb n="0409c18"/>放<anchor xml:id="fxT57p0409c01"/>反。說文月滿與日相望也。<anchor xml:id="fnT57p0409c43"/>字從臣。但
<lb n="0409c19"/>此二字音體人多不辨<anchor xml:id="fnT57p0409c44"/>故兩釋。</p>
<lb n="0409c20"/>天神<p id="pT57p0409c2003" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。說文曰。天神引出萬物者
<lb n="0409c21"/>也。鄭玄注禮記云。天之神日為尊也。周禮
<lb n="0409c22"/>云。舞雲門以<anchor xml:id="fnT57p0409c45"/>祀天神。鄭玄曰。<anchor xml:id="fnT57p0409c46"/>天神。謂五
<lb n="0409c23"/>帝及日月星辰也。又云天神則主北辰。地祇
<lb n="0409c24"/>則主崑崙人<anchor xml:id="fnT57p0409c47"/>神守主后稷。文選西都賦曰。
<lb n="0409c25"/>上帝宴<anchor xml:id="fnT57p0409c48"/>饗。注云。漢書云。天神貴者太一。其
<lb n="0409c26"/>佐曰五帝。河圖云。蒼帝神名靈威仰。赤帝
<lb n="0410a01"/>神名赤熛怒。黃帝神名含樞紐。白帝神名
<lb n="0410a02"/>白招拒。黑帝神名叶光紀。<anchor xml:id="fxT57p0410a01"/>和名云。周易云。
<lb n="0410a03"/>天神曰神
(倉隣反。<anchor xml:id="fxT57p0410a02"/>和名賀美。日本紀私記<anchor xml:id="fnT57p0410a01"/>云。安<anchor xml:id="fnT57p0410a02"/>末豆夜之路)
地神曰祇
<lb n="0410a04"/>
(巨支反。日本紀私記云。久邇豆夜之路)
。</p>
<lb n="0410a05"/>剋識<p id="pT57p0410a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。剋必也。應法師云。剋必當也。
<lb n="0410a06"/>口勒反。韻略曰。識職吏反。記也
(本)
案剋識猶
<lb n="0410a07"/>必記也。</p>
<lb n="0410a08"/>名籍<p id="pT57p0410a0803" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。籍書也。說文云。籍簿書也。左
<lb n="0410a09"/>傳曰。非禮也勿籍也。杜預曰。籍書也。</p>
<lb n="0410a10"/>寄生<p id="pT57p0410a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。寄附也。說文託也。居義反。李
<lb n="0410a11"/>善注文選曰。老萊子云。人生於天地之間寄
<lb n="0410a12"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0410a03"/>寄同歸也。</p>
<lb n="0410a13"/>尫劣<p id="pT57p0410a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。尫僂也。短小也。烏光反。僂音
<lb n="0410a14"/>力主反。尫也。僂傴疾也。廣韻曰。傴尫也。荀
<lb n="0410a15"/>卿子曰。周公傴背是也。劣弱也。鄙也。少也。
<lb n="0410a16"/>亦作<anchor xml:id="fnT57p0410a04"/>
<g ref="CB03357"/>同。力輟<anchor xml:id="fnT57p0410a05"/>反。</p>
<lb n="0410a17"/>愚夫<p id="pT57p0410a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。樞要云。梵云婆羅。此
<lb n="0410a18"/>云愚夫。東宮切韻也。長孫訥言云。夫扶也。
<lb n="0410a19"/>見白虎通。案夫者男子稱也。以道自扶也。
<lb n="0410a20"/>武<anchor xml:id="fnT57p0410a06"/>玄云。夫男子<anchor xml:id="fnT57p0410a07"/>通稱<anchor xml:id="fnT57p0410a08"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0410a09"/>一夫為量。謂
<lb n="0410a21"/>之丈夫。謂婦人為夫人。夫人者夫之言扶。扶
<lb n="0410a22"/>成夫之德。薛峋云。周禮以八寸為尺。十尺
<lb n="0410a23"/>為丈。人長一丈。<anchor xml:id="fnT57p0410a10"/>故丈夫。曲禮云。自稱曰老
<lb n="0410a24"/>夫。鄭玄云。老夫老人稱也
(本)
案愚夫者愚人
<lb n="0410a25"/>也。尚書曰。予視天下愚夫愚婦是也。</p>
<lb n="0410a26"/>婬佚<p id="pT57p0410a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。婬梵云梅土曩
(禮言)
<anchor xml:id="fnT57p0410a11"/>經
<lb n="0410a27"/>音義曰。涅槃<anchor xml:id="fnT57p0410a12"/>經。婬佚今作妷。又作劮同。與
<lb n="0410a28"/>一反。廣雅。佚樂也。又蒼頡篇。佚<anchor xml:id="fnT57p0410a13"/>蕩也。妷亦
<lb n="0410a29"/>婬也。東宮切韻云。陸法言曰。婬蕩。釋氏云。
<lb n="0410b01"/>私逸男女不以禮交。韓知十云。邪僻之行。
<lb n="0410b02"/>薜峋<anchor xml:id="fnT57p0410b14"/>云。私通也。謂姦私也。麻果云。左傳貪
<lb n="0410b03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0410b15"/>色為婬也。祝尚丘云。放也。孫愐云。貪也。色
<lb n="0410b04"/>也。戲也。曹憲云。佚逃也。釋氏云。古作劮。妷
<lb n="0410b05"/>樂
(郎各)
也。縱<anchor xml:id="fnT57p0410b16"/>情也。麻果云。廣雅。浮也。戲也。
<lb n="0410b06"/>書經云。佚預也。國語淫佚樂也。孔安國注
<lb n="0410b07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0410b17"/>書云。紂大<anchor xml:id="fnT57p0410b18"/>惟從淫佚于非常是也。</p>
<lb n="0410b08"/>眄睞<p id="pT57p0410b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0410b19"/>經音義<anchor xml:id="fnT57p0410b20"/>曰。說<anchor xml:id="fnT57p0410b21"/>文。<anchor xml:id="fnT57p0410b22"/>眄邪視也。蒼頡
<lb n="0410b09"/>篇。旁視<anchor xml:id="fnT57p0410b23"/>言。<anchor xml:id="fnT57p0410b24"/>言自關而西秦晉間。謂視為
<lb n="0410b10"/>眄也。<anchor xml:id="fnT57p0410b25"/>莫見反。玉篇曰。睞目童子不正也。又
<lb n="0410b11"/>傍視也。力代反。</p>
<lb n="0410b12"/>邪態外逸<p id="pT57p0410b1205" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。邪。詩云民之多僻。箋
<lb n="0410b13"/>云。僻邪也。案僻者謂為事邪抂不中理之
<lb n="0410b14"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0410b26"/>態字古文作<anchor xml:id="fnT57p0410b27"/>能。<anchor xml:id="fnT57p0410b28"/>謂<anchor xml:id="fxT57p0410b03"/>能度人情貌<anchor xml:id="fnT57p0410b29"/>也。
<lb n="0410b15"/>廣韻曰。逸過也。縱也。奔也。說文云。逸失也。
<lb n="0410b16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0410b30"/>以辵从免。免謾也。善跳也。夷質反。</p>
<lb n="0410b17"/>費損<p id="pT57p0410b1703" type="inline" rend="margin-left:1em">玉<anchor xml:id="fnT57p0410b31"/>篇費耗也。<anchor xml:id="fnT57p0410b32"/>孚味反。耗音虎告<anchor xml:id="fnT57p0410b33"/>反
<lb n="0410b18"/>散也。</p>
<lb n="0410b19"/>興師相伐<p id="pT57p0410b1905" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。師將也。所律所類二反。
<lb n="0410b20"/>將又<anchor xml:id="fnT57p0410b34"/>師也。伐征也。又自矜曰伐。旁越反。白
<lb n="0410b21"/>虎通曰。國有三軍何。所以戒非常。伐無
<lb n="0410b22"/>道尊宗廟。重社稷。安不忘危也。何以言
<lb n="0410b23"/>有三軍也。論語曰。子行三軍。則誰與。詩
<lb n="0410b24"/>云。周王千邁六師及之。三軍者何法。法天
<lb n="0410b25"/>地人也。以五人為俉。<anchor xml:id="fnT57p0410b35"/>為兩。四兩為卒。
<lb n="0410b26"/>
<anchor xml:id="fnT57p0410b36"/>為旅。五旅為師。師<anchor xml:id="fnT57p0410b37"/>五千五百人。<anchor xml:id="fnT57p0410b38"/>師為
<lb n="0410b27"/>一軍。六師一萬五千人也。</p>
<lb n="0410b28"/>攻劫<p id="pT57p0410b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。攻擊也。古紅反。下居怯反。強
<lb n="0410b29"/>取。說文云。人欲去。以力脅止曰劫。東宮切
<lb n="0410c01"/>韻云。孫愐云。劫奪也。又掠人物也。字統作
<lb n="0410c02"/>劫。从刀。孔安注尚書云。攻劫曰寇。殺人
<lb n="0410c03"/>曰賊是也。</p>
<lb n="0410c04"/>強奪<p id="pT57p0410c0403" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。強巨良反。不弱也。健
<lb n="0410c05"/>也。暴也。又渠仰反。弓有力也。勸也。死不遷
<lb n="0410c06"/>情也。孫愐云。壯盛也。郭知玄云。奪手持物
<lb n="0410c07"/>失落也。釋氏云。奪強取他物。長孫<anchor xml:id="fnT57p0410c39"/>納言。說
<lb n="0410c08"/>文奪失也。從奞寸。奞音思進反。</p>
<lb n="0410c09"/>盜竊<p id="pT57p0410c0903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻云。陸法言云。盜竊也。曹
<lb n="0410c10"/>憲云。利他物也。案利他人物而竊之曰
<lb n="0410c11"/>盜。今案春秋傳。賤者<anchor xml:id="fnT57p0410c40"/>窮<anchor xml:id="fnT57p0410c41"/>諸盜是也。郭
<lb n="0410c12"/>知玄云。竊盜也。釋氏云。竊私盜也。孫<anchor xml:id="fnT57p0410c42"/>愐
<lb n="0410c13"/>云。盜目中出也。上徒到反。下千結反。莊
<lb n="0410c14"/>子曰。君子不為盜。賢人為竊。吾若取之何
<lb n="0410c15"/>哉。郭象云。盜竊者。私取之謂也。今賢人君子
<lb n="0410c16"/>之致爵祿。非私取也。受之而已耳。</p>
<lb n="0410c17"/>迫<anchor xml:id="fnT57p0410c43"/>協<p id="pT57p0410c1703" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0410c44"/>經音義曰。大方便報恩<anchor xml:id="fnT57p0410c45"/>經。迫<anchor xml:id="fxT57p0410c04"/>協。
<lb n="0410c18"/>迫補格反。<anchor xml:id="fnT57p0410c46"/>急也。下虛業反。謂<anchor xml:id="fnT57p0410c47"/>威力相恐懼
<lb n="0410c19"/>也。</p>
<lb n="0410c20"/>王法禁令<p id="pT57p0410c2005" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。囉惹此云王。廣韻曰。
<lb n="0410c21"/>禁制也。謹也。止<anchor xml:id="fnT57p0410c48"/>也。居蔭反。下力政反。善也。
<lb n="0410c22"/>命也。律也。法也。孔安注孝經曰。賞罰明而不
<lb n="0410c23"/>可欺。法禁行而不可<anchor xml:id="fnT57p0410c49"/>犯。漢書文<anchor xml:id="fnT57p0410c50"/>帝曰。朕
<lb n="0410c24"/>下不能理育群生。上以累三光之明。其<anchor xml:id="fnT57p0410c51"/>德
<lb n="0410c25"/>甚大矣。令至其悉思朕之過失。師古<anchor xml:id="fnT57p0410c52"/>曰。令
<lb n="0411a01"/>謂此詔書也。</p>
<lb n="0411a02"/>著於人鬼<p id="pT57p0411a0205" type="inline" rend="margin-left:1em">翻譯名義<anchor xml:id="fnT57p0411a01"/>曰。立世論云。鬼道
<lb n="0411a03"/>名閃多。鄭玄曰。聖人精氣謂之神。賢人<anchor xml:id="fnT57p0411a02"/>之
<lb n="0411a04"/>精氣謂之鬼。尸子曰。天神曰靈。地神曰祇。
<lb n="0411a05"/>人神曰鬼。鬼者歸也。故古人以死人為歸
<lb n="0411a06"/>人。婆娑云。鬼者畏也。謂虛怯多畏。<anchor xml:id="fnT57p0411a03"/>鬼又威
<lb n="0411a07"/>也。能令他畏其威也。史<anchor xml:id="fnT57p0411a04"/>記。舜曰。嗟有能
<lb n="0411a08"/>典朕三禮。馬融云。三禮天神地祇人鬼之禮
<lb n="0411a09"/>也。尚書注曰。春<anchor xml:id="fnT57p0411a05"/>官卿宗廟鄉長主國禮。治
<lb n="0411a10"/>
<anchor xml:id="fnT57p0411a06"/>天神人鬼<anchor xml:id="fnT57p0411a07"/>神祇之事。及國之吉凶<anchor xml:id="fnT57p0411a08"/>軍賓嘉
<lb n="0411a11"/>五禮。以<anchor xml:id="fnT57p0411a09"/>和上下尊卑之<anchor xml:id="fnT57p0411a10"/>等例<anchor xml:id="fnT57p0411a11"/>之
(已上人鬼<anchor xml:id="fnT57p0411a12"/>是一之文)
<lb n="0411a12"/>莊子曰。為不善乎顯明之中者。人得而誅
<lb n="0411a13"/>之。為不善乎幽闇之中者。鬼得而誅之。
<lb n="0411a14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0411a13"/>明乎鬼者。然後能獨行。郭象曰。幽顯無
<lb n="0411a15"/>愧於心。則獨行而不懼<anchor xml:id="fnT57p0411a14"/>矣
(人鬼各別之文。寂<anchor xml:id="fnT57p0411a15"/>法述<anchor xml:id="fnT57p0411a16"/>義引<anchor xml:id="fnT57p0411a17"/>眾
<lb n="0411a16"/>文釋經<anchor xml:id="fnT57p0411a18"/>旨)
。</p>
<lb n="0411a17"/>綺語<p id="pT57p0411a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0411a19"/>經音義云。增一阿<anchor xml:id="fnT57p0411a20"/>含。綺語墟蟣反。
<lb n="0411a18"/>不正也。<anchor xml:id="fnT57p0411a21"/>又經文作䛴。非體也。</p>
<lb n="0411a19"/>讒賊<p id="pT57p0411a1903" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。讒侫也。廣韻曰。讒譖也。<anchor xml:id="fnT57p0411a22"/>士
<lb n="0411a20"/>咸反。東宮切韻曰。郭知玄云。讒邪言害正。
<lb n="0411a21"/>孫愐云。妄言。謂奸臣也。曹憲云。賊敗也。案
<lb n="0411a22"/>賊殘敗仁義。麻果云。害物曰賊。釋氏云。竊
<lb n="0411a23"/>也。殘害也。祝尚丘云。賊殺人不忌也。韓詩
<lb n="0411a24"/>賊仁者謂之賊。賊義者謂之殘。莊子斥交
<lb n="0411a25"/>離親。謂之賊也。</p>
<lb n="0411a26"/>朋友<p id="pT57p0411a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。博乞<anchor xml:id="fnT57p0411a23"/>灑弭<anchor xml:id="fnT57p0411a24"/>怛囉。此云朋
<lb n="0411a27"/>友。白虎通云。朋友者何謂也。<anchor xml:id="fnT57p0411a25"/>朋黨也。友者
<lb n="0411a28"/>有也。禮記曰。同門云朋。同志曰友。朋友
<lb n="0411a29"/>之交近。則謗其言。遠則不相訕。一人有善。
<lb n="0411b01"/>其心好之。一人有惡。其心痛之。倭名云。論
<lb n="0411b02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0411b26"/>註曰。同門曰朋
(步萠反)
尚書注云。同志曰
<lb n="0411b03"/>友
(云久反。上聲之重。<anchor xml:id="fxT57p0411b01"/>和名度毛太知)
文場秀句云知音得意。</p>
<lb n="0411b04"/>無信<p id="pT57p0411b0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。信驗也。極也。用也。重也。誠
<lb n="0411b05"/>也。又忠信也。息晉反。論語<anchor xml:id="fnT57p0411b27"/>云。人而無信。不
<lb n="0411b06"/>知其可也。孔曰。言人而無信。其餘終無可
<lb n="0411b07"/>也。</p>
<lb n="0411b08"/>自大<p id="pT57p0411b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">老子曰。不自矜故長。章句云。聖人
<lb n="0411b09"/>不自貴大。故能長久不危也今反之。尤可
<lb n="0411b10"/>慎。</p>
<lb n="0411b11"/>侵㑥<p id="pT57p0411b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏云。侵
(千全)
犯也。武
<lb n="0411b12"/>玄<anchor xml:id="fnT57p0411b28"/>之云。欺也。經音義云。易字亦作㑥<anchor xml:id="fnT57p0411b29"/>或
<lb n="0411b13"/>作<g ref="CB02284"/>。今<anchor xml:id="fnT57p0411b30"/>易作同。以豉反。說文。㑥亦輕也。
<lb n="0411b14"/>蒼頡篇。㑥慢也。</p>
<lb n="0411b15"/>
<anchor xml:id="fnT57p0411b31"/>日<p id="pT57p0411b1502" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說<anchor xml:id="fnT57p0411b32"/>文。日實也。大陽精不虧。
<lb n="0411b16"/>从口一象形。<anchor xml:id="fnT57p0411b33"/>質反。劉向洪範傳曰。<anchor xml:id="fnT57p0411b34"/>日照
<lb n="0411b17"/>明之大。表光景之大紀群陽之精。眾貴之象
<lb n="0411b18"/>也。尸子曰。日五色至陽之精。象君德也。春
<lb n="0411b19"/>秋內事曰。日者陽<anchor xml:id="fnT57p0411b35"/>德母也。廣雅云。日名<anchor xml:id="fnT57p0411b36"/>耀
<lb n="0411b20"/>靈。一<anchor xml:id="fnT57p0411b37"/>名朱明。一名東君。一名大明。一名
<lb n="0411b21"/>陽烏。五行大義<anchor xml:id="fnT57p0411b38"/>曰。日一南。萬物死。日一北。
<lb n="0411b22"/>萬物生。<anchor xml:id="fnT57p0411b39"/>物理論云。夏則陽盛而陰衰。故晝長
<lb n="0411b23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0411b40"/>而夜短。冬則陰盛而陽衰。故晝短而夜長。
<lb n="0411b24"/>行陽道長出入卯酉之北。行陰道短出入
<lb n="0411b25"/>卯酉之南。春秋陰陽等故行中道。晝夜等也。
<lb n="0411b26"/>准南子曰。日<anchor xml:id="fnT57p0411b41"/>中踆<anchor xml:id="fnT57p0411b42"/>鳥。注踆趾也。謂三足
<lb n="0411b27"/>
<anchor xml:id="fxT57p0411b02"/>鳥<anchor xml:id="fnT57p0411b43"/>也。倭名云。造天地<anchor xml:id="fnT57p0411b44"/>經。佛令寶應菩薩
<lb n="0411b28"/>造日。歷天記云。日中有三<anchor xml:id="fnT57p0411b45"/>足赤色
(今案。文選謂之陽夜
<lb n="0411b29"/>多賀<anchor xml:id="fnT57p0411b46"/>鳥。日本記良春)
翻譯名<anchor xml:id="fnT57p0411b47"/>義云。蘇利耶。或修利。此
<lb n="0411c01"/>云日神日者。說<anchor xml:id="fxT57p0411c03"/>文實也。大陽之精。起世經
<lb n="0411c02"/>曰。日天宮殿。縱橫正等五十一由旬。上下亦
<lb n="0411c03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0411c48"/>爾。</p>
<lb n="0411c04"/>月<p id="pT57p0411c0402" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。范子計然曰。月者釋也。釋者紀
<lb n="0411c05"/>度而成數也。王子季拾遺錄曰。水精為月。
<lb n="0411c06"/>魚厥反。抱扑子曰。月之精生水。是以月盛而
<lb n="0411c07"/>濤潮<anchor xml:id="fxT57p0411c04"/>也大<anchor xml:id="fnT57p0411c49"/>也。漢書李尋上書云。月者眾陰
<lb n="0411c08"/>之長。后妃大臣諸侯之象也。春秋感<anchor xml:id="fxT57p0411c05"/>情符
<lb n="0411c09"/>云。月者陰之精。地之理。皇甫謐季歷曰<anchor xml:id="fnT57p0411c50"/>月
<lb n="0411c10"/>群陰之宗。五行通義曰。月中有兔與蟾蜍
<lb n="0411c11"/>何。月陰也。蟾蜍陽也。而與兔並明陰係
<lb n="0411c12"/>於陽也。倭名云造天地<anchor xml:id="fnT57p0411c51"/>經。佛令吉祥菩薩
<lb n="0411c13"/>造月。劉<g ref="CB20193"/>釋名曰。弦
(此間言由美波里有上弦下弦)
月之
<lb n="0411c14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0411c52"/>半名也。<anchor xml:id="fnT57p0411c53"/>言其形一旁曲。一旁直。若張<anchor xml:id="fnT57p0411c54"/>弓
<lb n="0411c15"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0411c55"/>又云。朢
(此間云望月。毛知豆岐)
<anchor xml:id="fnT57p0411c56"/>月<anchor xml:id="fnT57p0411c57"/>大十六日。小十
<lb n="0411c16"/>五日。日在東。月在西。遙相望。翻譯名<anchor xml:id="fxT57p0411c06"/>義
<lb n="0411c17"/>云。蘇摩此云月神。釋名曰。月<anchor xml:id="fnT57p0411c58"/>者缺也。<anchor xml:id="fxT57p0411c07"/>言
<lb n="0411c18"/>滿<anchor xml:id="fnT57p0411c59"/>而復<anchor xml:id="fnT57p0411c60"/>缺。准南子云。月者大陰之精。起世
<lb n="0411c19"/>
<anchor xml:id="fxT57p0411c08"/>經。月宮殿縱廣正等四十九由旬。問何故月
<lb n="0411c20"/>輪初後時缺。答。<anchor xml:id="fnT57p0411c61"/>涅槃經云。月性常圓。實無
<lb n="0411c21"/>增減。因須彌山故<anchor xml:id="fnT57p0411c62"/>有盈虧。又俱舍曰。近日
<lb n="0411c22"/>自影覆。故見月輪缺。施設足論曰。以月宮
<lb n="0411c23"/>殿行日輪。光所侵照餘邊。發影自覆月輪。
<lb n="0412a01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0412a01"/>故於爾時見不圓滿。然一日月普照四
<lb n="0412a02"/>洲者。長阿含云。閻浮提日中。弗婆提日沒。
<lb n="0412a03"/>瞿耶尼日出。欝單越夜半。經文次第四方遍
<lb n="0412a04"/>說。此二名出大孔雀呪王經。</p>
<lb n="0412a05"/>偃蹇<p id="pT57p0412a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。摩訶般若波羅蜜<anchor xml:id="fnT57p0412a02"/>經。偃蹇
<lb n="0412a06"/>居免反。左傳偃蹇驕傲也。廣雅<anchor xml:id="fnT57p0412a03"/>偃夭矯也。謂
<lb n="0412a07"/>自<anchor xml:id="fnT57p0412a04"/>大貌也。釋名曰。<anchor xml:id="fnT57p0412a05"/>偃偃息而臥不執<anchor xml:id="fnT57p0412a06"/>事。
<lb n="0412a08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0412a07"/>蹇跛蹇也。病不能作<anchor xml:id="fnT57p0412a08"/>事。矯音几小反。</p>
<lb n="0412a09"/>小善扶接<p id="pT57p0412a0905" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。扶持也。佐也。助也。防無
<lb n="0412a10"/>反。下即業反。持也。合也。會也。</p>
<lb n="0412a11"/>營護<p id="pT57p0412a1103" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。營餘傾反。軍兵所居處。
<lb n="0412a12"/>又云。衛也
(本)
案營護猶衛護也。</p>
<lb n="0412a13"/>迫促<p id="pT57p0412a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。逼迫也。付也。急也。亦作敀
<lb n="0412a14"/>同。音伯。促速也。迫也。音足。</p>
<lb n="0412a15"/>精神痛苦<p id="pT57p0412a1505" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。陸法言云。精之盈
<lb n="0412a16"/>反。郭知玄曰。精靈也。又奇妙。韓知十云。精
<lb n="0412a17"/>神又明也。薛峋云。人之魂神精。其理幽靜也。
<lb n="0412a18"/>麻果云。精細好也。亦人之精爽也。孫伷云。韻
<lb n="0412a19"/>略云。精人之靈爽也。鄭氏注禮記曰。聖人
<lb n="0412a20"/>
<anchor xml:id="fnT57p0412a09"/>氣。謂之神。賢知之精氣。謂之鬼也。五行
<lb n="0412a21"/>大義云。漢書五行志云。人命終而形藏。精神
<lb n="0412a22"/>散越。聖人為之宗廟。以收魄氣。春秋祭祝。
<lb n="0412a23"/>以修孝道。尸子曰。鬼歸也。古者謂死人為
<lb n="0412a24"/>鬼人。准南子曰。精神天之有也。骸骨地之有
<lb n="0412a25"/>也。精氣入其門。而骸骨反其根。詩箋云。濟
<lb n="0412a26"/>濟眾士。皆執行文王之德。文王之精神已
<lb n="0412a27"/>在天矣。尚書注云。殷多先智王之精神在
<lb n="0412a28"/>天。老子注曰。能如嬰兒。內無思慮。外無政
<lb n="0412a29"/>事。則精神不去也。又云。甚愛色者。費精神。
<lb n="0412b01"/>甚愛財者。<anchor xml:id="fnT57p0412b10"/>過禍患。禮記注云。精神謂精
<lb n="0412b02"/>氣也
(諸文如此。不俟別釋)
。</p>
<lb n="0412b03"/>天道<p id="pT57p0412b0303" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0412b11"/>新花嚴音義云。天道日月星辰陰陽
<lb n="0412b04"/>變化。之謂天道。易曰。乾道變易是<anchor xml:id="fnT57p0412b12"/>也。尚書
<lb n="0412b05"/>說命云。明王奉若天道。建邦設都。孔曰。天
<lb n="0412b06"/>有日月北斗五星二十八宿。皆有尊卑相正
<lb n="0412b07"/>之法。言明王奉若此道以立國設都也。老
<lb n="0412b08"/>子云。天之道。其猶張弓乎。高者抑之。下者
<lb n="0412b09"/>舉之。有餘者之損。不足者<anchor xml:id="fnT57p0412b13"/>與之。天之道
<lb n="0412b10"/>損有餘。而補不足。人之道則不然
(人之道與天道
<lb n="0412b11"/>反也)
損不足以奉有餘
(世俗之人。損貧以奉富。奪弱以益強也)
又云。
<lb n="0412b12"/>天道無親。常與善人
(天道無有親踈。唯與善人)
。</p>
<lb n="0412b13"/>蹉跌<p id="pT57p0412b1303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義云。蹉
(<anchor xml:id="fnT57p0412b14"/>七阿)
跌
(徒結)
不正也。又蹉
<lb n="0412b14"/>跌失步<anchor xml:id="fnT57p0412b15"/>也。</p>
<lb n="0412b15"/>徙倚<p id="pT57p0412b1503" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。麻果云。徙
(斯氏)
倚
(於綺)
猶
<lb n="0412b16"/>徘徊也。祝尚丘云。徙倚少迴步也。文選洛神
<lb n="0412b17"/>賦曰。徙倚彷徨之是也。</p>
<lb n="0412b18"/>懈<anchor xml:id="fnT57p0412b16"/>
<g ref="CB17697"/>
<p id="pT57p0412b1803" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。上古賣反。倦也。怠也。下徒
<lb n="0412b19"/>果反。怠也。尚書曰。元首叢脞哉。股肱惰哉。
<lb n="0412b20"/>萬事墮哉。孔云。叢脞<anchor xml:id="fnT57p0412b17"/>細碎。無大略也。君
<lb n="0412b21"/>如此。則臣懈<anchor xml:id="fxT57p0412b01"/>
<g ref="CB17697"/>。萬事墮<anchor xml:id="fnT57p0412b18"/>發其功不成
<lb n="0412b22"/>
(<anchor xml:id="fnT57p0412b19"/>云云)
。</p>
<lb n="0412b23"/>教誨<p id="pT57p0412b2303" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇<anchor xml:id="fnT57p0412b20"/>曰。教誨不倦曰長。杜預云。
<lb n="0412b24"/>
<anchor xml:id="fnT57p0412b21"/>教誨長人之道也。</p>
<lb n="0412b25"/>怒<g ref="CB00629"/>
<p id="pT57p0412b2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。怒恚也。乃故反。<g ref="CB00629"/>以言對
<lb n="0412b26"/>也。亦作<g ref="CB17763"/>同。於證反。</p>
<lb n="0412b27"/>無節<p id="pT57p0412b2703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。節操也。制也。止也。說文云。
<lb n="0412b28"/>竹約也。子結反。東宮切韻云。釋氏云。節筠
<lb n="0412b29"/>也。木節也。又州牧軍將<anchor xml:id="fnT57p0412b22"/>執之驗也。祝尚丘
<lb n="0412c01"/>云。節符信也。沙門清徹云。節敘也。量也。省
<lb n="0412c02"/>也。國語云。國大節。賈逵云。節制也。又達節
<lb n="0412c03"/>萠生。賈逵云。節猶度也。禮記云。君子無節
<lb n="0412c04"/>於內者。觀物弗之<anchor xml:id="fnT57p0412c23"/>察。鄭玄注禮記云。節法
<lb n="0412c05"/>度也
(本)
案言無節者。無法度<anchor xml:id="fnT57p0412c24"/>之稱。</p>
<lb n="0412c06"/>負恩<p id="pT57p0412c0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。負擔也。又受貸不償曰負。
<lb n="0412c07"/>背恩忘德曰負。房九反。</p>
<lb n="0412c08"/>報償<p id="pT57p0412c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。償<anchor xml:id="fnT57p0412c25"/>報也。還也。復也。市羊
<lb n="0412c09"/>反。</p>
<lb n="0412c10"/>辜較<p id="pT57p0412c1003" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0412c26"/>經音義云。平等覺<anchor xml:id="fxT57p0412c02"/>經。辜較。上古胡
<lb n="0412c11"/>反。下又作榷同。音角。辜同也。較專也。專略
<lb n="0412c12"/>其<anchor xml:id="fnT57p0412c27"/>利也。言官家大固取酒利也。</p>
<lb n="0412c13"/>縱奪<p id="pT57p0412c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。縱放縱又縱橫也。說文緩也。
<lb n="0412c14"/>一曰舍也。即容子用二反。東宮切韻云。釋氏
<lb n="0412c15"/>云。奪強取他物。說文奪失也。</p>
<lb n="0412c16"/>串數<p id="pT57p0412c1603" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0412c28"/>經音義曰。串字古文作<anchor xml:id="fnT57p0412c29"/>慣遦二
<lb n="0412c17"/>
<anchor xml:id="fnT57p0412c30"/>形同。<anchor xml:id="fnT57p0412c31"/>古患反。爾雅串習也。舍人<anchor xml:id="fxT57p0412c03"/>云。串心
<lb n="0412c18"/>之習<anchor xml:id="fnT57p0412c32"/>也。數頻。所角反。</p>
<lb n="0412c19"/>唐得<p id="pT57p0412c1903" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0412c33"/>經音義曰。<anchor xml:id="fnT57p0412c34"/>增一阿含云。唐徒也。徒
<lb n="0412c20"/>空也。徒郎反。</p>
<lb n="0412c21"/>振給<p id="pT57p0412c2103" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0412c35"/>經音義曰。增<anchor xml:id="fnT57p0412c36"/>一<anchor xml:id="fnT57p0412c37"/>云。振給。古文作辰
<lb n="0412c22"/>挋二形同。諸胤<anchor xml:id="fnT57p0412c38"/>反。說文振舉也。<anchor xml:id="fnT57p0412c39"/>小雅云。
<lb n="0412c23"/>振救也。亦振發也。<anchor xml:id="fnT57p0412c40"/>又經文作賑。諸忍<anchor xml:id="fxT57p0412c04"/>反。
<lb n="0412c24"/>
<anchor xml:id="fxT57p0412c05"/>小雅賑富也。<anchor xml:id="fnT57p0412c41"/>謂隱賑富有<anchor xml:id="fnT57p0412c42"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0412c43"/>賑兩通
<lb n="0412c25"/>
<anchor xml:id="fnT57p0412c44"/>也。東宮切韻曰。郭知玄云。賑給也。釋氏云。
<lb n="0413a01"/>賑以<anchor xml:id="fnT57p0413a01"/>財濟貧乏也。孫愐云。賑給富也。又
<lb n="0413a02"/>救也。</p>
<lb n="0413a03"/>酖酒<p id="pT57p0413a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0413a02"/>經音義云。酖酒<anchor xml:id="fnT57p0413a03"/>字。又<anchor xml:id="fnT57p0413a04"/>媅妉躭三形
<lb n="0413a04"/>同。徒含反。說文媅樂也。亦嗜<anchor xml:id="fnT57p0413a05"/>也。廣<anchor xml:id="fnT57p0413a06"/>韻曰。
<lb n="0413a05"/>酒醴。戰國策曰。帝女儀狄作而進<anchor xml:id="fnT57p0413a07"/>禹。亦云。
<lb n="0413a06"/>杜康作。元命包曰。酒乳也。子酉反。翻譯名
<lb n="0413a07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0413a08"/>義云。摩偷又云窣唎。翻酒。大論酒有三種。
<lb n="0413a08"/>一者穀酒。二者果酒。蒲萄阿利<anchor xml:id="fnT57p0413a09"/>咤樹果。如
<lb n="0413a09"/>是等種種名為果酒。三者藥酒。種種藥草。
<lb n="0413a10"/>合和米麵甘蔗汁中。能變成酒。漢書。酒者
<lb n="0413a11"/>天之美<anchor xml:id="fnT57p0413a10"/>福。所以頤養天下享祀祈福。扶
<lb n="0413a12"/>變養疾。大莊嚴<anchor xml:id="fnT57p0413a11"/>論。佛說身口意三業之惡
<lb n="0413a13"/>行。唯酒為根本。復墮惡行中。東宮切韻曰。
<lb n="0413a14"/>郭知玄云。酒百藥之長。所以宴飲行禮。武
<lb n="0413a15"/>玄<anchor xml:id="fnT57p0413a12"/>之云。案戰同策云。帝女儀狄。造酒獻於
<lb n="0413a16"/>禹。禹云。後必以酒亡國。遂鞭而去之。薛峋
<lb n="0413a17"/>云。酒造也。按造為吉凶之事。麻果云。說文
<lb n="0413a18"/>就也。言能就人性之善惡。郊特牲。云酒醴
<lb n="0413a19"/>之美玄酒明水之尚貴五味之本也。<anchor xml:id="fxT57p0413a01"/>和名
<lb n="0413a20"/>云。食療。<anchor xml:id="fxT57p0413a02"/>經。酒
(倭名佐介)
五穀之花味之至也。能
<lb n="0413a21"/>益人亦能損人。名醫別錄云。酒味苦甘辛大
<lb n="0413a22"/>熱有毒。主行藥熱殺百邪惡毒氣。</p>
<lb n="0413a23"/>嗜<anchor xml:id="fnT57p0413a13"/>味<p id="pT57p0413a2303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。嗜慾也。古文作<g ref="CB20129"/>同。食利
<lb n="0413a24"/>反。說文云。美甘也。从羊从大。在六畜主
<lb n="0413a25"/>給膳也。美與善同意。又作媺同。無鄙反。</p>
<lb n="0413a26"/>飲食無度<p id="pT57p0413a2605" type="inline" rend="margin-left:1em">孔安國注孝經曰。度者其禮法
<lb n="0413a27"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0413a14"/>左傳云。子皮族。飲酒無度也是也。</p>
<lb n="0413a28"/>肆心<p id="pT57p0413a2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。肆陳也。恣也。極也。放也。息
<lb n="0413a29"/>利反。孔安國注尚書云。紂大為民主。肆行
<lb n="0413b01"/>無道事。無可念。言無可聽是也。</p>
<lb n="0413b02"/>蕩逸<p id="pT57p0413b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">孔安國注論語曰。蕩
(徒朗)
無所適守
<lb n="0413b03"/>也。薛綜注文選云。蕩動也。說文逸失也。从
<lb n="0413b04"/>辵从兔兔謾也。善跳也。夷質反。</p>
<lb n="0413b05"/>魯扈<p id="pT57p0413b0503" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0413b15"/>經音義曰。魯扈。上郎古反。下胡古
<lb n="0413b06"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0413b16"/>案魯扈自大也。<anchor xml:id="fnT57p0413b17"/>謂縱橫行<anchor xml:id="fnT57p0413b18"/>也。漢書音
<lb n="0413b07"/>義云。扈<anchor xml:id="fnT57p0413b19"/>跋也。謂自縱恣也。經中言憍慢。或
<lb n="0413b08"/>作<anchor xml:id="fnT57p0413b20"/>貢高是也。義寂述義云。魯者魯鈍。謂無
<lb n="0413b09"/>所識知也。<anchor xml:id="fnT57p0413b21"/>扈。謂縱恣自大也。</p>
<lb n="0413b10"/>抑制<p id="pT57p0413b1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。抑按也。於力反。下征制反。禁
<lb n="0413b11"/>也。斷也。止也。禮學記曰。強而弗抑。鄭氏云。
<lb n="0413b12"/>抑猶推也。</p>
<lb n="0413b13"/>無義<p id="pT57p0413b1303" type="inline" rend="margin-left:1em">大論云。阿陀秦言義。廣韻曰。仁義。
<lb n="0413b14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0413b22"/>釋名云。<anchor xml:id="fnT57p0413b23"/>義宜也。裁制事物。使合<anchor xml:id="fnT57p0413b24"/>宜。禮經
<lb n="0413b15"/>解曰。除去天地之害。謂之義。同表記云。仁
<lb n="0413b16"/>者天下之表也。<anchor xml:id="fxT57p0413b03"/>義天下之制也。漢書曰。仁
<lb n="0413b17"/>不畏遠。義不辭難。師古曰。遠近如一。是
<lb n="0413b18"/>為仁。不憚艱難。是為義也。論語曰。上好
<lb n="0413b19"/>義。則<anchor xml:id="fnT57p0413b25"/>民莫不服。文子曰。<anchor xml:id="fnT57p0413b26"/>治則以義衛
<lb n="0413b20"/>身。世亂則以身衛義。尸子曰。十萬軍無將
<lb n="0413b21"/>軍。必大亂。夫義萬事之將也。國之所以立
<lb n="0413b22"/>者義也。人之所以生者亦義也。孔安注孝經
<lb n="0413b23"/>云。不義而富貴。於我如浮雲無潤<anchor xml:id="fnT57p0413b27"/>澤。故
<lb n="0413b24"/>君子不從。尚書立政曰。三宅無義民。孔曰。
<lb n="0413b25"/>三居無義民。大罪宥之四裔。次九州之外。
<lb n="0413b26"/>次中國之外。列子曰。桀紂唯重利而輕道。
<lb n="0413b27"/>是以亡。人而無<anchor xml:id="fnT57p0413b28"/>義而已。是雞狗<anchor xml:id="fnT57p0413b29"/>也。顏氏
<lb n="0413b28"/>曰。義者不盜之禁也。</p>
<lb n="0413b29"/>無禮<p id="pT57p0413b2903" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。儞底此云禮。廣韻曰。禮履
<lb n="0413c01"/>也。所以事神致福也。釋名曰。禮體也。得
<lb n="0413c02"/>其事<anchor xml:id="fnT57p0413c30"/>體。古文作<g ref="CB20154"/>同。盧啟反。左傳云。禮
<lb n="0413c03"/>上下之紀。天地之經緯也。民所以生也。是
<lb n="0413c04"/>以先王尚之。故人能自曲直。以赴禮者。謂
<lb n="0413c05"/>之成人。大不亦宜乎。孟子云。惻隱之心。
<lb n="0413c06"/>仁之端。辭讓之心。禮之端也。孝經曰。安
<lb n="0413c07"/>上治民。莫善於禮。孔曰。言禮最其善孝弟
<lb n="0413c08"/>之實用也。國無禮。則上下亂而貴賤爭。賢者
<lb n="0413c09"/>失所。不肖者蒙幸。是故明王之治。崇等禮。
<lb n="0413c10"/>以顯之。設爵級以休之。班祿賜以勸之。
<lb n="0413c11"/>所以政成也。禮記云。凡禮之大體。體天地。
<lb n="0413c12"/>法四時。則陰陽順人情。故謂之禮。言本
<lb n="0413c13"/>有法則而生<anchor xml:id="fnT57p0413c31"/>也。又云禮<anchor xml:id="fnT57p0413c32"/>也。猶體也
(若人<anchor xml:id="fnT57p0413c33"/>身體)
<lb n="0413c14"/>體不備謂之不成人。論語曰。上好禮。則民
<lb n="0413c15"/>
<anchor xml:id="fnT57p0413c34"/>敢莫不敬。<anchor xml:id="fnT57p0413c35"/>曲禮曰。今人而<anchor xml:id="fnT57p0413c36"/>無。雖能言
<lb n="0413c16"/>不亦禽獸之心乎。<anchor xml:id="fnT57p0413c37"/>又云。人有禮則安。無禮
<lb n="0413c17"/>則危。故曰。<anchor xml:id="fnT57p0413c38"/>不可<anchor xml:id="fnT57p0413c39"/>學也。夫禮者。自卑而尊
<lb n="0413c18"/>人。雖負販者。必有<anchor xml:id="fnT57p0413c40"/>尊。而況於富貴乎。孝
<lb n="0413c19"/>經曰。禮者敬而<anchor xml:id="fnT57p0413c41"/>已。顏氏曰。禮者不邪之禁。</p>
<lb n="0413c20"/>顧難<p id="pT57p0413c2003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。顧迴視。俗作<g ref="CB15164"/>同。古布反。
<lb n="0413c21"/>難字那干反。艱也。奴案反患也。又憚也。論語
<lb n="0413c22"/>曰。過則勿憚<anchor xml:id="fnT57p0413c42"/>改。鄭玄云。憚難也。</p>
<lb n="0413c23"/>職當<p id="pT57p0413c2303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。職主也。常也。博雅曰。業也。
<lb n="0413c24"/>俗作軄同。之翼反。當主也。都郎反
(同掌重<anchor xml:id="fnT57p0413c43"/>反)
。</p>
<lb n="0413c25"/>諫曉<p id="pT57p0413c2503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。諫諍。直言以悟人。古<anchor xml:id="fnT57p0413c44"/>晏反。
<lb n="0413c26"/>下馨皛反。慧也。知也。明也。周禮曰。保氏掌
<lb n="0414a01"/>諫王惡。鄭曰。諫者以禮義正之也。孝經諫
<lb n="0414a02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0414a01"/>爭章曰。昔者天子<anchor xml:id="fnT57p0414a02"/>爭臣七人註。七人謂三
<lb n="0414a03"/>公<anchor xml:id="fnT57p0414a03"/>謂前疑後丞左輔右弼也。凡此七<anchor xml:id="fnT57p0414a04"/>宦。
<lb n="0414a04"/>主諫正天子之非也矣。</p>
<lb n="0414a05"/>六親<p id="pT57p0414a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。囉佗
(禮言)
此云親。<anchor xml:id="fnT57p0414a05"/>經音
<lb n="0414a06"/>義曰。花嚴經<anchor xml:id="fxT57p0414a01"/>曰。六親。漢書以事六親。應邵
<lb n="0414a07"/>曰。六親者。父母兄弟妻子也。蒼頡篇。親愛
<lb n="0414a08"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0414a06"/>釋名云。親<anchor xml:id="fnT57p0414a07"/>者襯也。言相隱襯<anchor xml:id="fnT57p0414a08"/>也。顯揚
<lb n="0414a09"/>大戒論曰。六親者。謂身上三代。謂父母祖父
<lb n="0414a10"/>母曾父母。身下三代。謂男女孫男女。<anchor xml:id="fnT57p0414a09"/>孫男
<lb n="0414a11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0414a10"/>女是六親<anchor xml:id="fnT57p0414a11"/>也。</p>
<lb n="0414a12"/>眷屬<p id="pT57p0414a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。跛里嚩羅。此<anchor xml:id="fxT57p0414a02"/>云眷<anchor xml:id="fnT57p0414a12"/>屬
<lb n="0414a13"/>
(胎藏梵號法花隨求同之)
廣韻曰。眷顧也。亦作睠同。居倦
<lb n="0414a14"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0414a13"/>屬付也。足也。會也。官眾也。儕等也。類
<lb n="0414a15"/>也。俗作属同。之欲反。東宮切韻云。麻果云。
<lb n="0414a16"/>眷親也。王仁煦云。反顧戀愛也。屬親。下從
<lb n="0414a17"/>玄上至高祖。大玄<anchor xml:id="fnT57p0414a14"/>經九屬。一為玄孫。二
<lb n="0414a18"/>為曾孫。三為孫。四為子。五為身。六為<anchor xml:id="fnT57p0414a15"/>父。
<lb n="0414a19"/>八為曾祖。九為高祖
(本)
案眷屬者。施恩惠。
<lb n="0414a20"/>使終性命之親類也。宗密曰。眷屬者一切
<lb n="0414a21"/>姻戚。通於表裏。</p>
<lb n="0414a22"/>更生<p id="pT57p0414a2203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。更代也。償也。改也。古行反。
<lb n="0414a23"/>又古<anchor xml:id="fnT57p0414a16"/>盈反。易也。</p>
<lb n="0414a24"/>真人<p id="pT57p0414a2403" type="inline" rend="margin-left:1em">老子述義曰。文子引老子曰。所謂真
<lb n="0414a25"/>人性合乎道者也。有而若無。實而若虛。明
<lb n="0414a26"/>白太素。無為而復。撲體本抱神。以游天地
<lb n="0414a27"/>之根。不視而見。不為而成。感而應。迫而動。
<lb n="0414a28"/>其動無形。其靜無體。出入無間。役使鬼神。
<lb n="0414a29"/>莊子曰。古之真人。不知悅生。不知惡死。
<lb n="0414b01"/>其<anchor xml:id="fnT57p0414b17"/>出不訴。其入不距。脩然而來而已矣。不
<lb n="0414b02"/>忘其所始。不求其所終。<anchor xml:id="fnT57p0414b18"/>是謂真人。經音
<lb n="0414b03"/>義曰。維摩<anchor xml:id="fxT57p0414b03"/>經。真人此<anchor xml:id="fnT57p0414b19"/>則羅漢也。或言阿羅
<lb n="0414b04"/>訶。經中或言應真。或作應儀。亦云無著果。
<lb n="0414b05"/>皆是一也。</p>
<lb n="0414b06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0414b20"/>蒙昧<p id="pT57p0414b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0414b21"/>經音義曰。摩訶般若波羅蜜經云
<lb n="0414b07"/>蒙昧。字體作矇同。莫公<anchor xml:id="fnT57p0414b22"/>反。易云。蒙昧。幼老
<lb n="0414b08"/>謂不我求是也。王弼注周易曰。夫明莫若
<lb n="0414b09"/>聖。昧莫若<anchor xml:id="fnT57p0414b23"/>蒙。</p>
<lb n="0414b10"/>不仁<p id="pT57p0414b1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。仁賢也。莊子曰。愛人利物。
<lb n="0414b11"/>謂之仁。<anchor xml:id="fnT57p0414b24"/>釋名云。仁忍也。好生惡殺。善<anchor xml:id="fnT57p0414b25"/>惡
<lb n="0414b12"/>含忍<anchor xml:id="begd1e16402"/>
<anchor xml:id="endd1e16402"/>也。如隣<anchor xml:id="fnT57p0414b26"/>反。孟子曰。天子不仁。不保
<lb n="0414b13"/>四海。諸侯不仁。不保社稷。卿大夫不仁不
<lb n="0414b14"/>保宗廟士庶不仁。不保四體。今惡死<anchor xml:id="fnT57p0414b27"/>凶
<lb n="0414b15"/>而樂不仁。是猶<anchor xml:id="fnT57p0414b28"/>惡醉而強酒也。又曰。仁
<lb n="0414b16"/>則榮。不仁則辱。今惡辱而居不仁。是猶惡
<lb n="0414b17"/>濕居下。孔安國注孝經曰。不恥不仁。不
<lb n="0414b18"/>畏不義。為大亂之本。不可不絕是也
(仁義<anchor xml:id="fnT57p0414b29"/>第三
<lb n="0414b19"/>卷審)
。</p>
<lb n="0414b20"/>不順<p id="pT57p0414b2003" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。順從也。食閏反。左傳曰。慈和
<lb n="0414b21"/>遍服曰順。孝經<anchor xml:id="fnT57p0414b30"/>士章曰。以弟事長則順。孔
<lb n="0414b22"/>曰。弟者善事父兄之謂也。順生於弟。同諫
<lb n="0414b23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0414b31"/>諍章曰。敢問。子從父之命。可謂孝乎。孔
<lb n="0414b24"/>曰。夫親愛禮順。非違命之謂也
(本)
今案。順
<lb n="0414b25"/>者從父兄君命之謂也。不順反之。思而可
<lb n="0414b26"/>
<anchor xml:id="fnT57p0414b32"/>力。</p>
<lb n="0414b27"/>僥倖<p id="pT57p0414b2703" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0414b33"/>經音義曰。明度無極經云。僥倖又作
<lb n="0414b28"/>憿徼二形同。古堯反。下音幸。俗謂<anchor xml:id="fnT57p0414b34"/>幸為僥
<lb n="0414b29"/>倖。非其所當而得之。<anchor xml:id="fxT57p0414b04"/>小雅非分而得。<anchor xml:id="fnT57p0414b35"/>之
<lb n="0414c01"/>幸。冀望得也。<anchor xml:id="fnT57p0414c36"/>徼遇幸得也。楚辭願僥倖以
<lb n="0414c02"/>待時。謂規求親遇也。禮記孔子曰。小人行
<lb n="0414c03"/>險以僥倖是也。東宮切韻曰。顧野王案。憿幸
<lb n="0414c04"/>猶冀求<anchor xml:id="fnT57p0414c37"/>也。</p>
<lb n="0414c05"/>長生<p id="pT57p0414c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。儞伽惹多。此云長生。廣韻
<lb n="0414c06"/>云。長久也。遠也。常也。永也。直良反。又知<anchor xml:id="fnT57p0414c38"/>久
<lb n="0414c07"/>反。大也。生長也。易云。天地大德曰生。所庚
<lb n="0414c08"/>反。神異經曰。玉桃服之。長生不死。臨死服
<lb n="0414c09"/>之。<anchor xml:id="fnT57p0414c39"/>尸畢天地不朽。河圖曰。玄洲在北海
<lb n="0414c10"/>中。去南岸十萬里。上有芝生。玄潤潤水。如
<lb n="0414c11"/>蜜。服之長生。十洲記曰。祖洲東海中地方
<lb n="0414c12"/>五百里上。<anchor xml:id="fnT57p0414c40"/>有不死草生瓊田中草似菰
<lb n="0414c13"/>苗。人已死。以草覆之皆活。列子曰。渤海之
<lb n="0414c14"/>東有大海。其中有山。<anchor xml:id="fnT57p0414c41"/>一曰岱輿。二曰<anchor xml:id="fnT57p0414c42"/>奠
<lb n="0414c15"/>嶠。三曰方壼。四曰瀛洲。五曰蓬萊。其臺觀
<lb n="0414c16"/>有金玉珠玕樹皆叢生。實皆有滋味。食之
<lb n="0414c17"/>不死。人皆仙聖。一旦夕飛翔來徃也
(本)
蓋是
<lb n="0414c18"/>對凡質之短促。述偓佺之極長。淨土長生異
<lb n="0414c19"/>之。可勤以<anchor xml:id="fnT57p0414c43"/>生。</p>
<lb n="0414c20"/>大命<p id="pT57p0414c2003" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。壽命壽。取一期之名。命
<lb n="0414c21"/>取人之生分。但異名耳。東宮切韻曰。釋氏
<lb n="0414c22"/>云。命性也。武玄<anchor xml:id="fxT57p0414c05"/>之云。稟天而生。皆曰性
<lb n="0414c23"/>命。薛峋曰。命有生之類所稟以生。麻果曰。
<lb n="0414c24"/>命者窮達之分。生者有形之秀。孫伷云。凡生
<lb n="0414c25"/>
<anchor xml:id="fnT57p0414c44"/>於天地之間皆曰命。沙門清徹曰。命天常
<lb n="0415a01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0415a01"/>也。陸士衡<anchor xml:id="fnT57p0415a02"/>弔魏文帝文曰。當建安之三
<lb n="0415a02"/>八。實大命之所艱。注云。大命謂天命也。尚
<lb n="0415a03"/>書<anchor xml:id="fnT57p0415a03"/>曰。天監厥德用集大命。</p>
<lb n="0415a04"/>不豫<p id="pT57p0415a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。豫備先也。早也。羊洳反。</p>
<lb n="0415a05"/>窈窕<p id="pT57p0415a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。窈窕幽間也。上於鳥反。下徒
<lb n="0415a06"/>鳥反。東宮切韻曰。陸<anchor xml:id="fnT57p0415a04"/>方言云。窈窕美貌。郭
<lb n="0415a07"/>知玄云。窈窕深遠貌。又窈窕幽間。又善心曰
<lb n="0415a08"/>窈。薜峋云。<anchor xml:id="fnT57p0415a05"/>窈美也。案幽靜心則美善也。</p>
<lb n="0415a09"/>浩浩<p id="pT57p0415a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏云。水浩浩
(胡老)
大流
<lb n="0415a10"/>
<anchor xml:id="fnT57p0415a06"/>也。鄭玄云。浩猶饒也。尚書堯典云。浩浩滔
<lb n="0415a11"/>天。孔安國曰。浩浩盛大。如漫天是也。</p>
<lb n="0415a12"/>茫茫<p id="pT57p0415a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0415a07"/>經音義曰。茫茫莫荒反。遠貌也。<anchor xml:id="fnT57p0415a08"/>茫
<lb n="0415a13"/>
<anchor xml:id="fnT57p0415a09"/>然目不了<anchor xml:id="fnT57p0415a10"/>也。陸士衡漢高祖功臣頌曰。芒
<lb n="0415a14"/>芒
(五臣作茫茫)
宇宙。上墋下黷。<anchor xml:id="fnT57p0415a11"/>波四海。塵飛五
<lb n="0415a15"/>岳。九服徘徊。三靈改卜。<anchor xml:id="fnT57p0415a12"/>翰云。茫茫廣遠貌。</p>
<lb n="0415a16"/>燋然<p id="pT57p0415a1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。燋傷火。說文云。所以然持
<lb n="0415a17"/>火也。即消反。然<anchor xml:id="fnT57p0415a13"/>助語。又如也。是<anchor xml:id="fnT57p0415a14"/>也。說
<lb n="0415a18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0415a15"/>文。燒也。俗作燃。如延反。</p>
<lb n="0415a19"/>省錄<p id="pT57p0415a1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。省察也。<anchor xml:id="fnT57p0415a16"/>審也。息井反。錄<anchor xml:id="fnT57p0415a17"/>事。
<lb n="0415a20"/>職官要錄云。總錄眾事也。力玉反。義寂述義
<lb n="0415a21"/>曰。無所省錄者。謂於惡事無<anchor xml:id="fnT57p0415a18"/>所省察。
<lb n="0415a22"/>於善法無所攝錄。</p>
<lb n="0415a23"/>天道㢮張<p id="pT57p0415a2305" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。㢮弓解也。尸紙反。張施
<lb n="0415a24"/>弓弦也。陟良反。老子曰。天之道。其猶張弓
<lb n="0415a25"/>乎。高者抑之。下者舉之。又云道<anchor xml:id="fnT57p0415a19"/>常無名。
<lb n="0415a26"/>章句曰。道<anchor xml:id="fnT57p0415a20"/>能陰能陽能張能張<anchor xml:id="fnT57p0415a21"/>能存能亡。
<lb n="0415a27"/>故無常名也。</p>
<lb n="0415a28"/>糾<anchor xml:id="fnT57p0415a22"/>舉<p id="pT57p0415a2803" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0415a23"/>經音義云。糾居黝<anchor xml:id="fnT57p0415a24"/>反。糺<anchor xml:id="fnT57p0415a25"/>正也。察
<lb n="0415a29"/>也。異貌也。亦攝也。舉也。</p>
<lb n="0415b01"/>綱紀<p id="pT57p0415b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。綱大繩也。古郎反。紀緒絲別
<lb n="0415b02"/>名也。又十二年曰紀。居擬反。白虎<anchor xml:id="fnT57p0415b26"/>通。三綱
<lb n="0415b03"/>六紀篇曰。三綱者何謂也。<anchor xml:id="fnT57p0415b27"/>謂君臣父子夫
<lb n="0415b04"/>婦也。六紀者。謂諸父兄弟族人諸舅師長朋
<lb n="0415b05"/>友也。故君為臣綱。夫為<anchor xml:id="fnT57p0415b28"/>妻<anchor xml:id="fnT57p0415b29"/>綱。又云。敬諸
<lb n="0415b06"/>父兄。六紀道行。諸舅有義。族人有序。昆弟
<lb n="0415b07"/>有親。師長有尊。朋友有舊。何謂綱紀。綱
<lb n="0415b08"/>者張也。紀者理也。大者為綱。小者為紀所
<lb n="0415b09"/>以<anchor xml:id="fnT57p0415b30"/>強理上下。整齊人道也。人皆懷五常之
<lb n="0415b10"/>性。有親愛之心。是以綱紀<anchor xml:id="fnT57p0415b31"/>在化。若羅<anchor xml:id="fnT57p0415b32"/>網
<lb n="0415b11"/>有綱紀而萬目張也。詩曰。亹亹我王綱紀
<lb n="0415b12"/>四方。君臣父子夫婦六人也。史記云。禹為人
<lb n="0415b13"/>敏。給克勤其德不違。其仁可親。其言可
<lb n="0415b14"/>信。聲為律。身為度。稱以出。亹亹穆穆。為
<lb n="0415b15"/>綱為紀是也。</p>
<lb n="0415b16"/>煢煢<p id="pT57p0415b1603" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0415b33"/>經音義云。華嚴經曰。孤煢古文惸<anchor xml:id="fnT57p0415b34"/>儝
<lb n="0415b17"/>二形同。渠營反。無父曰孤。無子曰獨。無
<lb n="0415b18"/>兄弟曰煢。煢單也。煢煢無所依<anchor xml:id="fnT57p0415b35"/>也。</p>
<lb n="0415b19"/>忪忪<p id="pT57p0415b1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。忪心動貌。職容反。玉篇曰。忪
<lb n="0415b20"/>心動不定。驚也。遑遽。麻果曰。忪忪懼貌。</p>
<lb n="0415b21"/>率化<p id="pT57p0415b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0415b36"/>經音義曰。四分律云。相率。所律反。謂
<lb n="0415b22"/>將領行也。儀禮勗率以敬。鄭玄曰。率<anchor xml:id="fnT57p0415b37"/>道
<lb n="0415b23"/>引之也。東宮切韻曰。化教化也。案教成於
<lb n="0415b24"/>上。俗易於下曰化。孔安國孝經注云。上率
<lb n="0415b25"/>下以正下。下順上而不違。故德教成而政
<lb n="0415b26"/>令行是也。</p>
<lb n="0415b27"/>敕<anchor xml:id="fnT57p0415b38"/>命<p id="pT57p0415b2703" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻云。<anchor xml:id="fnT57p0415b39"/>郭知玄曰。敕整也。
<lb n="0415b28"/>又君之教令也。武玄之云。敕<anchor xml:id="fnT57p0415b40"/>誡<anchor xml:id="fnT57p0415b41"/>也。孫伷云。
<lb n="0415b29"/>勅君父之命也。令命也。法也。</p>
<lb n="0415c01"/>博愛<p id="pT57p0415c0103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。博廣也。愛憐也。上布各反。
<lb n="0415c02"/>下烏代反。<anchor xml:id="fnT57p0415c42"/>孝經曰。先<anchor xml:id="fnT57p0415c43"/>之以博愛。而民莫
<lb n="0415c03"/>遺其親。孔曰。博愛汎愛眾也。先垂博愛之
<lb n="0415c04"/>教。以示<anchor xml:id="fnT57p0415c44"/>親也。故民化之。而無有遺忘其
<lb n="0415c05"/>
<anchor xml:id="fnT57p0415c45"/>親<anchor xml:id="fnT57p0415c46"/>也。</p>
<lb n="0415c06"/>欺紿<p id="pT57p0415c0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。欺詐也。玉篇云。欺忘也。去其
<lb n="0415c07"/>也。紿疑也。欺也。徒愷反。漢書音義<anchor xml:id="fnT57p0415c47"/>云。師古
<lb n="0415c08"/>曰。紿誑也。</p>
<lb n="0415c09"/>寧息<p id="pT57p0415c0903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。寧安也。奴丁反。息止也。<anchor xml:id="fnT57p0415c48"/>息
<lb n="0415c10"/>即反。</p>
<lb n="0415c11"/>誨喻<p id="pT57p0415c1103" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。誨教示也。喻<anchor xml:id="fnT57p0415c49"/>曉。上呼繢反。
<lb n="0415c12"/>下俞<anchor xml:id="fnT57p0415c50"/>句。</p>
<lb n="0415c13"/>遊履<p id="pT57p0415c1303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。游浮也。<anchor xml:id="fnT57p0415c51"/>斿也。亦作<anchor xml:id="fnT57p0415c52"/>斿。古
<lb n="0415c14"/>文作<g ref="CB20183"/>同。以周反。履踐也。幸也。力<anchor xml:id="begd1e16966"/>几<anchor xml:id="endd1e16966"/>反。</p>
<lb n="0415c15"/>國邑<p id="pT57p0415c1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。邑懸邑。周禮云。四井
(八家一井)
為
<lb n="0415c16"/>邑。於汲反。<anchor xml:id="fnT57p0415c53"/>經音義云。周禮云。四井為邑。
<lb n="0415c17"/>鄭玄云。方二里也。廣雅五里為邑。十邑為
<lb n="0415c18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0415c54"/>鄉。說文曰。邑國也。從口。先王之制。尊卑
<lb n="0415c19"/>有大小。徐鍇曰。有宗廟先君之主曰都。無
<lb n="0415c20"/>曰邑。<anchor xml:id="fnT57p0415c55"/>邑曰築。築曰城。口其城郭也。應執
<lb n="0415c21"/>反。</p>
<lb n="0415c22"/>丘聚<p id="pT57p0415c2203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。丘聚也。空也。大也。又丘陵。
<lb n="0415c23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0415c56"/>爾雅。非人之為之曰丘。郭璞曰。地自然
<lb n="0416a01"/>生。說文作<g ref="CB20138"/>同。去鳩反。<anchor xml:id="fnT57p0416a01"/>經音義云。法華
<lb n="0416a02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0416a02"/>經。聚落。廣雅。聚落居也。案聚眾也。謂人
<lb n="0416a03"/>所聚居也。漢書無燔聚落<anchor xml:id="fnT57p0416a03"/>是<anchor xml:id="fnT57p0416a04"/>也。後漢書
<lb n="0416a04"/>曰。王鳳陳牧西繫長聚。注云。廣雅曰。聚居
<lb n="0416a05"/>也。自喻反。前書音義曰。小於鄉。曰聚<anchor xml:id="fnT57p0416a05"/>也。</p>
<lb n="0416a06"/>風雨以時<p id="pT57p0416a0605" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。風教也。佚也。告也。聲
<lb n="0416a07"/>也。河圖云。風者天地之使。元命包曰。陰陽怒
<lb n="0416a08"/>而為風。方戎反。元命包曰。陰陽和為雨。大
<lb n="0416a09"/>戴禮云。天地之氣和則雨。說文水从雲下也。
<lb n="0416a10"/>王矩反。尚書舜典曰。納于大麓。烈風雷雨不
<lb n="0416a11"/>迷。孔曰。陰陽和。風雨時。各以其節。不有
<lb n="0416a12"/>迷錯愆伏。明舜之德合於天。西京雜記曰。菫
<lb n="0416a13"/>仲舒云。太平之時。風不搖條。雨不破塊。</p>
<lb n="0416a14"/>灾厲<p id="pT57p0416a1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。天火曰烖。亦作灾。古文作
<lb n="0416a15"/>𤆎籕文作災同。祖才反。厲<anchor xml:id="fnT57p0416a06"/>惡。力制反。玉篇
<lb n="0416a16"/>云。厲虛也。左傳云。厲惡鬼也。</p>
<lb n="0416a17"/>兵戈<p id="pT57p0416a1703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。兵戎<anchor xml:id="fnT57p0416a07"/>也。周禮有司兵。掌五
<lb n="0416a18"/>兵五盾。世本曰。<g ref="CB06165"/>尤以金作兵器。說文曰。
<lb n="0416a19"/>戈平頭戟
(長六尺六寸)
<anchor xml:id="fnT57p0416a08"/>古禾反。東宮切韻云。祝<anchor xml:id="fnT57p0416a09"/>兵
<lb n="0416a20"/>軍器金刃者曰兵。孫愐云。世本<g ref="CB06165"/>尤制兵。
<lb n="0416a21"/>
<anchor xml:id="fnT57p0416a10"/>諸侯曰。兵者不祥器。不獲已而用之。孫伷
<lb n="0416a22"/>云。方言吳楊之間。謂戟為戈。老子云。夫<anchor xml:id="fnT57p0416a11"/>飾
<lb n="0416a23"/>兵者。不祥<anchor xml:id="fnT57p0416a12"/>之器。物<anchor xml:id="fnT57p0416a13"/>有惡之。章句曰。祥善
<lb n="0416a24"/>也。兵者驚精神。<anchor xml:id="fnT57p0416a14"/>濁和氣。不善人之器也。不
<lb n="0416a25"/>當修飾也。兵動則有所害。故萬物無有
<lb n="0416a26"/>不惡之也。杜氏注左傳曰。兵動則年荒也。
<lb n="0416a27"/>倭名曰。楊雄方言云。戟
(几劇反<anchor xml:id="fxT57p0416a01"/>和名保古)
或謂之干。
<lb n="0416a28"/>或謂之<anchor xml:id="fnT57p0416a15"/>戈。</p>
<lb n="0416a29"/>禮讓<p id="pT57p0416a2903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。讓退<anchor xml:id="fnT57p0416a16"/>讓。人樣反。東宮切韻
<lb n="0416b01"/>曰。郭知玄曰。讓推賢之言也。長孫<anchor xml:id="fnT57p0416b17"/>納言云。
<lb n="0416b02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0416b18"/>孫心也。說文相責讓也。王仁煦云。推善於
<lb n="0416b03"/>人。孫愐云。推不受也。沙門清徹云。仁也。<anchor xml:id="fnT57p0416b19"/>孝
<lb n="0416b04"/>經曰。先<anchor xml:id="fnT57p0416b20"/>之以敬讓。而民弗爭。孔曰。上為
<lb n="0416b05"/>敬。則下不慢。上好讓。則下不爭。<anchor xml:id="fnT57p0416b21"/>上化下。
<lb n="0416b06"/>猶風之靡草。論語云。夫子何哂由也。子曰。
<lb n="0416b07"/>為國以禮。其言不讓。是故哂之。包氏<anchor xml:id="fnT57p0416b22"/>曰。
<lb n="0416b08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0416b23"/>禮讓為國乎。何有
(何有者言不難)
不能以禮讓。
<lb n="0416b09"/>為國乎。如禮何
(如何禮者言不能用之)
。</p>
<lb n="0416b10"/>諂偽<p id="pT57p0416b1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。謟諛。丑琰反。偽<anchor xml:id="fnT57p0416b24"/>假也。欺也。
<lb n="0416b11"/>詐也。危睡反。</p>
<lb n="0416b12"/>彌滿<p id="pT57p0416b1203" type="inline" rend="margin-left:1em">孫興公天台賦曰。結根彌於華岱。善
<lb n="0416b13"/>曰。劉瓛周易義云。彌廣。又漢書音義曰。彌滿
<lb n="0416b14"/>也。</p>
<lb n="0416b15"/>滉瀁<p id="pT57p0416b1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。洸瀁水貌。上胡廣反。下餘亮
<lb n="0416b16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0416b25"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0416b26"/>經音義云。七佛神呪經云。潢瀁<anchor xml:id="fnT57p0416b27"/>胡廣
<lb n="0416b17"/>反。下養音。潢瀁猶浩蕩也。經文作洸。音光
<lb n="0416b18"/>非也。東宮切韻曰。薜峋云。洸瀁水<anchor xml:id="fnT57p0416b28"/>涯際。麻
<lb n="0416b19"/>果云。洸瀁水滿。又洸瀁水貌。孫伷云。滉瀁大
<lb n="0416b20"/>波貌。</p>
<lb n="0416b21"/>浩汗<p id="pT57p0416b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。浩汗大水貌。上胡老反。下胡
<lb n="0416b22"/>安反。木玄虛海賦曰。<g ref="CB20157"/>
<g ref="CB20156"/>浩汗。翰曰。<g ref="CB20157"/>
<g ref="CB20156"/>浩
<lb n="0416b23"/>汗。廣大貌。</p>
<lb n="0416b24"/>疑惑<p id="pT57p0416b2403" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。疑心不了也。
<lb n="0416b25"/>孫愐曰。猜也。又猶豫不決之貌。釋氏云。惑
<lb n="0416b26"/>迷亂也。孫伷云。疑也。論語曰。四十而不惑。
<lb n="0416b27"/>孔安國曰。不疑惑也。</p>
<lb n="0416b28"/>宮室<p id="pT57p0416b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。白虎通曰。黃帝作宮室。以
<lb n="0416b29"/>避寒暑。宮之言中世本曰。禹作宮。緊戎反。
<lb n="0416c01"/>室房也。易曰。上古穴居野處。後聖<anchor xml:id="fnT57p0416c29"/>人以宮
<lb n="0416c02"/>室。<anchor xml:id="fnT57p0416c30"/>釋名云。室實也。人物實滿其<anchor xml:id="fnT57p0416c31"/>中。周書
<lb n="0416c03"/>曰。黃帝作宮室。呂氏春秋曰。高元作。初栗
<lb n="0416c04"/>反。爾雅云。宮謂之室。室謂之宮。郭璞曰。皆
<lb n="0416c05"/>所以通古今異語。明<anchor xml:id="fnT57p0416c32"/>同實而兩名。</p>
<lb n="0416c06"/>張設<p id="pT57p0416c0603" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。張
(陟良)
施弓絃也設
(尸熱)
置也。
<lb n="0416c07"/>陳也。</p>
<lb n="0416c08"/>牀帳<p id="pT57p0416c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇云。床身所安也。俗作牀同。仕良
<lb n="0416c09"/>反。倭名曰。遊仙窟云。六尺象牙床
(揚氏漢語抄云。牙床
<lb n="0416c10"/>久禮度古)
風俗通云。靈帝好胡服。京師皆作胡床。
<lb n="0416c11"/>
(世間<anchor xml:id="fxT57p0416c02"/>和名阿久良)
<anchor xml:id="fnT57p0416c33"/>釋名曰。帳
(猪亮反。此間音長。今<anchor xml:id="fnT57p0416c34"/>案帳屬有几。所出未詳)
張
<lb n="0416c12"/>也。旅於床上也。小帳曰斗
(俗云斗帳。云屏風帳)
形如覆
<lb n="0416c13"/>斗也。</p>
<lb n="0416c14"/>供給<p id="pT57p0416c1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。供奉也。具也。設也。給也。進
<lb n="0416c15"/>也。九容居用二反。給供給。居立反。遊仙窟
<lb n="0416c16"/>曰。供給。說曰。太天末津利毛<anchor xml:id="fnT57p0416c35"/>乃。</p>
<lb n="0416c17"/>床蓐<p id="pT57p0416c1703" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。曹憲云。蓐厚也。案謂所
<lb n="0416c18"/>臥蓐也。今亦作褥。武玄曰。衣也。草也。沙
<lb n="0416c19"/>門清徹曰。蓐蓆也。<anchor xml:id="fnT57p0416c36"/>倭名<anchor xml:id="fnT57p0416c37"/>曰。茵
(音因<anchor xml:id="fxT57p0416c03"/>和名之止禰)
又
<lb n="0416c20"/>以虎豹皮為之。唐韻曰。褥
(而蜀反。<anchor xml:id="fnT57p0416c38"/>與蓐同。俗音邇反。
<lb n="0416c21"/>今案毛<anchor xml:id="fnT57p0416c39"/>席也。俗以<g ref="CB20153"/>皮等為之)
氈褥也。野王曰。氈
(諸延反。<anchor xml:id="fxT57p0416c04"/>和名賀毛)
<lb n="0416c22"/>毛席。撚毛為席也。</p>
<lb n="0416c23"/>刑罰<p id="pT57p0416c2303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。刑法也。<anchor xml:id="fnT57p0416c40"/>禮曰。刑者<g ref="CB20151"/>也。<g ref="CB20151"/>
<lb n="0416c24"/>者成也。一成而不可變。故君子盡心焉。戶
<lb n="0416c25"/>靈反。罰罪也。房越反。<anchor xml:id="fnT57p0416c41"/>經音義曰。說文罪之
<lb n="0416c26"/>小者曰罰。<anchor xml:id="fnT57p0416c42"/>罰<anchor xml:id="fnT57p0416c43"/>亦折伏也。論語曰。齊以刑。
<lb n="0417a01"/>民免而無恥。馬融曰。齊整以刑罰也。周禮
<lb n="0417a02"/>曰。以刑罰禁虣。而去盜。鄭玄曰。刑罰憲徇
<lb n="0417a03"/>朴也。白虎通曰。設刑罰者。明有所懼也。
<lb n="0417a04"/>孔安國注尚書云。刑罰所以懲過。非殺人。
<lb n="0417a05"/>欲使惡人極於病苦莫敢犯。</p>
<lb n="0417a06"/>佛語彌勒其有得聞歡喜踊躍乃至一念當知
<lb n="0417a07"/>此人為得大利即是具足無上功德<p id="pT57p0417a0715" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義
<lb n="0417a08"/>曰。阿毘達磨順正理論云。梅怛麗<anchor xml:id="fnT57p0417a01"/>藥此云
<lb n="0417a09"/>慈。即舊云慈氏<anchor xml:id="fnT57p0417a02"/>者。慈有<anchor xml:id="fnT57p0417a03"/>二因緣。一值慈
<lb n="0417a10"/>佛發心。二<anchor xml:id="fnT57p0417a04"/>初慈心三昧。因以<anchor xml:id="fnT57p0417a05"/>為名焉。言
<lb n="0417a11"/>彌勒。或云梅低梨。並訛<anchor xml:id="fnT57p0417a06"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0417a07"/>又云。瑜伽師
<lb n="0417a12"/>地論曰。波羅<anchor xml:id="fnT57p0417a08"/>延。<anchor xml:id="fnT57p0417a09"/>波羅<anchor xml:id="fnT57p0417a10"/>延西域邑落名也。
<lb n="0417a13"/>阿氏多彌勒<anchor xml:id="fnT57p0417a11"/>字。或作阿嗜多。此云無勝。謂
<lb n="0417a14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0417a12"/>人無能勝也。舊音阿逸多。訛也。<anchor xml:id="fnT57p0417a13"/>名義集
<lb n="0417a15"/>云。彌勒。西域記曰。梅咀麗耶。唐云慈氏。即
<lb n="0417a16"/>姓也。舊曰彌勒。訛也。什曰。姓也。阿逸多字
<lb n="0417a17"/>也。南天竺婆羅門子。淨名疏云。有言從姓
<lb n="0417a18"/>立名。今謂非姓。恐是名也。何者彌勒此翻
<lb n="0417a19"/>慈氏。過去有王。名曇摩流支。慈育國人。
<lb n="0417a20"/>
<anchor xml:id="fnT57p0417a14"/>國人自爾至今。常名慈氏。姓阿逸多。此
<lb n="0417a21"/>云無能勝。有言阿逸多是名。既不親見正
<lb n="0417a22"/>文。未可定執。觀下生經曰。時修梵摩。即與
<lb n="0417a23"/>子立字。名曰彌<anchor xml:id="fnT57p0417a15"/>勒諸經要集彌勒緣曰。彌
<lb n="0417a24"/>勒來時經云。佛言彌勒佛未出時。閻<anchor xml:id="fnT57p0417a16"/>浮剎
<lb n="0417a25"/>內地山樹草木皆焦盡。於今閻浮剎地。周匝
<lb n="0417a26"/>六十萬里。彌勒出時閻浮剎地。東西長四十
<lb n="0417a27"/>萬里。南北廣三十二萬里。地生五果。四海之
<lb n="0417a28"/>內無山陵嵠谷。地平如砥。樹木長大。人少
<lb n="0417a29"/>三毒。民多聚落。城名氾羅那夷。有一婆羅
<lb n="0417b01"/>門。名湏凡。當為彌勒作父。母名摩訶越
<lb n="0417b02"/>題。彌勒當為作子。相好具足。身長十六丈。
<lb n="0417b03"/>生墮成地。目徹<anchor xml:id="fnT57p0417b17"/>觀萬里內。頭中日光照四
<lb n="0417b04"/>千里。彌勒得道為佛時。於龍華樹下坐。高
<lb n="0417b05"/>三十里。<anchor xml:id="fnT57p0417b18"/>亦四十里。用四月八日明星出時
<lb n="0417b06"/>得道
(大<anchor xml:id="fnT57p0417b19"/>成經華枝如龍頭。故名龍花樹。亦有別傳云。子從龍宮出。故名龍華樹也)
西域
<lb n="0417b07"/>記云。婆羅<anchor xml:id="fnT57p0417b20"/>痆斯
(女黠反)
國初轉法輪鹿野伽藍
<lb n="0417b08"/>不遠。有窣堵波。是梅咀麗耶
(唐言慈即姓也。舊曰彌勒。訛略也)
<lb n="0417b09"/>菩薩受成佛記處。昔<anchor xml:id="fnT57p0417b21"/>者如來在王舍城鷲
<lb n="0417b10"/>
<anchor xml:id="fnT57p0417b22"/>峯山。告苾芻。當來之世。此贍部洲。土地平
<lb n="0417b11"/>正。人壽八萬歲。有婆羅門子慈氏者。身真金
<lb n="0417b12"/>色。光明照朗。當捨家成正覺。廣為眾生三
<lb n="0417b13"/>會說法。其濟度者。皆遺法。植福眾生也。智
<lb n="0417b14"/>度論曰。人壽八萬四千歲。身長八十<anchor xml:id="fnT57p0417b23"/>丈。彌
<lb n="0417b15"/>勒佛身長百六十尺。佛面二十四尺。圓光十
<lb n="0417b16"/>里。是時眾生聞彌勒出世。無量人從佛出
<lb n="0417b17"/>家。佛在大眾中初說法時。九十九億人得
<lb n="0417b18"/>阿羅漢道。六通具足。第二<anchor xml:id="fnT57p0417b24"/>會。九十六億人
<lb n="0417b19"/>得阿羅漢<anchor xml:id="fnT57p0417b25"/>道。第三<anchor xml:id="fxT57p0417b01"/>會。九十三億人得阿羅
<lb n="0417b20"/>漢道。自是以後度無數人
(本)
蓋聞彌勒菩薩
<lb n="0417b21"/>者。現在為補處。受記<anchor xml:id="fnT57p0417b26"/>莂於鹿苑之邊。當來
<lb n="0417b22"/>為導師。宣妙法於龍華之下。釋迦遺法弟
<lb n="0417b23"/>子。詎誠不尊崇。矧於遇為得大利之教。聽
<lb n="0417b24"/>無上功德之法者哉。故<anchor xml:id="fnT57p0417b27"/>萃之覽者。無謂其
<lb n="0417b25"/>贅也。</p>
<lb n="0417b26"/>特留<p id="pT57p0417b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。特獨也。留住也。說文作<g ref="CB12428"/>。
<lb n="0417b27"/>上徒得反。下力求反。</p>
<lb n="0417b28"/>芬芬<p id="pT57p0417b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。芬芬府文反。詩箋曰。苾苾芬
<lb n="0417b29"/>芬然香是<anchor xml:id="fnT57p0417b28"/>也。</p>
<lb n="0417c01"/>
<lb n="0417c02"/>淨土三部經音義集卷<anchor xml:id="fnT57p0417c29"/>第三<lb n="0417c03"/>
<lb n="0417c04"/>
<byline>沙門信瑞纂</byline>
<lb n="0417c05"/>
<head>觀無量壽經</head>
<lb n="0417c06"/>觀<p id="pT57p0417c0602" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0417c30"/>新華嚴音<anchor xml:id="fnT57p0417c31"/>義曰。毘鉢舍那。此云種種
<lb n="0417c07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0417c32"/>觀察。謂正慧決擇也。經音義云。觀古丸古
<lb n="0417c08"/>玩<anchor xml:id="fnT57p0417c33"/>二反。說文觀諦觀也。釋<anchor xml:id="fnT57p0417c34"/>名。觀望<anchor xml:id="fnT57p0417c35"/>也。杜
<lb n="0417c09"/>預注左傳曰。觀示也。</p>
<lb n="0417c10"/>太子<p id="pT57p0417c1003" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。太子梵云<g ref="CB20130"/>誐<anchor xml:id="fnT57p0417c36"/>囉惹
(雙對)
<lb n="0417c11"/>尚書曰。皇天上帝改厥元子。茲大國殷之命。
<lb n="0417c12"/>孔安國曰。皇天改其太子。此大國殷之命。言
<lb n="0417c13"/>紂雖為天所太子。無道猶改<anchor xml:id="fnT57p0417c37"/>之。言不<anchor xml:id="fnT57p0417c38"/>可
<lb n="0417c14"/>不慎
(本)
案不論嫡子庶子繼嗣太祚。可
<lb n="0417c15"/>為天下。皆云太子。所謂為天所太子故
<lb n="0417c16"/>也。</p>
<lb n="0417c17"/>阿闍世<p id="pT57p0417c1704" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0417c39"/>名義<anchor xml:id="fnT57p0417c40"/>集云。阿闍世。此云未生怨。
<lb n="0417c18"/>妙樂云。母懷之日。已有惡心於瓶沙王。未
<lb n="0417c19"/>生已惡。故因為名。或呼婆羅留支。此云無
<lb n="0417c20"/>指。妙樂云。初生相者云凶。王令升樓撲之
<lb n="0417c21"/>不死。但損一指。故為名也。內人將護。呼
<lb n="0417c22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0417c41"/>為善見。</p>
<lb n="0417c23"/>調達<p id="pT57p0417c2303" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0417c42"/>集云。提婆達多亦名調達。亦
<lb n="0417c24"/>名提婆達兜。法苑云。本起經提婆達多。齊
<lb n="0417c25"/>云天熱。以其生時人天等眾心皆驚<anchor xml:id="fnT57p0417c43"/>熱。無
<lb n="0418a01"/>性攝論云。唐云天授亦云天與。謂從天乞
<lb n="0418a02"/>得故。入大乘論。問。彼提婆達多世世為佛
<lb n="0418a03"/>怨。云何而言是大菩薩。答。若是怨者。云何
<lb n="0418a04"/>而得世世相值。如二人行東西。各去步步
<lb n="0418a05"/>轉遠。豈得為伴。又云。是賓伽羅菩薩。</p>
<lb n="0418a06"/>頻婆娑羅<p id="pT57p0418a0605" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0418a01"/>義云。頻毘娑羅<anchor xml:id="fnT57p0418a02"/>詣佛供
<lb n="0418a07"/>養經云。頻毘此譯云顏色。娑羅此云端正。
<lb n="0418a08"/>或<anchor xml:id="fnT57p0418a03"/>云萍沙王或言頻婆娑羅。此云色像殊
<lb n="0418a09"/>妙。其義一也。又<anchor xml:id="fnT57p0418a04"/>云。四分律云。瓶沙王此<anchor xml:id="fnT57p0418a05"/>云
<lb n="0418a10"/>訛也。正言頻婆娑<anchor xml:id="fnT57p0418a06"/>羅。此云形牢。是摩<anchor xml:id="fnT57p0418a07"/>訶
<lb n="0418a11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0418a08"/>陀<anchor xml:id="fnT57p0418a09"/>國王。</p>
<lb n="0418a12"/>幽閉<p id="pT57p0418a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。幽深也。隱也。於虯反。麻果
<lb n="0418a13"/>云。幽刑名也。說文云。閉闔門也。字亦作閇
<lb n="0418a14"/>同。博計反。</p>
<lb n="0418a15"/>羣臣<p id="pT57p0418a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。羣輩也。亦作群同。渠云反。
<lb n="0418a16"/>鄭玄曰。群眾也。孔安國曰。群諸也。廣韻曰。
<lb n="0418a17"/>臣伏也。又男子賤<anchor xml:id="fnT57p0418a10"/>稱也。周禮曰。王南嚮。<anchor xml:id="fnT57p0418a11"/>群
<lb n="0418a18"/>臣西面。鄭玄曰。群臣卿大夫士也。尚書說命
<lb n="0418a19"/>曰。群臣咸諫于王是也。</p>
<lb n="0418a20"/>夫人<p id="pT57p0418a2003" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0418a12"/>新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0418a13"/>義云。夫人者<anchor xml:id="fnT57p0418a14"/>案梵本
<lb n="0418a21"/>云<anchor xml:id="fnT57p0418a15"/>第脾。此翻女夫。案鄭<anchor xml:id="fnT57p0418a16"/>玄注禮云。諸侯
<lb n="0418a22"/>之妃曰夫人。玉篇云。呼婦人為夫人者。亦
<lb n="0418a23"/>所以崇敬之稱也。又<anchor xml:id="fnT57p0418a17"/>夫男子美稱。婦因夫
<lb n="0418a24"/>以成<anchor xml:id="fnT57p0418a18"/>人。名夫人。西域呼王妃為<anchor xml:id="fxT57p0418a01"/>第脾。呼
<lb n="0418a25"/>男<anchor xml:id="fnT57p0418a19"/>又為<anchor xml:id="fxT57p0418a02"/>第婆<anchor xml:id="fnT57p0418a20"/>也。</p>
<lb n="0418a26"/>韋提希<p id="pT57p0418a2604" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0418a21"/>靈芝義疏云。韋提希此翻思惟
<lb n="0418a27"/>先受此名。即為今日請觀之讖。</p>
<lb n="0418a28"/>澡浴<p id="pT57p0418a2803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0418a22"/>義云。法華經澡<anchor xml:id="fnT57p0418a23"/>浴。上祖老反。
<lb n="0418a29"/>說文澡洒手也。浴洒身也。</p>
<lb n="0418b01"/>酥蜜<p id="pT57p0418b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。伽里多。此云酥
(雙對)
摩
<lb n="0418b02"/>頭此云蜜
(<anchor xml:id="fnT57p0418b24"/>梵語翻)
倭<anchor xml:id="fnT57p0418b25"/>名曰。陶隱居曰。酥
(音與蘇同。俗音
<lb n="0418b03"/>曾)
牛羊乳所<anchor xml:id="fnT57p0418b26"/>成也。陶隱居曰。酥出外國亦
<lb n="0418b04"/>從益州來。本是<anchor xml:id="fnT57p0418b27"/>牛羊乳所為<anchor xml:id="fnT57p0418b28"/>之。乳成酪。
<lb n="0418b05"/>酪成<anchor xml:id="fnT57p0418b29"/>酥。酥成醍醐。醍醐色黃<anchor xml:id="fnT57p0418b30"/>白。作餅甚
<lb n="0418b06"/>甘。唐<anchor xml:id="fnT57p0418b31"/>本曰。有牛酥有羊酥。牛酥勝羊酥
<lb n="0418b07"/>日華子曰。牛酥凉益心肺止渴嗽。潤毛髮。
<lb n="0418b08"/>除肺痿心熱并吐血。孟<anchor xml:id="fnT57p0418b32"/>說曰。酥主胸中熱。
<lb n="0418b09"/>補五藏利腸胃。倭<anchor xml:id="fnT57p0418b33"/>名曰。說文云。蜜
(音蜜<anchor xml:id="fnT57p0418b34"/>此間云
<lb n="0418b10"/>美知)
甘飴也。野王案蜂採百華。醞釀<anchor xml:id="fnT57p0418b35"/>處成也。
<lb n="0418b11"/>山海經曰。平逢山有神如人二首。名曰僑
<lb n="0418b12"/>蟲。是長螫蟲。寔惟蜜之<anchor xml:id="fnT57p0418b36"/>廬。郭璞注云。<anchor xml:id="fnT57p0418b37"/>嬌
<lb n="0418b13"/>為<anchor xml:id="fnT57p0418b38"/>螫蟲之長。廬蜂所舍。蜜亦蜂名。神農本
<lb n="0418b14"/>草曰。密味甘。平除和百藥。名醫別錄曰。蜜
<lb n="0418b15"/>明<anchor xml:id="fnT57p0418b39"/>日。延年神仙。</p>
<lb n="0418b16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0418b40"/>和麨<p id="pT57p0418b1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。<anchor xml:id="fnT57p0418b41"/>麵糗也。<anchor xml:id="fnT57p0418b42"/>麨
(上同)
尺沼反。糗
<lb n="0418b17"/>音去久反。乾飯屑也。禮注云。糗搗熬穀也。
<lb n="0418b18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0418b43"/>經音義<anchor xml:id="fnT57p0418b44"/>曰。十誦律云<anchor xml:id="fnT57p0418b45"/>麨糒祕反。說文。麨
<lb n="0418b19"/>乾飯也。一曰熬大豆與米者也。<anchor xml:id="fnT57p0418b46"/>和<anchor xml:id="fnT57p0418b47"/>名云。
<lb n="0418b20"/>食療經曰大豆麨
(尺沼反。亦<anchor xml:id="fxT57p0418b03"/>麵<anchor xml:id="fnT57p0418b48"/>同和名末米豆木)
勿與一
<lb n="0418b21"/>歲已上十歲已下小兒食之氣壅而死。</p>
<lb n="0418b22"/>蒲桃<p id="pT57p0418b2203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0418b49"/>義曰。法華<anchor xml:id="fnT57p0418b50"/>經蒲桃。博物志曰。
<lb n="0418b23"/>張騫使西域。還得安石榴蒲桃胡桃是也。
<lb n="0418b24"/>廣<anchor xml:id="fnT57p0418b51"/>雅。蒲陶有白黑<anchor xml:id="fnT57p0418b52"/>黃。桃萄二形隨作無定
<lb n="0418b25"/>
<anchor xml:id="fnT57p0418b53"/>體。倭<anchor xml:id="fnT57p0418b54"/>名曰。本草云。紫葛
(<anchor xml:id="fxT57p0418b04"/>和名<anchor xml:id="fnT57p0418b55"/>永比賀豆良)
文選蜀
<lb n="0418b26"/>都賦。蒲萄亂潰
(萄音陶。漢語<anchor xml:id="fnT57p0418b56"/>鈔蒲萄衣比賀豆良乃美)
梁四公記
<lb n="0418b27"/>曰。帝問<anchor xml:id="fnT57p0418b57"/>然公群物之異。對曰。蒲桃者。皮薄
<lb n="0418b28"/>味美。無半<anchor xml:id="fnT57p0418b58"/>者。皮厚味苦大<anchor xml:id="fnT57p0418b59"/>觀本草曰<anchor xml:id="fnT57p0418b60"/>蒲
<lb n="0418b29"/>萄味甘。平無毒。主筋骨濕<anchor xml:id="fnT57p0418b61"/>痺。益氣倍力。
<lb n="0418c01"/>強志。令人肥健。耐飢。忍風寒。久食輕身。
<lb n="0418c02"/>不老。延<anchor xml:id="fnT57p0418c62"/>年。可作酒。逐水利小便。生隴
<lb n="0418c03"/>西五<anchor xml:id="fnT57p0418c63"/>原燩煌山谷。陶隱居曰。魏國<anchor xml:id="fnT57p0418c64"/>使人多
<lb n="0418c04"/>齎來。狀如五<anchor xml:id="fnT57p0418c65"/>味子。而甘美可作酒云。用
<lb n="0418c05"/>其藤汁殊美好。此國人多肥健耐寒。蓋食斯
<lb n="0418c06"/>乎。圖經<anchor xml:id="fnT57p0418c66"/>曰。<anchor xml:id="fnT57p0418c67"/>萄生隴西五原燩煌山谷。今河
<lb n="0418c07"/>東及近京州郡皆有之。苗作藤蔓而極長
<lb n="0418c08"/>大。盛者一二本。綿被山谷間。花極細。而黃
<lb n="0418c09"/>白色。其實有紫白二色。而形之圓銳。亦二
<lb n="0418c10"/>種。又有無核者。皆七<anchor xml:id="fnT57p0418c68"/>月九月熟。取其汁。
<lb n="0418c11"/>可以釀酒。謹按史記云。大宛以葡萄為酒。
<lb n="0418c12"/>富人藏酒至萬餘斛。久者十數歲不敗。張
<lb n="0418c13"/>騫使西域。得其種而還。種之中國始有。蓋
<lb n="0418c14"/>此果<anchor xml:id="fnT57p0418c69"/>之最珍者。</p>
<lb n="0418c15"/>漿<p id="pT57p0418c1502" type="inline" rend="margin-left:1em">倭<anchor xml:id="fnT57p0418c70"/>名曰。四時食制經云。春宜食漿<anchor xml:id="fnT57p0418c71"/>水
<lb n="0418c16"/>甘水
(漿音即良反。<anchor xml:id="fxT57p0418c05"/>和名豆久利美豆。俗云邇於毛<anchor xml:id="fnT57p0418c72"/>比)
。名醫別錄曰。漿
<lb n="0418c17"/>水味甘酸。無毒。調中。強力。止渴。消宿食。
<lb n="0418c18"/>去睡。理藏<anchor xml:id="fnT57p0418c73"/>府粟米新白華者佳。</p>
<lb n="0419a01"/>潄<anchor xml:id="fnT57p0419a01"/>口<p id="pT57p0419a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">經<anchor xml:id="fnT57p0419a02"/>音義<anchor xml:id="fnT57p0419a03"/>云。涅槃<anchor xml:id="fnT57p0419a04"/>經潄口。所溜反。
<lb n="0419a02"/>說文潄盪<anchor xml:id="fnT57p0419a05"/>口。</p>
<lb n="0419a03"/>親友<p id="pT57p0419a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0419a06"/>義曰。法華<anchor xml:id="fnT57p0419a07"/>經親友。下<anchor xml:id="fnT57p0419a08"/>久。說
<lb n="0419a04"/>文友同志<anchor xml:id="fnT57p0419a09"/>也。廣雅友親也。禮記僚反稱其
<lb n="0419a05"/>悌執友稱其仁。鄭玄云。僚友同<anchor xml:id="fnT57p0419a10"/>宦也。執友
<lb n="0419a06"/>同志也。</p>
<lb n="0419a07"/>鷹隼<p id="pT57p0419a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">名義集<anchor xml:id="fnT57p0419a11"/>云。嘶那夜此云鷹。爾<anchor xml:id="fnT57p0419a12"/>雅云。
<lb n="0419a08"/>鷹隼醜其飛也翬
(音<anchor xml:id="fnT57p0419a13"/>暉)
<anchor xml:id="fnT57p0419a14"/>鼓翅翬翬然疾。<anchor xml:id="fnT57p0419a15"/>經
<lb n="0419a09"/>音<anchor xml:id="fnT57p0419a16"/>義云。隼又作<anchor xml:id="fnT57p0419a17"/>鶽祝鳩也。鄭玄<anchor xml:id="fnT57p0419a18"/>注周禮曰。
<lb n="0419a10"/>猛鳥鷹隼之屬。<anchor xml:id="fnT57p0419a19"/>倭<anchor xml:id="fnT57p0419a20"/>名曰。辨色立<anchor xml:id="fnT57p0419a21"/>成角鷹
<lb n="0419a11"/>
(和名久萬多賀。今案角者毛角之義也)
蔣魴切韻云。鷙
(音四。和名太賀)
鷹鷄
<lb n="0419a12"/>總名也。日本紀私記云俱知
(兩字急讀屈百濟俗號鷹曰屈也)
<lb n="0419a13"/>斐務齊切韻曰。鶻
(音骨。<anchor xml:id="fxT57p0419a01"/>和名波夜布佐)
鷹屬也。隼
(音笋。<anchor xml:id="fnT57p0419a22"/>和名
<lb n="0419a14"/>同上)
鷙鳥也。<anchor xml:id="fnT57p0419a23"/>一名祝鳩。</p>
<lb n="0419a15"/>和悅<p id="pT57p0419a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。和順也。諧也。悅喜樂也。</p>
<lb n="0419a16"/>存<anchor xml:id="fnT57p0419a24"/>妊<p id="pT57p0419a1603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。存在也。察也。恤<anchor xml:id="fnT57p0419a25"/>間。<anchor xml:id="fnT57p0419a26"/>徂尊
<lb n="0419a17"/>反。在居也。存也。昨宰作代二反
(重訓如字)
。</p>
<lb n="0419a18"/>禁制<p id="pT57p0419a1803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。禁制也。謹也。止也。<anchor xml:id="fnT57p0419a27"/>居蔭反。
<lb n="0419a19"/>制斷也。止也。征例<anchor xml:id="fnT57p0419a28"/>反
(重訓如字)
。</p>
<lb n="0419a20"/>幻惑<p id="pT57p0419a2003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。幻化。胡辨反。說文曰。幻相詐
<lb n="0419a21"/>惑也。下胡國反。迷惑也。<anchor xml:id="fnT57p0419a29"/>苑師云。幻謂相欺。
<lb n="0419a22"/>眩以亂人目也。郭<anchor xml:id="fnT57p0419a30"/>璞注爾雅云。幻惑欺誑
<lb n="0419a23"/>人者也。孔安<anchor xml:id="fnT57p0419a31"/>國尚書注。相欺誑幻惑是也。</p>
<lb n="0419a24"/>呪術<p id="pT57p0419a2403" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0419a32"/>經音<anchor xml:id="fnT57p0419a33"/>義曰祝。說文作詶。之授反。詶
<lb n="0419a25"/>詛也。今皆作呪。釋<anchor xml:id="fnT57p0419a34"/>名云。祝屬也。以善惡之
<lb n="0419a26"/>辭<anchor xml:id="fnT57p0419a35"/>相囑著<anchor xml:id="fnT57p0419a36"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0419a37"/>術法也。亦道也。</p>
<lb n="0419a27"/>利劍<p id="pT57p0419a2703" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。朅倪此云劍。廣韻曰。居欠
<lb n="0419a28"/>反。釋<anchor xml:id="fnT57p0419a38"/>名曰。劍撿也。所1以防撿<anchor xml:id="fnT57p0419a39"/>非也。倭
<lb n="0419a29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0419a40"/>名曰。四<anchor xml:id="fnT57p0419a41"/>色字苑云。似刀<anchor xml:id="fnT57p0419a42"/>而兩刃曰劍
<lb n="0419b01"/>
(舉欠反。今案僧家所持是也)
吳淑劍賦曰。自葛盧發金。<g ref="CB06165"/>
<lb n="0419b02"/>尤造始。注曰。<anchor xml:id="fnT57p0419b43"/>管子云。玉起於禺氏山。金
<lb n="0419b03"/>起於汝漢。珠起於赤野。此寶相去各七千
<lb n="0419b04"/>里。上有丹砂。下有黃金。上有磁石。下有銅
<lb n="0419b05"/>金。葛盧山發而<anchor xml:id="fnT57p0419b44"/>出。<g ref="CB06165"/>尤<anchor xml:id="fnT57p0419b45"/>所以為劍<anchor xml:id="fnT57p0419b46"/>鎧。雍
<lb n="0419b06"/>孤山發而出金。<g ref="CB06165"/>尤取以為戟。</p>
<lb n="0419b07"/>月光<p id="pT57p0419b0703" type="inline" rend="margin-left:1em">未詳。</p>
<lb n="0419b08"/>聰明<p id="pT57p0419b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。聰明也。又作聰同。青公反。
<lb n="0419b09"/>明察。靡兵反。尚書曰。文武聰明齊聖小大之
<lb n="0419b10"/>臣。咸懷忠良。孔云。聰明祝<anchor xml:id="fnT57p0419b47"/>聽遠。</p>
<lb n="0419b11"/>耆婆<p id="pT57p0419b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">名義集云。耆婆或云耆域。或名時縛
<lb n="0419b12"/>迦。此云能活。<anchor xml:id="fnT57p0419b48"/>又云故活。影堅王之子。善
<lb n="0419b13"/>
<anchor xml:id="fnT57p0419b49"/>見庶兄。奈女處生。出<anchor xml:id="fnT57p0419b50"/>胎即持針<anchor xml:id="fnT57p0419b51"/>箇藥囊。
<lb n="0419b14"/>其母惡之。即以白衣裹之。棄于巷中。時無
<lb n="0419b15"/>畏王乘車遙見乃問之。有人答云。此小兒
<lb n="0419b16"/>也。又問。死。活耶。<anchor xml:id="fnT57p0419b52"/>答。故活。勅人乳而<anchor xml:id="fnT57p0419b53"/>養
<lb n="0419b17"/>之。後還其母。四分律云。耆婆初詣得<anchor xml:id="fnT57p0419b54"/>叉羅
<lb n="0419b18"/>國。姓阿提梨。字賓迦羅。而學醫道。經十七
<lb n="0419b19"/>年。其師<anchor xml:id="fnT57p0419b55"/>即便以一籠器。及掘草之具。<anchor xml:id="fnT57p0419b56"/>令
<lb n="0419b20"/>其於得叉尸羅國<anchor xml:id="fnT57p0419b57"/>面一由旬。求覓諸草。有
<lb n="0419b21"/>不是藥者<anchor xml:id="fnT57p0419b58"/>將來。耆婆如教。即於國內面
<lb n="0419b22"/>一由旬。周竟求覓。所見草木盡皆分別。無
<lb n="0419b23"/>有草木非是藥者。師言。汝今可去。醫道已
<lb n="0419b24"/>成。我若死後次即有汝。耆婆經曰。耆婆童
<lb n="0419b25"/>子。於貨<anchor xml:id="fnT57p0419b59"/>柴人所大<anchor xml:id="fxT57p0419b02"/>柴束中。見有一木光
<lb n="0419b26"/>明徹照。名為<anchor xml:id="fnT57p0419b60"/>藥王。倚病人身。照見身中一
<lb n="0419b27"/>切諸病。</p>
<lb n="0419b28"/>毘陀論經<p id="pT57p0419b2805" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0419b61"/>義曰。雜阿毘曇心論云。毘
<lb n="0419b29"/>陀或言韋陀。皆訛也。應言鞞陀。此云分也。
<lb n="0419c01"/>亦云知也。四名者。一名阿由。<anchor xml:id="fnT57p0419c62"/>此命。謂醫方
<lb n="0419c02"/>諸事。二名夜殊。謂祭<anchor xml:id="fnT57p0419c63"/>祀也。三名<anchor xml:id="fnT57p0419c64"/>娑磨。此
<lb n="0419c03"/>云等。謂國儀卜相音樂戰法諸事。四名阿
<lb n="0419c04"/>闥婆拏謂呪術也。此四<anchor xml:id="fnT57p0419c65"/>名是梵天所說。若
<lb n="0419c05"/>是梵種年滿七歲。就師學之學成即<anchor xml:id="fnT57p0419c66"/>成國
<lb n="0419c06"/>師。為人<anchor xml:id="fnT57p0419c67"/>主<anchor xml:id="fxT57p0419c03"/>處敬。梵天孫毘耶婆仙人。又
<lb n="0419c07"/>作八鞞陀。西域記云。其婆羅門<anchor xml:id="fnT57p0419c68"/>答四吠陀
<lb n="0419c08"/>論
(舊云<anchor xml:id="fnT57p0419c69"/>比陀。訛也)
一曰壽。謂養生繕性。二曰祠。
<lb n="0419c09"/>謂亨祭祈<anchor xml:id="fnT57p0419c70"/>禱。三曰平。謂禮儀占卜兵法軍
<lb n="0419c10"/>陳。四曰術。謂異能伎數禁呪醫方。師必博
<lb n="0419c11"/>究。精微貫窮玄奧。示之大義。導以微言。提
<lb n="0419c12"/>撕善誘。彫朽勵薄。若乃識量通敏。志懷逋
<lb n="0419c13"/>逸則拘縶反關。業成後已。年方三十志立。
<lb n="0419c14"/>學成既居祿位先酬師德。寄歸<anchor xml:id="fnT57p0419c71"/>傳云。所尊
<lb n="0419c15"/>典<anchor xml:id="fnT57p0419c72"/>語有四薛陀書。可十萬頌。薛陀是明解
<lb n="0419c16"/>義。先云圍陀者訛也。咸悉口相傳授。而不
<lb n="0419c17"/>書<anchor xml:id="fnT57p0419c73"/>之於紙葉。每有聰明婆羅門。誦<anchor xml:id="fnT57p0419c74"/>此十
<lb n="0419c18"/>萬<anchor xml:id="fnT57p0419c75"/>頌。</p>
<lb n="0420a01"/>無道<p id="pT57p0420a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">孝經曰。昔者天子。有<anchor xml:id="fnT57p0420a01"/>爭臣七人。雖
<lb n="0420a02"/>亡道。弗失天下。孔安國曰。無道者不修
<lb n="0420a03"/>先王之至德要道。<anchor xml:id="fnT57p0420a02"/>不失天下。言從諫<anchor xml:id="fnT57p0420a03"/>也。
<lb n="0420a04"/>
(注開宗明義章云。先王先聖王也。至德者孝德也。孝者生於<anchor xml:id="fnT57p0420a04"/>敬。<anchor xml:id="fxT57p0420a01"/>敬者寡。而悅者眾。故謂要道也)
尚
<lb n="0420a05"/>書武成曰。商王受無道。孔曰無道德也
(禮記云。
<lb n="0420a06"/>道德仁義非禮不成。正義曰。道者通物之名。德者得理之稱。仁是施恩及物。義是裁斷合宜。言<anchor xml:id="fnT57p0420a05"/>人欲
<lb n="0420a07"/>行四事。不用禮。無由得<anchor xml:id="fnT57p0420a06"/>成。道德為萬事之本。仁義<anchor xml:id="fnT57p0420a07"/>為群行<anchor xml:id="fnT57p0420a08"/>之大。故舉此四者為用禮之主)
。</p>
<lb n="0420a08"/>弑逆<p id="pT57p0420a0803" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。逆梵云設覩
(干字文)
<anchor xml:id="fnT57p0420a09"/>誡
<lb n="0420a09"/>訶捨<anchor xml:id="fnT57p0420a10"/>嚕
(禮言)
廣韻曰。弑大逆。亦作殺同。<anchor xml:id="fnT57p0420a11"/>更
<lb n="0420a10"/>反。逆亂也。宜戟反。經音<anchor xml:id="fnT57p0420a12"/>義云。弑尸至反。左
<lb n="0420a11"/>傳自虐其君曰弑。周易云。臣<anchor xml:id="fnT57p0420a13"/>殺君。子<anchor xml:id="fxT57p0420a02"/>殺
<lb n="0420a12"/>父。非一朝一夕。其所由來漸也。釋<anchor xml:id="fnT57p0420a14"/>名云。下
<lb n="0420a13"/>殺上曰弑。弑伺也。伺間而後得其<anchor xml:id="fnT57p0420a15"/>便<anchor xml:id="fnT57p0420a16"/>也。
<lb n="0420a14"/>論語<anchor xml:id="fnT57p0420a17"/>子曰。殺父與君。不從也。孔安國曰。
<lb n="0420a15"/>雖隨其主。亦不與為大逆也。東宮切韻
<lb n="0420a16"/>曰。郭知玄云。逆犯也。釋氏云。不順。韓知十
<lb n="0420a17"/>云。逆咈戾。武玄之云。叛也。薛峋云。劫拒也。
<lb n="0420a18"/>孫愐云。亂也。成實論云。破僧。惡心出佛身
<lb n="0420a19"/>血。殺阿羅漢。殺父母。以不識恩養故。名
<lb n="0420a20"/>為逆。此逆罪。但<anchor xml:id="fxT57p0420a03"/>人道中能起非餘道中。以
<lb n="0420a21"/>人有別知故。</p>
<lb n="0420a22"/>剎利種<p id="pT57p0420a2204" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0420a18"/>義曰。雜阿毘曇心論云。剎利
<lb n="0420a23"/>應言剎帝利。<anchor xml:id="fnT57p0420a19"/>譯云土田主也。謂王族貴種
<lb n="0420a24"/>是也。<anchor xml:id="fnT57p0420a20"/>靈芝義疏云。西竺四姓攝一切姓。<anchor xml:id="fnT57p0420a21"/>剎
<lb n="0420a25"/>婆羅門二為尊貴。毘舍首陀二為下賤。剎帝
<lb n="0420a26"/>即王者<anchor xml:id="fnT57p0420a22"/>姓。</p>
<lb n="0420a27"/>旃陀羅<p id="pT57p0420a2704" type="inline" rend="margin-left:1em">經音義曰。放光般若經云。旃陀羅
<lb n="0420a28"/>或云旃<anchor xml:id="fnT57p0420a23"/>茶羅。此云嚴熾。謂屠殺者種類之
<lb n="0420b01"/>名也。一云<anchor xml:id="fnT57p0420b24"/>主人。<anchor xml:id="fnT57p0420b25"/>獄卒也。案西域記云。其
<lb n="0420b02"/>人若行。則<anchor xml:id="fnT57p0420b26"/>搖鈴自標。或柱破頭之竹。若
<lb n="0420b03"/>不然。<anchor xml:id="fnT57p0420b27"/>即與其罪也。</p>
<lb n="0420b04"/>驚怖<p id="pT57p0420b0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。舉卿反。懼也。說文曰。馬駭
<lb n="0420b05"/>也。怖惶懼也。普故反。</p>
<lb n="0420b06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0420b28"/>惶懼<p id="pT57p0420b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0420b29"/>廣韻曰。惶懼<anchor xml:id="fnT57p0420b30"/>也。恐也。遽也。胡光
<lb n="0420b07"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0420b31"/>懼怖也。其遇反。</p>
<lb n="0420b08"/>不為<p id="pT57p0420b0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。為助也。于偽反。論語曰。冉有
<lb n="0420b09"/>云。<anchor xml:id="fnT57p0420b32"/>夫子為衛君乎。孔安國曰。為猶助也。
<lb n="0420b10"/>靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0420b33"/>疏云。不為我者。求救之詞。為猶
<lb n="0420b11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0420b34"/>助也。</p>
<lb n="0420b12"/>內<anchor xml:id="fnT57p0420b35"/>宦<p id="pT57p0420b1203" type="inline" rend="margin-left:1em">左<anchor xml:id="fnT57p0420b36"/>傳宿有妃嬙嬪御<anchor xml:id="fnT57p0420b37"/>焉。杜預云。
<lb n="0420b13"/>妃嬙貴者。嬪御賤者。皆內<anchor xml:id="fxT57p0420b04"/>宦。</p>
<lb n="0420b14"/>憔悴<p id="pT57p0420b1403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。<anchor xml:id="fnT57p0420b38"/>瘦也。又憂愁也。上昨焦反。
<lb n="0420b15"/>下秦醉反。經音<anchor xml:id="fnT57p0420b39"/>義云。法華<anchor xml:id="fnT57p0420b40"/>經。憔悴。三蒼
<lb n="0420b16"/>作顦顇。廣雅。<anchor xml:id="fnT57p0420b41"/>憔悴愁患憂也。<anchor xml:id="fnT57p0420b42"/>爾雅顇病
<lb n="0420b17"/>也。東宮切韻曰。陸法言云。憔悴毀<anchor xml:id="fnT57p0420b43"/>損。薛峋
<lb n="0420b18"/>云。憔悴憂愁之容。祝尚丘云。憔悴容貌衰惡。
<lb n="0420b19"/>孫愐云。憔<anchor xml:id="fnT57p0420b44"/>悴有所憂也。</p>
<lb n="0420b20"/>悲泣<p id="pT57p0420b2003" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻云。陸法言曰。悲府眉反。郭
<lb n="0420b21"/>知玄云。悲痛泣也。麻果云。哀傷也。孫愐云。
<lb n="0420b22"/>嘆也。今案。毛詩。無使我心傷悲是也。釋氏
<lb n="0420b23"/>云。泣無聲而淚。武玄<anchor xml:id="fnT57p0420b45"/>之云。悲也。薛峋云。眼
<lb n="0420b24"/>出涕。王仁煦云。悲淚。孫伷云。說文無聲出
<lb n="0420b25"/>淚曰泣。去急反。</p>
<lb n="0420b26"/>號泣<p id="pT57p0420b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0420b46"/>義曰。號胡刀反。爾<anchor xml:id="fnT57p0420b47"/>雅號<anchor xml:id="fnT57p0420b48"/>呼
<lb n="0420b27"/>也。大呼也。釋<anchor xml:id="fnT57p0420b49"/>名<anchor xml:id="fnT57p0420b50"/>云。以其善<anchor xml:id="fnT57p0420b51"/>惡名之<anchor xml:id="fnT57p0420b52"/>也。
<lb n="0420b28"/>號又哭也。字从号虎。尚書大禹謨曰。帝初
<lb n="0420b29"/>耕于歷山往田<anchor xml:id="fnT57p0420b53"/>日號泣于旻天于父母。孔
<lb n="0420c01"/>曰。號泣于旻天<anchor xml:id="fnT57p0420c54"/>及<anchor xml:id="fnT57p0420c55"/>父母。克己自責不責
<lb n="0420c02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0420c56"/>於人也。</p>
<lb n="0420c03"/>憂惱<p id="pT57p0420c0303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。憂愁也。於求反。惱懊惱也。奴
<lb n="0420c04"/>皓反。東宮切韻曰。憂戚也。愁也。孫愐云。惱
<lb n="0420c05"/>恨也。又亂也。釋氏云。惱懊惱。有所恨痛也。
<lb n="0420c06"/>孫伷曰。韻略云。懊惱心悲內結<anchor xml:id="fnT57p0420c57"/>也。</p>
<lb n="0420c07"/>閻浮提<p id="pT57p0420c0704" type="inline" rend="margin-left:1em">經<anchor xml:id="fnT57p0420c58"/>音<anchor xml:id="fnT57p0420c59"/>義曰。起世經<anchor xml:id="fnT57p0420c60"/>閻浮提或名
<lb n="0420c08"/>剡浮洲。或言<anchor xml:id="fnT57p0420c61"/>膽浮<anchor xml:id="fnT57p0420c62"/>洲。閻浮者。從樹為名
<lb n="0420c09"/>提者略也。應言提鞞波。此言<anchor xml:id="fnT57p0420c63"/>洲。新華嚴音
<lb n="0420c10"/>
<anchor xml:id="fnT57p0420c64"/>義云。<anchor xml:id="fnT57p0420c65"/>正云<anchor xml:id="fnT57p0420c66"/>膽<anchor xml:id="fxT57p0420c05"/>膽部。樹名也。提此云洲。
<lb n="0420c11"/>謂香山上。阿耨<anchor xml:id="fnT57p0420c67"/>達池南。有一大樹。名為
<lb n="0420c12"/>
<anchor xml:id="fxT57p0420c06"/>膽部。其葉上<anchor xml:id="fnT57p0420c68"/>開下狹。此南洲似彼故<anchor xml:id="fnT57p0420c69"/>為
<lb n="0420c13"/>名。大論云。如閻浮提者。閻浮樹名。其林茂
<lb n="0420c14"/>盛。此樹於林中最大。提名為洲。此洲上有
<lb n="0420c15"/>此樹林。林中有河。底有金沙。名為閻浮檀
<lb n="0420c16"/>金。以閻浮樹故。名為閻浮洲。<anchor xml:id="fnT57p0420c70"/>有五百小
<lb n="0420c17"/>洲圍遶。通名閻浮提。</p>
<lb n="0420c18"/>五體投地<p id="pT57p0420c1805" type="inline" rend="margin-left:1em">靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0420c71"/>疏云。頭及四肢為五
<lb n="0421a01"/>體。五處皆圓。亦名五輪。著地禮之重<anchor xml:id="fnT57p0421a01"/>也。廣
<lb n="0421a02"/>韻<anchor xml:id="fxT57p0421a01"/>云。投託也。棄也。合<anchor xml:id="fnT57p0421a02"/>也。說文投擿也。度
<lb n="0421a03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0421a03"/>候反。</p>
<lb n="0421a04"/>懺悔<p id="pT57p0421a0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。<anchor xml:id="fnT57p0421a04"/>自陳悔也。楚覽反。悔改也。
<lb n="0421a05"/>呼對反。東宮切韻曰。釋氏云。西域云懺悔。
<lb n="0421a06"/>此<anchor xml:id="fnT57p0421a05"/>發露。謝罪。麻果云。內典有自陳犯狀
<lb n="0421a07"/>悔過也。孫伷云。韻略自陳罪<anchor xml:id="fnT57p0421a06"/>也。新華嚴音
<lb n="0421a08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0421a07"/>義云。懺謂懺摩。此云<anchor xml:id="fnT57p0421a08"/>忍請。謂請前人。忍
<lb n="0421a09"/>受我悔罪也靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0421a09"/>疏云。梵云懺摩。此翻
<lb n="0421a10"/>悔往。<anchor xml:id="fnT57p0421a10"/>今言懺悔。花梵<anchor xml:id="fnT57p0421a11"/>並舉。有云。<anchor xml:id="fnT57p0421a12"/>懺斷
<lb n="0421a11"/>後。悔是恥前。<anchor xml:id="fnT57p0421a13"/>淨影義疏云。懺<anchor xml:id="fnT57p0421a14"/>斷胡語。此
<lb n="0421a12"/>云悔過。胡<anchor xml:id="fnT57p0421a15"/>漢並舉。故云懺悔。</p>
<lb n="0421a13"/>自在天宮<p id="pT57p0421a1305" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0421a16"/>義云。道行般若<anchor xml:id="fnT57p0421a17"/>經。波那
<lb n="0421a14"/>和提天。新道行經云自在天也。放光般若經
<lb n="0421a15"/>云。波羅尼蜜天。或云<anchor xml:id="fnT57p0421a18"/>婆舍跋提天。此云他
<lb n="0421a16"/>化自在天。名義集云。婆舍跋提。<anchor xml:id="fnT57p0421a19"/>或波羅尼
<lb n="0421a17"/>
<anchor xml:id="fnT57p0421a20"/>蜜。大論云。秦言他化自<anchor xml:id="fnT57p0421a21"/>在。此天<anchor xml:id="fnT57p0421a22"/>奪他所
<lb n="0421a18"/>化。而自娛樂故。言他化自在。亦名化應聲
<lb n="0421a19"/>天。別行疏云。是欲界頂天。假他所化。以成
<lb n="0421a20"/>己樂。即魔王也。</p>
<lb n="0421a21"/>微笑<p id="pT57p0421a2103" type="inline" rend="margin-left:1em">唐韻云。微細也。小也。無非反。笑欣
<lb n="0421a22"/>也。喜也。俗作㗛同。私妙反。</p>
<lb n="0421a23"/>阿那含<p id="pT57p0421a2304" type="inline" rend="margin-left:1em">名義集云。阿那含此云不來。金剛
<lb n="0421a24"/>疏云。是人欲界中死。生色無色界。於彼漏
<lb n="0421a25"/>盡。不<anchor xml:id="fnT57p0421a23"/>復來生。大論名阿那伽彌。阿那名
<lb n="0421a26"/>不。伽彌名來。四教義<anchor xml:id="fnT57p0421a24"/>云。翻<anchor xml:id="fnT57p0421a25"/>云不<anchor xml:id="fnT57p0421a26"/>還。新花
<lb n="0421a27"/>嚴音<anchor xml:id="fnT57p0421a27"/>義云。阿那含此云不還。謂斷欲<anchor xml:id="fnT57p0421a28"/>界九
<lb n="0421a28"/>品惑盡。從此上生色界。更不還來受生欲
<lb n="0421a29"/>界故。名不還也。</p>
<lb n="0421b01"/>孝養<p id="pT57p0421b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0421b29"/>義云。爾雅善父母為孝。諡法
<lb n="0421b02"/>曰。慈愛<anchor xml:id="fnT57p0421b30"/>不忘勞曰孝。從命不違曰<anchor xml:id="fnT57p0421b31"/>孝。曲
<lb n="0421b03"/>禮曰。凡為人子者。冬溫而夏凉。昏定<anchor xml:id="fnT57p0421b32"/>而晨
<lb n="0421b04"/>看。故州閭鄉黨稱其孝也。禮記曰。公明儀
<lb n="0421b05"/>問孝。曾子曰。孝有三。大孝尊親。其次弗
<lb n="0421b06"/>辱。其下能養身也<anchor xml:id="fnT57p0421b33"/>者。父母之遺體也。<anchor xml:id="fnT57p0421b34"/>行
<lb n="0421b07"/>父母之遺體。敢不敬乎。居家不莊非孝也。
<lb n="0421b08"/>事君不忠非孝也。<anchor xml:id="fnT57p0421b35"/>准官<anchor xml:id="fnT57p0421b36"/>不敬非孝也。朋
<lb n="0421b09"/>友不信非孝也。戰陳無勇非孝也。五者<anchor xml:id="fnT57p0421b37"/>不
<lb n="0421b10"/>遂
(遂猶成也)
烖及於親。敢不敬乎。曾<anchor xml:id="fnT57p0421b38"/>子曰。夫孝
<lb n="0421b11"/>置之而塞于天地。傳之而橫<anchor xml:id="fnT57p0421b39"/>乎四海。施
<lb n="0421b12"/>諸後世而無朝夕。推而放
(猶至)
諸東海而
<lb n="0421b13"/>
<anchor xml:id="fnT57p0421b40"/>准。推而放諸北海而准
(無朝夕。常無輟時也)
詩云。
<lb n="0421b14"/>自東自西。自南自北。無思不服。此之謂
<lb n="0421b15"/>也。論<anchor xml:id="fnT57p0421b41"/>語。子曰。三年無改<anchor xml:id="fnT57p0421b42"/>父道。可謂孝
<lb n="0421b16"/>
(鄭玄曰。<anchor xml:id="fnT57p0421b43"/>孝子在喪哀慼思慕。無所改其父之道。非心之所忍為也)
子又云。父母
<lb n="0421b17"/>之年不可不知。一則以喜。一則以懼
(孔安國云。見
<lb n="0421b18"/>其壽考則喜。見其<anchor xml:id="fnT57p0421b44"/>老衰則懼也)
孝經曰。身體髮膚<anchor xml:id="fnT57p0421b45"/>受父母。
<lb n="0421b19"/>弗敢毀傷。孝<anchor xml:id="fnT57p0421b46"/>乳也。立身行道。揚<anchor xml:id="fnT57p0421b47"/>名後世。
<lb n="0421b20"/>以顯父母。孝之終也。尸子曰。孝子一夕五起
<lb n="0421b21"/>看其親<anchor xml:id="fnT57p0421b48"/>衣之厚薄。枕之高卑。東宮切韻曰。
<lb n="0421b22"/>曹憲云。養供也。案供奉於尊者曰養。麻果
<lb n="0421b23"/>云。供養字從羊食。廣雅云。養樂也。孫愐<anchor xml:id="fnT57p0421b49"/>云。
<lb n="0421b24"/>以食飲飼之曰養。古文<anchor xml:id="fnT57p0421b50"/>
<g ref="CB20164"/>作同。餘兩餘
<lb n="0421b25"/>亮<anchor xml:id="fnT57p0421b51"/>二反。孔安國注尚書云。農功既畢。始牽
<lb n="0421b26"/>車牛載其所有。求易所無。遠行<anchor xml:id="fnT57p0421b52"/>賈賣。用
<lb n="0421b27"/>其所得珍異孝養其父母<anchor xml:id="fnT57p0421b53"/>是也。</p>
<lb n="0421b28"/>父<p id="pT57p0421b2802" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文<anchor xml:id="fnT57p0421b54"/>云。比多此云父。廣韻曰。說文
<lb n="0421b29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0421b55"/>云。父矩也。家長率教者也。扶雨反。白虎通
<lb n="0421c01"/>云。父矩也。以法度教子也。<anchor xml:id="fnT57p0421c56"/>周易云。有天
<lb n="0421c02"/>地。然後有萬物。有萬物。<anchor xml:id="fnT57p0421c57"/>後有男女。有男
<lb n="0421c03"/>女。然後有夫婦。有夫婦。然後有父子。有父
<lb n="0421c04"/>子。<anchor xml:id="fnT57p0421c58"/>而後有君臣。有君臣。而後禮儀有所
<lb n="0421c05"/>錯。倭名曰。爾雅云。父為考
(<anchor xml:id="fxT57p0421c02"/>和名知知。日<anchor xml:id="fnT57p0421c59"/>本私記賀曾)
楊
<lb n="0421c06"/>氏漢語鈔云阿耶
(<anchor xml:id="fnT57p0421c60"/>和名同上)
。</p>
<lb n="0421c07"/>母<p id="pT57p0421c0702" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。摩多此云母。東宮切韻曰。陸
<lb n="0421c08"/>法言云。母莫厚反。韓知十曰。母牧也。能牧
<lb n="0421c09"/>養子。薛峋云。萬物類能生。皆曰母。老子有
<lb n="0421c10"/>名萬<anchor xml:id="fnT57p0421c61"/>物母。孫愐云。母<anchor xml:id="fnT57p0421c62"/>救也。道<anchor xml:id="fnT57p0421c63"/>之生曰母。
<lb n="0421c11"/>死曰妣。蒼頡篇。其中有兩點者。象婦人乳
<lb n="0421c12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0421c64"/>形倭名曰。<anchor xml:id="fnT57p0421c65"/>爾雅云。母為妣
(卑履反。又去聲。<anchor xml:id="fxT57p0421c03"/>和名波波。日本
<lb n="0421c13"/>紀私記云。母以路波)
舍人生曰。<anchor xml:id="fnT57p0421c66"/>生曰。生稱父母。死稱
<lb n="0421c14"/>考妣。郭璞曰。公羊傳<anchor xml:id="fnT57p0421c67"/>云。惠公<anchor xml:id="fnT57p0421c68"/>者。隱<anchor xml:id="fnT57p0421c69"/>公之
<lb n="0421c15"/>考也。仲子<anchor xml:id="fxT57p0421c04"/>者。桓<anchor xml:id="fnT57p0421c70"/>公之母<anchor xml:id="fnT57p0421c71"/>也。明非死生之
<lb n="0421c16"/>異稱矣。楊氏漢語抄云阿孃
(音如羊反<anchor xml:id="fxT57p0421c05"/>和名同上)
名義
<lb n="0421c17"/>集曰。鄔
(<anchor xml:id="fnT57p0421c72"/>安石)
波弟鑠。此云父母。楊子曰。父母
<lb n="0421c18"/>子之天地<anchor xml:id="fnT57p0421c73"/>與。無天何以生。無地何以形。摭
<lb n="0422a01"/>花云。天懸象。地載形。父受氣。母化成。詩
<lb n="0422a02"/>曰。哀哀父母。生我劬勞。無父何怙。無母何
<lb n="0422a03"/>恃。出則銜恤。入則靡至。父兮生我。母兮鞠
<lb n="0422a04"/>我。撫我<anchor xml:id="fnT57p0422a01"/>育我長我。畜我顧我。出入復
<lb n="0422a05"/>我。欲報<anchor xml:id="fnT57p0422a02"/>恩。昊天罔極。梵網<anchor xml:id="fnT57p0422a03"/>經。孝順父
<lb n="0422a06"/>母師僧三寶。</p>
<lb n="0422a07"/>奉事<p id="pT57p0422a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">孝經曰。人<anchor xml:id="fnT57p0422a04"/>生以孝道化民。則民一
<lb n="0422a08"/>心奉其上。又曰。詩云。夙夜匪懈事一人是
<lb n="0422a09"/>也。</p>
<lb n="0422a10"/>師長<p id="pT57p0422a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。舍婆多此云師。梵語勘文
<lb n="0422a11"/>云。而曳瑟吒
(普賢贊)
此云長。廣韻曰。師範也。
<lb n="0422a12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0422a05"/>眾也。亦官名大戴禮曰。昔者周成王。在襁
<lb n="0422a13"/>褓中。大公為太師。長太也。知丈反。<anchor xml:id="fnT57p0422a06"/>又直張
<lb n="0422a14"/>反周禮曰。師氏。鄭玄云。師教人以道者之
<lb n="0422a15"/>稱也。論語云。溫故知新。可以為師。孝<anchor xml:id="fnT57p0422a07"/>經
<lb n="0422a16"/>曰。以弟事長則順。孔曰。弟者善事父兄之
<lb n="0422a17"/>謂也。周禮云。教三行。一曰孝<anchor xml:id="fnT57p0422a08"/>行。親父母。
<lb n="0422a18"/>二曰友行。以尊賢良。三曰順行。以事師長
<lb n="0422a19"/>是也。</p>
<lb n="0422a20"/>煩惱<p id="pT57p0422a2003" type="inline" rend="margin-left:1em">法華文句曰。煩惱者即九十八使流．
<lb n="0422a21"/>扼．纏．蓋等。逼惱行人。煩惱是能潤。<anchor xml:id="fnT57p0422a09"/>漏業所
<lb n="0422a22"/>潤。祕藏詮注曰。百法論說。煩惱有二十六。
<lb n="0422a23"/>煩者擾也。惱者亂也。擾亂有情。恒處生<anchor xml:id="fnT57p0422a10"/>滅。</p>
<lb n="0422a24"/>凡夫<p id="pT57p0422a2403" type="inline" rend="margin-left:1em">名義集曰。波羅隋言毛道。謂行心不
<lb n="0422a25"/>定。猶如輕毛隨風東西。魏金剛曰毛道凡
<lb n="0422a26"/>夫。應法師云。<anchor xml:id="fnT57p0422a11"/>梵縛羅。此云毛。<anchor xml:id="fnT57p0422a12"/>婆羅此云
<lb n="0422a27"/>愚。梵音相近。譯人致謬。正言婆羅必栗<anchor xml:id="fnT57p0422a13"/>託
<lb n="0422a28"/>仡那。此<anchor xml:id="fnT57p0422a14"/>翻愚異生愚癡闇冥無有智慧。但
<lb n="0422a29"/>起我見。不<anchor xml:id="fnT57p0422a15"/>主無漏。亦名嬰愚凡夫。凡夫
<lb n="0422b01"/>義譯也。廣雅凡輕也。謂輕微之稱也。梵言婆
<lb n="0422b02"/>羅必利他伽闍那。此云小兒別生。以癡如
<lb n="0422b03"/>小兒。不同聖生也。</p>
<lb n="0422b04"/>羸劣<p id="pT57p0422b0403" type="inline" rend="margin-left:1em">廣<anchor xml:id="fnT57p0422b16"/>韻曰。羸瘦也。力為反。劣弱也。鄙
<lb n="0422b05"/>也。少也。力輟反。</p>
<lb n="0422b06"/>生盲<p id="pT57p0422b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。陸法言云。盲武庚反。無
<lb n="0422b07"/>目。釋<anchor xml:id="fnT57p0422b17"/>氏。<anchor xml:id="fnT57p0422b18"/>盲無眸子。孫愐云。目清視無光。
<lb n="0422b08"/>孫伷云。韻略云。盲目不見物也。倭名云。唐
<lb n="0422b09"/>韻云。盲
(音亡。和名米之比)
。目無眸子也
(<anchor xml:id="fnT57p0422b19"/>目童子也)
。靈芝義
<lb n="0422b10"/>疏云。胎中失目謂之生盲。</p>
<lb n="0422b11"/>懸皷<p id="pT57p0422b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。皷梵言陛里
(雙對<anchor xml:id="fnT57p0422b20"/>集)
倭名
<lb n="0422b12"/>云。蔡邕獨斷云。皷
(公戶反。<anchor xml:id="fxT57p0422b01"/>和名都都美)
黃帝臣岐伯所
<lb n="0422b13"/>造也。毛詩云。有瞽瞽在周庭。應田懸皷傳
<lb n="0422b14"/>曰。瞽樂官也。應小鞞<anchor xml:id="fnT57p0422b21"/>皷也。田大皷也。懸皷
<lb n="0422b15"/>周皷也。禮記曰。夏后<anchor xml:id="fnT57p0422b22"/>氏足<anchor xml:id="fnT57p0422b23"/>皷。段楹皷。周懸
<lb n="0422b16"/>皷。注云足為四足。楹為柱貫其中。上出也。
<lb n="0422b17"/>懸<anchor xml:id="fnT57p0422b24"/>懸之簨<g ref="CB06107"/>。簨<g ref="CB06107"/>所以懸鐘<anchor xml:id="fnT57p0422b25"/>磬者也。橫
<lb n="0422b18"/>云簨。餝之以鱗<anchor xml:id="fnT57p0422b26"/>之屬。植曰<g ref="CB06107"/>。餝之以羸
<lb n="0422b19"/>屬羽屬。又云。廟堂之下懸皷在西。<anchor xml:id="fnT57p0422b27"/>應在東。
<lb n="0422b20"/>注曰。禮樂之器。尊西也。小皷謂之應
(<anchor xml:id="fnT57p0422b28"/>本)
。案
<lb n="0422b21"/>懸皷在西。暮日喻彼。太得便宜。學者可思。</p>
<lb n="0422b22"/>日想<p id="pT57p0422b2203" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。僧惹拏此云想。東宮切韻
<lb n="0422b23"/>云。陸法言云。想息<anchor xml:id="fnT57p0422b29"/>兩。郭知玄云。思想也。韓
<lb n="0422b24"/>知十云。想像也。麻果云。淮南子云。想而無
<lb n="0422b25"/>形者。不能思於心。孫愐云。想存思也。鄭
<lb n="0422b26"/>玄云。雜氣有似可形想<anchor xml:id="fnT57p0422b30"/>者也。</p>
<lb n="0422b27"/>作想<p id="pT57p0422b2703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。作為也。起也。行也。役也。始
<lb n="0422b28"/>也。生也。則落反。<anchor xml:id="fnT57p0422b31"/>又則<anchor xml:id="fnT57p0422b32"/>邏藏路二反。</p>
<lb n="0422b29"/>成已<p id="pT57p0422b2903" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。<anchor xml:id="fnT57p0422b33"/>儞澁半曩。此云成。廣韻
<lb n="0422c01"/>云。成畢也。就也。平也。善也。是征反。又祝尚
<lb n="0422c02"/>丘云。成畢竟也
(本)
今案。作始起行。生專想
<lb n="0422c03"/>意也。成作觀想畢。正諧真理。<anchor xml:id="fnT57p0422c34"/>謂也。<anchor xml:id="fnT57p0422c35"/>然
<lb n="0422c04"/>作作<anchor xml:id="fnT57p0422c36"/>作為之作。成作成畢之成。已下諸觀
<lb n="0422c05"/>效之。勿混亂矣。</p>
<lb n="0422c06"/>金剛<p id="pT57p0422c0603" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0422c37"/>集云。跛折羅亦云斫迦羅。大
<lb n="0422c07"/>論云越闍。新云縛左羅。西域記云。代羅闍
<lb n="0422c08"/>此云金剛。起居注曰。晉武帝十三年。燩煌
<lb n="0422c09"/>有人献金剛寶。生於金中色如紫石英。狀
<lb n="0422c10"/>如蕎麥。百練不消。可以切玉如泥。什師
<lb n="0422c11"/>云。如<anchor xml:id="fnT57p0422c38"/>有方寸金剛。數十里內石壁之表。所
<lb n="0422c12"/>有形色悉於是現。大經曰。如金剛寶置之
<lb n="0422c13"/>日中色則不定。金剛三昧亦復如是。若在
<lb n="0422c14"/>大眾。色則不定。大論云。金剛寶者。帝釋所
<lb n="0422c15"/>執。與脩羅戰。碎落閻浮。薩遮尼<anchor xml:id="fnT57p0422c39"/>乾子經
<lb n="0422c16"/>云。帝釋金剛寶能滅阿修羅。智碎煩惱山。
<lb n="0422c17"/>能壞亦如是。無常經云。金剛智杵碎邪山。
<lb n="0422c18"/>永斷無始相纏縛。</p>
<lb n="0422c19"/>八楞<p id="pT57p0422c1903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。楞盧登反。四方木也。案
<lb n="0422c20"/>物之有隅角也。說文作棱。文選西都賦曰。
<lb n="0422c21"/>上觚棱而栖金爵。注曰。漢書音義應劭云。觚
<lb n="0422c22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0422c40"/>八觚。有隅者也。音孤說文棱柧也。柧與觚
<lb n="0422c23"/>同<anchor xml:id="fnT57p0422c41"/>之。經音義云。稜<anchor xml:id="fnT57p0422c42"/>力增反。說文云。棱柧
<lb n="0422c24"/>也。柧音孤。通俗文木四方為<anchor xml:id="fnT57p0422c43"/>陵。八棱為柧
<lb n="0422c25"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0422c44"/>倭名<anchor xml:id="fnT57p0422c45"/>云。<anchor xml:id="fnT57p0422c46"/>唐韻云<anchor xml:id="fnT57p0422c47"/>棱柧
(孤棱<anchor xml:id="fnT57p0422c48"/>一音。<anchor xml:id="fxT57p0422c02"/>和名曾波乃<anchor xml:id="fnT57p0422c49"/>岐)
木
<lb n="0422c26"/>也。又四方木也。靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0422c50"/>疏云。<anchor xml:id="fnT57p0422c51"/>幢體八面八
<lb n="0423a01"/>楞。其狀如塔。</p>
<lb n="0423a02"/>雜廁間錯<p id="pT57p0423a0205" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。雜匝也。集也。說文五綵
<lb n="0423a03"/>相合也。<anchor xml:id="fnT57p0423a01"/>徂合反。廁圊也。釋<anchor xml:id="fnT57p0423a02"/>名曰。廁<anchor xml:id="fnT57p0423a03"/>雜也。
<lb n="0423a04"/>言人雜<anchor xml:id="fnT57p0423a04"/>廁其上<anchor xml:id="fnT57p0423a05"/>也。又間也。次也。初吏反。
<lb n="0423a05"/>
<anchor xml:id="fnT57p0423a06"/>古<anchor xml:id="fnT57p0423a07"/>莧反。廁也。瘳也。代<anchor xml:id="fnT57p0423a08"/>也。隔也。又音平聲。
<lb n="0423a06"/>錯雜<anchor xml:id="fnT57p0423a09"/>色也。說文云。金塗也。倉各反。</p>
<lb n="0423a07"/>分齊<p id="pT57p0423a0703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。分賦也。施也。說文別也。府文
<lb n="0423a08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0423a10"/>反。齊整也。中也。莊也。好也。等也。<anchor xml:id="fxT57p0423a01"/>徂奚反
<lb n="0423a09"/>
(本)
案分齊猶別整也。</p>
<lb n="0423a10"/>星月<p id="pT57p0423a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。梵云哆囉迦。此云星。廣
<lb n="0423a11"/>韻曰。說文云。萬物之精。上為列星。准南子
<lb n="0423a12"/>曰。日月之婬氣精者。為星辰也。說文<anchor xml:id="fnT57p0423a11"/>云。作
<lb n="0423a13"/>曐同。桑經反。五行大<anchor xml:id="fnT57p0423a12"/>義曰。史記云。星金之
<lb n="0423a14"/>散精。<anchor xml:id="fnT57p0423a13"/>殞為石。春秋云。星者陰精。金亦陰也。
<lb n="0423a15"/>又曰。說文云。星者萬物之精為日。日分為
<lb n="0423a16"/>星。故其字日下生。三五曆曰。星元氣之英。
<lb n="0423a17"/>俱舍頌疏云。星最小<anchor xml:id="fnT57p0423a14"/>者唯一俱盧舍。其最大
<lb n="0423a18"/>
<anchor xml:id="fxT57p0423a02"/>者十六踰繕那。經律異相云。星宿城郭。天
<lb n="0423a19"/>神之舍也。以水精為城。七寶為宮。懸在空
<lb n="0423a20"/>中。大風持之。猶<anchor xml:id="fnT57p0423a15"/>如浮雲。隨日運行。為眼
<lb n="0423a21"/>所見。大者七<anchor xml:id="fnT57p0423a16"/>百里。<anchor xml:id="fnT57p0423a17"/>中者五百里。小者百二
<lb n="0423a22"/>十里。宮室<anchor xml:id="fnT57p0423a18"/>園池如四王。壽命亦爾
(出樓炭<anchor xml:id="fnT57p0423a19"/>經第六
<lb n="0423a23"/>及長阿<anchor xml:id="fnT57p0423a20"/>含)
。</p>
<lb n="0423a24"/>八種清風<p id="pT57p0423a2405" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。梵云嚩庾。此云風。
<lb n="0423a25"/>天台疏曰。八種清風者。彼處實無時節。若
<lb n="0423a26"/>寄此八。謂除上下。餘四方四維。故云八。亦
<lb n="0423a27"/>可用對八卦也。顯要記云。八者更加四維
<lb n="0423a28"/>也。對八卦者。八卦<anchor xml:id="fnT57p0423a21"/>名出此方。亦可借用
<lb n="0423a29"/>定彼八方。八<anchor xml:id="fnT57p0423a22"/>卦謂<anchor xml:id="fnT57p0423a23"/>東震。西兌。南離。北坎。
<lb n="0423b01"/>東北艮。東南巽。西北乾。西南坤。正觀<anchor xml:id="fnT57p0423b24"/>記云。
<lb n="0423b02"/>八風者。淮南子云。東北曰炎風。東方云條
<lb n="0423b03"/>風。東南云景風。南方云巨風。西南云涼風。
<lb n="0423b04"/>西方云飂
(音流)
風。西北云麗風。北方云寒
<lb n="0423b05"/>
<anchor xml:id="fnT57p0423b25"/>風。說文云。風八風也。東方曰明庶風。東南
<lb n="0423b06"/>曰清明風。南方曰景風。西南云<anchor xml:id="fnT57p0423b26"/>涼風。西方
<lb n="0423b07"/>云閶闔風。西北方曰不周風。北方曰廣莫
<lb n="0423b08"/>風。東北曰融風。風動蟲生故。蟲八日而化。
<lb n="0423b09"/>從虫凡聲。方戎反
(<anchor xml:id="fnT57p0423b27"/>案白虎通。有八風篇。其名多分同。其義甚委<anchor xml:id="fnT57p0423b28"/>細。恐繁
<lb n="0423b10"/>不載<anchor xml:id="fnT57p0423b29"/>之)
。</p>
<lb n="0423b11"/>粗見<p id="pT57p0423b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。粗麁<anchor xml:id="fnT57p0423b30"/>也。略也。徂古反。</p>
<lb n="0423b12"/>釋迦毘楞伽摩尼寶<p id="pT57p0423b1209" type="inline" rend="margin-left:1em">靈芝<anchor xml:id="fnT57p0423b31"/>義<anchor xml:id="fnT57p0423b32"/>疏云。釋迦
<lb n="0423b13"/>毘楞伽。此云能聖。摩尼亦云離垢。亦云如
<lb n="0423b14"/>意。法聰記云。寶炬陀羅尼經云。毘楞伽寶純
<lb n="0423b15"/>金色。住梵宮。菩薩生兜率已。善根力故。此
<lb n="0423b16"/>寶自然生篋中。能降魔消毒。大方廣寶篋
<lb n="0423b17"/>經曰。佛言文殊師利。如毘楞迦摩尼寶<anchor xml:id="fnT57p0423b33"/>珠。
<lb n="0423b18"/>在帝釋<anchor xml:id="fnT57p0423b34"/>頸。悉遍普照三十三天。以珠力
<lb n="0423b19"/>故。一切<anchor xml:id="fxT57p0423b03"/>處有悉照見。</p>
<lb n="0423b20"/>有百種畫<p id="pT57p0423b2005" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。<anchor xml:id="fnT57p0423b35"/>只怛囉此云畫
<lb n="0423b21"/>也
(禮言)
廣韻曰。畫挂也。<anchor xml:id="fnT57p0423b36"/>古賣反。以五色挂
<lb n="0423b22"/>物象也。俗作𦘕同。胡卦胡麥二<anchor xml:id="fnT57p0423b37"/>反。論<anchor xml:id="fnT57p0423b38"/>語。
<lb n="0423b23"/>子曰。繪事後素。注繪畫文也。凡繪畫者。先
<lb n="0423b24"/>布眾色。然後以素分其間。以成其<anchor xml:id="fnT57p0423b39"/>文
(本)
案
<lb n="0423b25"/>俗繪名<anchor xml:id="fnT57p0423b40"/>曰後素。元起自焉。</p>
<lb n="0423b26"/>
<anchor xml:id="fnT57p0423b41"/>施火輪<p id="pT57p0423b2604" type="inline" rend="margin-left:1em">俱舍論。然聖有時。暫迷亂<anchor xml:id="fnT57p0423b42"/>故。率
<lb n="0423b27"/>爾於境欲貪現前。如於<anchor xml:id="fnT57p0423b43"/>火輪晝夜又迷亂。
<lb n="0423b28"/>法花文句云。如旋火輪。觀其本無
(<anchor xml:id="fnT57p0423b44"/>云云)
。</p>
<lb n="0423b29"/>宛轉<p id="pT57p0423b2903" type="inline" rend="margin-left:1em">成英注莊子曰。宛轉變<anchor xml:id="fnT57p0423b45"/>化。文選靈
<lb n="0423c01"/>光殿賦曰。蟠螭宛轉而承楣。翰曰。宛轉落
<lb n="0423c02"/>貌。遊仙窟曰。宛<anchor xml:id="fnT57p0423c46"/>轉。注網繆之稱也。</p>
<lb n="0423c03"/>如帝釋瓶<p id="pT57p0423c0305" type="inline" rend="margin-left:1em">靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0423c47"/>疏云。帝釋缾。謂帝釋殿
<lb n="0423c04"/>前有缾。莫測其量。以葉<anchor xml:id="fnT57p0423c48"/>量果。其大可知。
<lb n="0423c05"/>正觀<anchor xml:id="fnT57p0423c49"/>記曰。大論<anchor xml:id="fnT57p0423c50"/>十五云。有人貧乏常供
<lb n="0423c06"/>養天。天愍此人現身。問云。汝求何事。答
<lb n="0423c07"/>曰。欲求富貴。天與一器。名曰德瓶。而語
<lb n="0423c08"/>之曰。所須之物。皆此出等。今以果相狀如
<lb n="0423c09"/>此。缾未測大小。以葉度之。亦可見矣。</p>
<lb n="0423c10"/>如意珠玉<p id="pT57p0423c1005" type="inline" rend="margin-left:1em">新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0423c51"/>義云。摩尼此云增
<lb n="0423c11"/>長。謂有此寶處。必增其威德。舊翻為如
<lb n="0423c12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0423c52"/>意等。逐義譯也。名義<anchor xml:id="fnT57p0423c53"/>集云。摩尼或云踰
<lb n="0423c13"/>摩。<anchor xml:id="fnT57p0423c54"/>應法師云。正云末尼。即珠<anchor xml:id="fnT57p0423c55"/>之總名也。
<lb n="0423c14"/>此云離垢。此寶光淨不為垢穢。所染。或加
<lb n="0423c15"/>梵字。顯其淨也。又翻增長。有此寶處。增
<lb n="0423c16"/>長威德。大品云。如摩尼寶。若在水中。隨作
<lb n="0423c17"/>一色。以青物裹。水色即青。若黃赤白紅縹
<lb n="0423c18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0423c56"/>物裹。隨作黃赤白紅縹色。又<anchor xml:id="fnT57p0423c57"/>大品云。阿難
<lb n="0423c19"/>問憍尸迦。是摩尼寶。為<anchor xml:id="fnT57p0423c58"/>天上寶。為是閻浮
<lb n="0423c20"/>提寶。釋提桓因言。<anchor xml:id="fxT57p0423c04"/>天上寶。閻浮提人亦有
<lb n="0423c21"/>是寶。但功德相少不具足。大論云。有人言。
<lb n="0423c22"/>此寶珠從龍王腦中出。人得<anchor xml:id="fnT57p0423c59"/>之毒不能
<lb n="0423c23"/>害。入火不燒。輔行云。亦云如意。似如唐
<lb n="0424a01"/>梵不同。大論華嚴云如意<anchor xml:id="fnT57p0424a01"/>摩尼。似如並列
<lb n="0424a02"/>二名若法花云摩尼珠等。<anchor xml:id="fnT57p0424a02"/>似體別。大莊
<lb n="0424a03"/>嚴論曰。有摩尼珠。大如膝蓋。大論曰。如意
<lb n="0424a04"/>狀如芥粟。<anchor xml:id="fnT57p0424a03"/>又如意珠出自佛舍利。若法沒
<lb n="0424a05"/>盡時。諸舍利皆變為如意珠。觀經指如意
<lb n="0424a06"/>為摩尼。天台云。摩尼者如意也。</p>
<lb n="0424a07"/>十四支<p id="pT57p0424a0704" type="inline" rend="margin-left:1em">章移反。左傳正義曰。人之身體。頭
<lb n="0424a08"/>為元首。四支為末。故為四支。謂手足也
(本)
<lb n="0424a09"/>案支𨈛體<anchor xml:id="fnT57p0424a04"/>字。即枝末義<anchor xml:id="fnT57p0424a05"/>也。</p>
<lb n="0424a10"/>團圓<p id="pT57p0424a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。團圓也。圓與圜同。<anchor xml:id="fnT57p0424a06"/>圜天體
<lb n="0424a11"/>也。天圜地方也。上<anchor xml:id="fnT57p0424a07"/>度官反。下王權反。</p>
<lb n="0424a12"/>流注<p id="pT57p0424a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻<anchor xml:id="fnT57p0424a08"/>曰。注灌也。之戎反。</p>
<lb n="0424a13"/>住立<p id="pT57p0424a1303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。住止也。立位也。東宮切韻曰。
<lb n="0424a14"/>曹憲云。住立也。案立倚不行。郭玄云。停止
<lb n="0424a15"/>不<anchor xml:id="fnT57p0424a09"/>止也。</p>
<lb n="0424a16"/>脈<p id="pT57p0424a1602" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。說文云。𧖴血理<anchor xml:id="fnT57p0424a10"/>之分衺行體
<lb n="0424a17"/>者。經典作脈。<anchor xml:id="fnT57p0424a11"/>釋名云。脈幕也。<anchor xml:id="fnT57p0424a12"/>幕絡一體
<lb n="0424a18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0424a13"/>也。莫獲反。</p>
<lb n="0424a19"/>甄叔迦寶<p id="pT57p0424a1905" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0424a14"/>經音<anchor xml:id="fnT57p0424a15"/>義曰。譯云赤色寶。字林
<lb n="0424a20"/>已仙反。<anchor xml:id="fnT57p0424a16"/>或曰旃叔。或云堅叔迦。案西域傳
<lb n="0424a21"/>曰。有堅叔迦樹。其花赤色形大如手。此寶
<lb n="0424a22"/>色似此花。因以為名焉。</p>
<lb n="0424a23"/>梵摩尼<anchor xml:id="fnT57p0424a17"/>寶<p id="pT57p0424a2305" type="inline" rend="margin-left:1em">摩尼義如前明。靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0424a18"/>疏云。
<lb n="0424a24"/>
<anchor xml:id="fnT57p0424a19"/>梵翻淨。名義集云。或摩尼上加梵字。顯
<lb n="0424a25"/>其淨也<anchor xml:id="fxT57p0424a01"/>
(本)
案梵摩<anchor xml:id="fnT57p0424a20"/>尼。即淨摩尼珠也。</p>
<lb n="0424a26"/>寶幔<p id="pT57p0424a2603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0424a21"/>義曰。明度無極經云。帷<anchor xml:id="fnT57p0424a22"/>幔下
<lb n="0424a27"/>莫旦反。字林在旁曰帷。在上曰幕。說文幔
<lb n="0424a28"/>幕<anchor xml:id="fnT57p0424a23"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0424a24"/>倭名曰。廣<anchor xml:id="fnT57p0424a25"/>韻
(莫半反。俗名如字。但本朝<anchor xml:id="fnT57p0424a26"/>或<anchor xml:id="fnT57p0424a27"/>班幔讀萬太良萬久)
<lb n="0424a29"/>帷幔也。</p>
<lb n="0424b01"/>八十隨形好<p id="pT57p0424b0106" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0424b28"/>新花嚴經如來隨好光明品
<lb n="0424b02"/>云隨<anchor xml:id="fnT57p0424b29"/>好。音<anchor xml:id="fnT57p0424b30"/>義云。好呼告反。<anchor xml:id="fnT57p0424b31"/>合眾生愛樂
<lb n="0424b03"/>故。又音呼<anchor xml:id="fnT57p0424b32"/>高。資嚴大相益殊<anchor xml:id="fnT57p0424b33"/>勝。</p>
<lb n="0424b04"/>多陀阿<anchor xml:id="fnT57p0424b34"/>伽度<p id="pT57p0424b0406" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0424b35"/>義曰。放光般若經云。
<lb n="0424b05"/>怛薩阿竭
(<anchor xml:id="fnT57p0424b36"/>又一說伽)
阿羅訶三耶三佛。大品<anchor xml:id="fnT57p0424b37"/>經
<lb n="0424b06"/>作多他阿伽度阿羅訶三藐三佛陀。同一名
<lb n="0424b07"/>也。此則十號中三號也。但猶梵音輕重耳。
<lb n="0424b08"/>多陀阿伽度。此云如來。阿羅訶此云應供。
<lb n="0424b09"/>三藐三<anchor xml:id="fnT57p0424b38"/>佛。<anchor xml:id="fnT57p0424b39"/>此正遍知也。</p>
<lb n="0424b10"/>鳧<p id="pT57p0424b1002" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0424b40"/>倭名曰。<anchor xml:id="fnT57p0424b41"/>爾雅注云。鴨
(音甲)
<anchor xml:id="fnT57p0424b42"/>野名曰鳧
<lb n="0424b11"/>
(音扶)
家曰鶩
(音木)
楊氏漢語抄云。鳧<anchor xml:id="fnT57p0424b43"/>鷖
(和名賀毛。
<lb n="0424b12"/>下烏嵆<anchor xml:id="fnT57p0424b44"/>反)
。</p>
<lb n="0424b13"/>鴈<p id="pT57p0424b1302" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0424b45"/>集曰。僧
(斯<anchor xml:id="fnT57p0424b46"/>㬝)
娑。或亙娑。唐云鴈。
<lb n="0424b14"/>禮<anchor xml:id="fnT57p0424b47"/>記。季秋之月鴻鴈<anchor xml:id="fnT57p0424b48"/>來<anchor xml:id="fxT57p0424b02"/>倭名曰。毛詩鴻鴈
<lb n="0424b15"/>
<anchor xml:id="fnT57p0424b49"/>篇注云。大曰鴻。小曰鴈
(洪岸二音和名賀利)
。</p>
<lb n="0424b16"/>鴛鴦<p id="pT57p0424b1603" type="inline" rend="margin-left:1em">名義集曰。斫迦<anchor xml:id="fnT57p0424b50"/>邏婆。此云鴛鴦。匹
<lb n="0424b17"/>鳥也
(<anchor xml:id="fnT57p0424b51"/>匹偶也配也合也二也)
止則相<anchor xml:id="fnT57p0424b52"/>耦。飛則相<anchor xml:id="fnT57p0424b53"/>雙。倭
<lb n="0424b18"/>名云崔豹。古今注云。鴛鴦
(宛嬰二音。和名<anchor xml:id="fnT57p0424b54"/>乎子。揚氏漢語鈔云。
<lb n="0424b19"/>漢鳥<anchor xml:id="fnT57p0424b55"/>鷘音漢<anchor xml:id="fnT57p0424b56"/>勅)
雌雄未甞<anchor xml:id="fnT57p0424b57"/>相離。人得其一。則一
<lb n="0424b20"/>思而死。故名匹鳥也。</p>
<lb n="0424b21"/>妄想<p id="pT57p0424b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。妄虛也。又亂也。誣也。巫<anchor xml:id="fnT57p0424b58"/>放
<lb n="0424b22"/>也。東宮切韻曰。郭知玄云。妄言不信也。釋
<lb n="0424b23"/>氏云。虛謬言也。韓知十云。詐也。說文亂也。
<lb n="0424b24"/>王煦云。虛說。孫愐云。誑也
(<anchor xml:id="fnT57p0424b59"/>居況反)
杜氏注左傳
<lb n="0424b25"/>云。妄不法也。</p>
<lb n="0424b26"/>麁想<p id="pT57p0424b2603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻云。麁疎也。大也。物不精也
(本)
亦
<lb n="0424b27"/>作麤同
(倉胡反)
。</p>
<lb n="0424b28"/>閻浮檀金<p id="pT57p0424b2805" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0424b60"/>義曰。大菩薩藏經云。瞻部
<lb n="0424b29"/>捺陀<anchor xml:id="fnT57p0424b61"/>金。或作剡浮那他金。舊云閻浮檀
<lb n="0424c01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0424c62"/>金。名一也。但<anchor xml:id="fnT57p0424c63"/>瞻部樹半臨陸地。半臨海
<lb n="0424c02"/>中此海水底有金也。而水極深。然金色徹出
<lb n="0424c03"/>水上。若轉輪聖王出世。諸夜叉等神。取此
<lb n="0424c04"/>金將來博易故。人間有之。若著闇中。闇色
<lb n="0424c05"/>則<anchor xml:id="fnT57p0424c64"/>滅。那他此云江。亦海也。新譯花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0424c65"/>義
<lb n="0424c06"/>云。具正云染部捺陀。此是西域河名。其河
<lb n="0424c07"/>近閻浮捺陀樹。其金出彼河中。此則<anchor xml:id="fnT57p0424c66"/>因樹
<lb n="0424c08"/>以立稱。金由河以得名。或曰。閻浮果汁點
<lb n="0424c09"/>物成金。因流<anchor xml:id="fnT57p0424c67"/>入河染石成此閻浮檀金。
<lb n="0424c10"/>其色赤黃。兼帶<anchor xml:id="fnT57p0424c68"/>此焰氣<anchor xml:id="fnT57p0424c69"/>也。起世經云。諸
<lb n="0424c11"/>比丘。此閻浮提有一大樹。名曰閻浮。其<anchor xml:id="fnT57p0424c70"/>木
<lb n="0424c12"/>縱廣七由旬。乃至<anchor xml:id="fnT57p0424c71"/>枝葉覆五<anchor xml:id="fnT57p0424c72"/>十由旬。而彼
<lb n="0424c13"/>樹下有閻浮檀金聚。高二十由旬。以金從
<lb n="0424c14"/>於閻浮樹下出生。<anchor xml:id="fnT57p0424c73"/>是故名為閻浮檀金。因
<lb n="0424c15"/>此得名。</p>
<lb n="0424c16"/>耶由他<p id="pT57p0424c1604" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0424c74"/>新花嚴音義云。阿庾多。庾俞主
<lb n="0424c17"/>反。阿庾多<anchor xml:id="fnT57p0424c75"/>者。當此方一兆之名也。又那由
<lb n="0424c18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0424c76"/>阿。或曰那庾多。當此方一億之名也。</p>
<lb n="0425a01"/>恒河沙<p id="pT57p0425a0104" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0425a01"/>義云。大菩薩藏經云。殑<anchor xml:id="fnT57p0425a02"/>伽。
<lb n="0425a02"/>渠陵反。舊云恒河。此<anchor xml:id="fnT57p0425a03"/>河從無熱惱池東面
<lb n="0425a03"/>象口而流<anchor xml:id="fnT57p0425a04"/>出。<anchor xml:id="fnT57p0425a05"/>入東海也。其沙至細。與水
<lb n="0425a04"/>同<anchor xml:id="fnT57p0425a06"/>流。以手掬水。滿手中。急把於沙。還隨
<lb n="0425a05"/>水出。經中多此喻也。</p>
<lb n="0425a06"/>由旬<p id="pT57p0425a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0425a07"/>義云。放光般若經云俞旬。又
<lb n="0425a07"/>作由旬。或作由延。又作踰闍那。皆訛也。正
<lb n="0425a08"/>云踰繕那。此譯云。合也應也。計合應爾許
<lb n="0425a09"/>度量。同此方驛邏
(<anchor xml:id="fnT57p0425a08"/>郎佐反。巡也游兵也)
<anchor xml:id="fnT57p0425a09"/>也。案五百弓
<lb n="0425a10"/>為一拘盧舍。八拘盧舍為一踰繕那。即此方
<lb n="0425a11"/>三十里也。言古者聖王一日所行之里數也。
<lb n="0425a12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0425a10"/>又云。彼踰繕那亦有大小。或八<anchor xml:id="fnT57p0425a11"/>拘盧舍。或
<lb n="0425a13"/>四<anchor xml:id="fxT57p0425a01"/>拘盧舍。一拘盧舍謂大牛鳴音。其聲五
<lb n="0425a14"/>里。昔來<anchor xml:id="fnT57p0425a12"/>皆取八<anchor xml:id="fxT57p0425a02"/>拘盧舍<anchor xml:id="fnT57p0425a13"/>那。四十里也。新
<lb n="0425a15"/>花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0425a14"/>義云。由旬梵言。具<anchor xml:id="fnT57p0425a15"/>云踰繕那。此
<lb n="0425a16"/>云和合。謂以多<anchor xml:id="fnT57p0425a16"/>俱盧舍和合成故。案佛本
<lb n="0425a17"/>行集經第十二云。<anchor xml:id="fnT57p0425a17"/>微塵成一窗牖塵。七窗
<lb n="0425a18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0425a18"/>牖塵成一兔毛頭塵。七兔<anchor xml:id="fnT57p0425a19"/>毛塵成一羊毛
<lb n="0425a19"/>頭塵。七<anchor xml:id="fnT57p0425a20"/>羊成一牛毛頭塵。七牛毛成一蟣。
<lb n="0425a20"/>
<anchor xml:id="fnT57p0425a21"/>七蟣成一蝨。<anchor xml:id="fnT57p0425a22"/>七蝨成一芥子。七芥子成
<lb n="0425a21"/>
<anchor xml:id="fnT57p0425a23"/>一麥。七<anchor xml:id="fnT57p0425a24"/>大麥成一指節。七指節成半尺。
<lb n="0425a22"/>二尺成一肘。四肘成一弓。五弓成一<anchor xml:id="fnT57p0425a25"/>枝。二
<lb n="0425a23"/>十<anchor xml:id="fxT57p0425a03"/>枝名一息。八十息名<anchor xml:id="fnT57p0425a26"/>俱盧舍。八俱盧舍
<lb n="0425a24"/>成一由旬。准此方尺量。二里餘八十步當
<lb n="0425a25"/>一俱盧舍。計一由旬。合有一十七里餘。二
<lb n="0425a26"/>百八十步或曰一由旬。如此方一驛地也。靈
<lb n="0425a27"/>芝<anchor xml:id="fnT57p0425a27"/>義<anchor xml:id="fnT57p0425a28"/>疏云。由旬亦云由延。亦云踰繕那。
<lb n="0425a28"/>西竺驛亭之<anchor xml:id="fnT57p0425a29"/>里。經律所出遠近不定。諸家
<lb n="0425a29"/>多取四十里為準。</p>
<lb n="0425b01"/>五須彌山<p id="pT57p0425b0105" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。鉢縛多此云山。經音
<lb n="0425b02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0425b30"/>義云。海龍王經云。安<anchor xml:id="fnT57p0425b31"/>明山即須彌山也。亦
<lb n="0425b03"/>言修迷樓山。正云蘇彌盧<anchor xml:id="fnT57p0425b32"/>山。此譯云好光。
<lb n="0425b04"/>亦云妙高山也。名義<anchor xml:id="fnT57p0425b33"/>集云。蘇迷盧。西域記
<lb n="0425b05"/>云。唐云妙高。舊曰須彌又曰須彌樓。皆訛。
<lb n="0425b06"/>四<anchor xml:id="fnT57p0425b34"/>生合成。在大海中。據金輪上。日月之所
<lb n="0425b07"/>迴泊。諸天之所游舍。七山七海環峙環列。四
<lb n="0425b08"/>面各有一色。東黃金。南瑠璃。西白銀。北頗
<lb n="0425b09"/>梨。隨其<anchor xml:id="fnT57p0425b35"/>面同山色。毘曇俱舍云。妙高七寶
<lb n="0425b10"/>所成故名妙。出七金山故名高。俱舍<anchor xml:id="fnT57p0425b36"/>頌。
<lb n="0425b11"/>妙高頂八萬。三十三天居四角。有四峰。金
<lb n="0425b12"/>剛手所住。中宮名善現。周萬踰繕那。高一半
<lb n="0425b13"/>金<anchor xml:id="fnT57p0425b37"/>成。雜飾地柔煗。中有殊勝殿。周千踰繕
<lb n="0425b14"/>那。外四苑莊嚴。眾車麁雜喜。妙地居四方。
<lb n="0425b15"/>相去各二千。東北圓生樹。西南善法<anchor xml:id="fnT57p0425b38"/>堂。<anchor xml:id="fnT57p0425b39"/>疏
<lb n="0425b16"/>云妙高山王。四寶為體。謂如次四面北東
<lb n="0425b17"/>南西。金銀<anchor xml:id="fnT57p0425b40"/>次瑠璃頗胝迦寶。隨寶威德。色
<lb n="0425b18"/>顯於空。故贍部洲空。似吠瑠璃<anchor xml:id="fnT57p0425b41"/>色。靈芝
<lb n="0425b19"/>
<anchor xml:id="fxT57p0425b04"/>義<anchor xml:id="fnT57p0425b42"/>疏云。一<anchor xml:id="fnT57p0425b43"/>須高三百三十六萬里。縱廣亦
<lb n="0425b20"/>爾。五須彌共一千六百八十萬里。</p>
<lb n="0425b21"/>四大海水<p id="pT57p0425b2105" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。三母捺羅此云海。名
<lb n="0425b22"/>義<anchor xml:id="fnT57p0425b44"/>集云。娑竭羅。或娑伽羅。此云醎海。書曰。
<lb n="0425b23"/>江海朝宗于海。莊子曰。溟海者天<anchor xml:id="fnT57p0425b45"/>地。淮南
<lb n="0425b24"/>子曰。海不讓水。積以成其大。孫卿子曰。不
<lb n="0425b25"/>積細流。無以成海。老子曰。江海所以能
<lb n="0425b26"/>為百谷王者。<anchor xml:id="fnT57p0425b46"/>其善<anchor xml:id="fnT57p0425b47"/>下<anchor xml:id="fnT57p0425b48"/>也。潮有朝夕之
<lb n="0425b27"/>期。故吳都有朝夕之池。說文曰。海天<anchor xml:id="fnT57p0425b49"/>池也。
<lb n="0425b28"/>
<anchor xml:id="fnT57p0425b50"/>以百川者<anchor xml:id="fnT57p0425b51"/>也。從水每聲。臣鍇案。莊子曰。
<lb n="0425b29"/>溟海者天池也。吼乃反。<anchor xml:id="fnT57p0425b52"/>倭名云。四聲字苑
<lb n="0425c01"/>云。海
(音改<anchor xml:id="fxT57p0425c05"/>和名字美)
百川所歸也。日本紀私記曰。溟
<lb n="0425c02"/>渤
(冥孛二音。於保岐宇美)
滄<anchor xml:id="fnT57p0425c53"/>溟
(滄音蒼。阿乎宇奈波良)
俱舍<anchor xml:id="fnT57p0425c54"/>頌曰。
<lb n="0425c03"/>山間有八海。前七名為內。最初廣八萬。<anchor xml:id="fnT57p0425c55"/>四
<lb n="0425c04"/>邊各三倍。餘六半半狹。第八名為外。三洛叉
<lb n="0425c05"/>二萬二千踰繕那。疏云。妙高為初。輪圍為
<lb n="0425c06"/>後。中<anchor xml:id="fnT57p0425c56"/>間八海。前七名為內。七中皆具八
<lb n="0425c07"/>功德水。一甘。二冷。三煗。四輕。五清淨。六不
<lb n="0425c08"/>臭。七飲時不損喉。八飲已不傷膓。如是七
<lb n="0425c09"/>海。初廣八萬。<anchor xml:id="fnT57p0425c57"/>約雙山內邊<anchor xml:id="fnT57p0425c58"/>周量。於其四
<lb n="0425c10"/>面數各三倍。謂各<anchor xml:id="fnT57p0425c59"/>或二億四萬踰繕那。其
<lb n="0425c11"/>餘六海半半狹。謂第二海量。廣四萬。乃至第
<lb n="0425c12"/>七量廣。一行二百五十。此等不說周圍量
<lb n="0425c13"/>者。以煩多故第八名外。鹹水盈滿。量廣三
<lb n="0425c14"/>億二萬二千。靈芝義疏云。一大海八萬四千
<lb n="0425c15"/>由旬。四大海共三十三萬<anchor xml:id="fnT57p0425c60"/>六千由<anchor xml:id="fnT57p0425c61"/>旬。</p>
<lb n="0425c16"/>攝取<p id="pT57p0425c1603" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。韓知十云。攝引持也。薛
<lb n="0425c17"/>峋<anchor xml:id="fnT57p0425c62"/>又乃牒反。安也。左傳曰。攝飲。杜預云。
<lb n="0425c18"/>攝持也。廣韻云。攝兼也。錄也。書涉反。取收
<lb n="0425c19"/>也。受也。七庾<anchor xml:id="fnT57p0425c63"/>反。</p>
<lb n="0425c20"/>觀世音<p id="pT57p0425c2004" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0425c64"/>義曰。觀音授記經云。觀世
<lb n="0425c21"/>音。梵<anchor xml:id="fnT57p0425c65"/>云阿婆盧吉低<anchor xml:id="fnT57p0425c66"/>舍婆羅。此<anchor xml:id="fnT57p0425c67"/>譯云觀
<lb n="0426a01"/>世自在。舊云觀世音。或云光世音。並訛也。
<lb n="0426a02"/>又尋天竺多羅葉本。皆云舍婆羅。則譯為
<lb n="0426a03"/>自在。雪山已來經本。皆云娑婆羅。則譯為
<lb n="0426a04"/>音。當以舍<anchor xml:id="fnT57p0426a01"/>婆兩<anchor xml:id="fnT57p0426a02"/>音相近。遂致訛失也。</p>
<lb n="0426a05"/>肉髻<p id="pT57p0426a0503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0426a03"/>義曰。摩訶般若<anchor xml:id="fnT57p0426a04"/>婆羅蜜<anchor xml:id="fnT57p0426a05"/>經。肉
<lb n="0426a06"/>髻古帝反。梵言嗢瑟尼沙。此云髻。即無上
<lb n="0426a07"/>依經云<anchor xml:id="fnT57p0426a06"/>欝尼沙。頂骨<anchor xml:id="fnT57p0426a07"/>起自然成髻是也。
<lb n="0426a08"/>
(<anchor xml:id="fnT57p0426a08"/>案<anchor xml:id="fnT57p0426a09"/>義未詳)
梵語勘文云。嗢瑟尼沙。<anchor xml:id="fnT57p0426a10"/>諸文多云
<lb n="0426a09"/>頂。不空大佛頂。或云頂髻。如怛他蘖<anchor xml:id="fnT57p0426a11"/>覩瑟
<lb n="0426a10"/>尼沙云如來頂髻也。<anchor xml:id="fnT57p0426a12"/>或直云髻。縛曰盧瑟
<lb n="0426a11"/>尼<anchor xml:id="fnT57p0426a13"/>沙云金剛髻也。私案之。諸人頂及髻。各
<lb n="0426a12"/>有別名。今嗢瑟尼沙。是佛頂髻名也。不通
<lb n="0426a13"/>餘人。但頂與髻間有不審。三十二相中。或
<lb n="0426a14"/>云烏瑟<anchor xml:id="fnT57p0426a14"/>膩沙無見相。或云頂上肉髻無能
<lb n="0426a15"/>見者。當知烏瑟尼沙者。是肉髻名<anchor xml:id="fnT57p0426a15"/>也。餘人
<lb n="0426a16"/>無肉髻故。若頂若髻不立此名歟。從如來
<lb n="0426a17"/>肉髻中出化佛。從化佛頂出光明。所說
<lb n="0426a18"/>名大佛頂
(出本經)
當知云佛頂者。佛肉髻也。
<lb n="0426a19"/>
<anchor xml:id="fnT57p0426a16"/>肉髻即頂故云頂或云頂髻。或云肉髻歟。
<lb n="0426a20"/>釋迦<anchor xml:id="fnT57p0426a17"/>等佛。出家形故無髻。只有螺<anchor xml:id="fnT57p0426a18"/>髻。然
<lb n="0426a21"/>云肉髻者。頂上高隆。形似髻故云<anchor xml:id="fnT57p0426a19"/>爾歟。世
<lb n="0426a22"/>人<g ref="CB20185"/>會置一赤珠。云肉髻珠云嚴肉髻之
<lb n="0426a23"/>珠。又百相經三十二相終云。頂肉髻成。八十
<lb n="0426a24"/>種好初云一者肉髻高<anchor xml:id="fnT57p0426a20"/>顯無能見頂
(文)
大般
<lb n="0426a25"/>若云。世尊頂相高顯周圓。如來陀那亦猶天
<lb n="0426a26"/>蓋
(文)
當知佛頂上是內<anchor xml:id="fnT57p0426a21"/>髻。又南<anchor xml:id="fnT57p0426a22"/>兵大師。被
<lb n="0426a27"/>摩頂普<anchor xml:id="fnT57p0426a23"/>賢。所摩之處。<anchor xml:id="fnT57p0426a24"/>自然隱起有如肉
<lb n="0426a28"/>髻
(云云)
。大師頂上少<anchor xml:id="fnT57p0426a25"/>似佛頂。當知烏瑟尼
<lb n="0426a29"/>沙者。佛頂上高隆。如髻云頂。亦云頂髻。
<lb n="0426b01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0426b26"/>即肉<anchor xml:id="fxT57p0426b01"/>髻。佛頂印作<anchor xml:id="fnT57p0426b27"/>此形也。烏沙相連。有
<lb n="0426b02"/>欝音。是上義。即云頂歟。唵字。不空譯云。是
<lb n="0426b03"/>如來無見頂相義
(文)
烏瑟尼沙云無見頂故
<lb n="0426b04"/>歟。如來頂印。以<anchor xml:id="fnT57p0426b28"/>奉安頂上。以此云烏瑟尼
<lb n="0426b05"/>沙。真言書中。說佛頂佛眼佛舌佛牙等本尊
<lb n="0426b06"/>印相相好。未說肉髻。定知肉<anchor xml:id="fnT57p0426b29"/>髻即是頂相
<lb n="0426b07"/>也。義釋說如來頂印。云<anchor xml:id="fnT57p0426b30"/>髻相無去來相
(文)
<lb n="0426b08"/>當知如來<anchor xml:id="fnT57p0426b31"/>相即髻也。說<anchor xml:id="fnT57p0426b32"/>大日云。髮髻以
<lb n="0426b09"/>為冠
(<anchor xml:id="fnT57p0426b33"/>本)
髮髻為冠。頂髻非髮。即肉髻也。觀
<lb n="0426b10"/>佛三昧經<anchor xml:id="fnT57p0426b34"/>八云。令佛頂上肉髻之中一一毛
<lb n="0426b11"/>孔。涌出瑠璃光
(文)
定知肉髻非一<anchor xml:id="fnT57p0426b35"/>螺也。此
<lb n="0426b12"/>經以肉髻即為無見頂相
(云云)
。疏十六云。蓮
<lb n="0426b13"/>上作佛頂印。其印如<anchor xml:id="fnT57p0426b36"/>佛頂髻形。令頂高隆
<lb n="0426b14"/>
(文)
。</p>
<lb n="0426b15"/>印文<p id="pT57p0426b1503" type="inline" rend="margin-left:1em">悉曇字記云。<anchor xml:id="fnT57p0426b37"/>印文<g ref="SD-E4F2"/>。注云。是室利
<lb n="0426b16"/>字。西域<anchor xml:id="fnT57p0426b38"/>為印也。</p>
<lb n="0426b17"/>按引<p id="pT57p0426b1703" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。陸法言曰。接即葉反。持
<lb n="0426b18"/>也。合也。薛峋云。續也。麻果云。支也。孫愐云。
<lb n="0426b19"/>捧也。承也。郭知玄云。引羊晉反。牽<anchor xml:id="fnT57p0426b39"/>也。釋氏
<lb n="0426b20"/>云。進也。麻果云。發也。杜預<anchor xml:id="fnT57p0426b40"/>注左傳。引導
<lb n="0426b21"/>也。</p>
<lb n="0426b22"/>金剛摩尼華<p id="pT57p0426b2206" type="inline" rend="margin-left:1em">未詳。</p>
<lb n="0426b23"/>大勢至<p id="pT57p0426b2304" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0426b41"/>集曰。摩訶那鉢。此云大勢
<lb n="0426b24"/>至。思益經云。我投足之處
(<anchor xml:id="fnT57p0426b42"/>投側角反握也)
震動三千
<lb n="0426b25"/>大千世界及魔宮殿。故名大勢至。觀<anchor xml:id="fnT57p0426b43"/>無量
<lb n="0426b26"/>壽經云。以智慧光。普照一切。令離三塗。
<lb n="0426b27"/>得無上力。是故號此菩薩。名大勢至。</p>
<lb n="0426b28"/>三塗<p id="pT57p0426b2803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0426b44"/>義曰。賢劫<anchor xml:id="fnT57p0426b45"/>經。三塗又作途<g ref="CB20160"/>
<lb n="0426b29"/>二形同。達胡反。言三塗者。俗書春秋有三
<lb n="0426c01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0426c46"/>途危險之處。<anchor xml:id="fnT57p0426c47"/>借此名為塗。<anchor xml:id="fnT57p0426c48"/>猶<anchor xml:id="fnT57p0426c49"/>道。非謂
<lb n="0426c02"/>塗炭之義。若依梵<anchor xml:id="fnT57p0426c50"/>本。云阿波那伽低。此
<lb n="0426c03"/>云惡趣。不名惡道。道是因義。由履而行。
<lb n="0426c04"/>
<anchor xml:id="fnT57p0426c51"/>趣果名已到之<anchor xml:id="fnT57p0426c52"/>趣。不名惡<anchor xml:id="fnT57p0426c53"/>道。</p>
<lb n="0426c05"/>寶缾<p id="pT57p0426c0503" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0426c54"/>集云。軍遲此云瓶。西域記云。
<lb n="0426c06"/>捃稚迦即澡瓶也。玉篇云。瓶汲器。又甖總名
<lb n="0426c07"/>也。正作缾同。薄并反。</p>
<lb n="0426c08"/>佛剎<p id="pT57p0426c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">新華嚴音<anchor xml:id="fnT57p0426c55"/>義曰。佛剎。剎具正云紇
<lb n="0426c09"/>差怛羅。此曰土<anchor xml:id="fnT57p0426c56"/>田。差<anchor xml:id="fnT57p0426c57"/>音初界反。經音<anchor xml:id="fnT57p0426c58"/>義
<lb n="0426c10"/>曰。花嚴經<anchor xml:id="fnT57p0426c59"/>切剎。又作擦同音察。梵言差多
<lb n="0426c11"/>羅。此譯云土田。經中或言國。或云土者。同
<lb n="0426c12"/>其義也。或作剎<anchor xml:id="fnT57p0426c60"/>土者。存二音也。即剎帝
<lb n="0426c13"/>利名守田主者。亦是也。案剎書無此字。即
<lb n="0426c14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0426c61"/>剎字<anchor xml:id="fnT57p0426c62"/>略。㓼音初一反。浮圖名剎者。訛也。
<lb n="0426c15"/>應言剌瑟胝。剌音力割<anchor xml:id="fnT57p0426c63"/>切。此譯云竿。人
<lb n="0426c16"/>以柱代之。名為剎柱。以安佛骨。義同土
<lb n="0426c17"/>田。故名剎也。以彼西國塔竿頭安舍利
<lb n="0426c18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0426c64"/>故。</p>
<lb n="0426c19"/>側塞<p id="pT57p0426c1903" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。側傍也。阻力<anchor xml:id="fnT57p0426c65"/>反。塞滿也。窒
<lb n="0426c20"/>也。蘇則反。又先代反。邊塞也。</p>
<lb n="0426c21"/>胞胎<p id="pT57p0426c2103" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0426c66"/>經音義曰。智度論云胞胎。補交<anchor xml:id="fnT57p0426c67"/>反。
<lb n="0427a01"/>說文。<anchor xml:id="fnT57p0427a01"/>兒生裹衣者胞也。漢書<anchor xml:id="fnT57p0427a02"/>云。同胞<anchor xml:id="fnT57p0427a03"/>之
<lb n="0427a02"/>徒。如淳曰。同胞親兄弟也。</p>
<lb n="0427a03"/>讀誦<p id="pT57p0427a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏云。讀
(ト云ハ)
目對文。而
<lb n="0427a04"/>口唱也。郭知玄云。誦去本闇述也。孫愐云。
<lb n="0427a05"/>對文曰讀背文曰誦。</p>
<lb n="0427a06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0427a04"/>勇猛<p id="pT57p0427a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">案廣韻云。勇驍<anchor xml:id="fnT57p0427a05"/>也。余隴反。猛武也。
<lb n="0427a07"/>莫幸反
(本)
言驍武者。慔然不抱慵弱心也。</p>
<lb n="0427a08"/>須臾<p id="pT57p0427a0803" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0427a06"/>集曰。摩睺羅。毘曇翻為須臾。
<lb n="0427a09"/>
<anchor xml:id="fnT57p0427a07"/>一日一夜共有此須臾。僧祇云。二十羅預名
<lb n="0427a10"/>一須臾。新華嚴音義云。玉篇云。須臾俄頃之
<lb n="0427a11"/>間<anchor xml:id="fnT57p0427a08"/>也。俱舍論云。百二十剎那為一怛剎<anchor xml:id="fnT57p0427a09"/>量。
<lb n="0427a12"/>六十怛剎那為一臘縛。三十臘縛為一須臾。
<lb n="0427a13"/>三十須臾為一晝夜也。禮記曰。君子<anchor xml:id="fnT57p0427a10"/>云禮
<lb n="0427a14"/>樂不可<anchor xml:id="fnT57p0427a11"/>斯臾去身。鄭玄曰。斯臾猶須<anchor xml:id="fnT57p0427a12"/>臾。</p>
<lb n="0427a15"/>法子<p id="pT57p0427a1503" type="inline" rend="margin-left:1em">孔安國<anchor xml:id="fnT57p0427a13"/>注孝經曰。子者男子之通稱
<lb n="0427a16"/>也
(本)
今案<anchor xml:id="fnT57p0427a14"/>歸佛法男子也。</p>
<lb n="0427a17"/>如一念頃<p id="pT57p0427a1705" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0427a15"/>集曰。剎那。楞伽云。剎那
<lb n="0427a18"/>時不住名為剎那。俱舍云。壯<anchor xml:id="fnT57p0427a16"/>士彈指<anchor xml:id="fnT57p0427a17"/>頃六
<lb n="0427a19"/>十五剎那。仁王<anchor xml:id="fnT57p0427a18"/>云。一<anchor xml:id="fnT57p0427a19"/>念中有九十剎那。一
<lb n="0427a20"/>剎那經九百生滅。毘曇翻為一念。日藏云。
<lb n="0427a21"/>我今復說剎那之數。一千六百剎那名一迦
<lb n="0427a22"/>羅。六十迦羅名<anchor xml:id="fnT57p0427a20"/>摸呼律多。三十<anchor xml:id="fxT57p0427a01"/>摸呼律多
<lb n="0427a23"/>為一日夜。俱舍曰。時之極少名剎那。時之
<lb n="0427a24"/>極長名為劫。通明極少。凡有三種。俱舍頌
<lb n="0427a25"/>曰。極微字剎那。色名時極少。釋曰。分折諸
<lb n="0427a26"/>色至一極微為色極少。分折諸名及時至
<lb n="0427a27"/>一字一剎那。為名極少時極少。往生論注
<lb n="0427a28"/>
<anchor xml:id="fnT57p0427a21"/>曰。百一生滅名一剎那。六十剎那名為一
<lb n="0427a29"/>念<anchor xml:id="fnT57p0427a22"/>時節。</p>
<lb n="0427b01"/>經宿<p id="pT57p0427b0103" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。玉篇曰。宿夜止也。住也。舍也。思六
<lb n="0427b02"/>反。又思宙反。星宿。左傳云。一宿為舍。毛詩
<lb n="0427b03"/>云。有客宿宿。有客信信。注<anchor xml:id="fnT57p0427b23"/>云。一宿曰宿。
<lb n="0427b04"/>再宿曰信
(本)
今案。野徑之行客。山路之遊子。
<lb n="0427b05"/>晝投步。夜止宿。經宿<anchor xml:id="fnT57p0427b24"/>經夜。乃是一夜。</p>
<lb n="0427b06"/>威儀<p id="pT57p0427b0603" type="inline" rend="margin-left:1em">左傳曰。引之表儀。注引導也。表儀
<lb n="0427b07"/>猶威儀也。孝經曰。容止可<anchor xml:id="fnT57p0427b25"/>觀<anchor xml:id="fnT57p0427b26"/>進退可度。
<lb n="0427b08"/>孔安國云。容止威儀也。尚書云。<anchor xml:id="fnT57p0427b27"/>夫人夫人
<lb n="0427b09"/>自亂于威儀。孔曰。夫人夫人自治正於威
<lb n="0427b10"/>儀。有威可畏。有儀可象。然後足以帥人
<lb n="0427b11"/>是也。</p>
<lb n="0427b12"/>熏修<p id="pT57p0427b1203" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。熏許云反。說文火煙上
<lb n="0427b13"/>出
(私案文選尋煙染芬熏息猶<anchor xml:id="fnT57p0427b28"/>芳)
修熏也。息流反。九品<anchor xml:id="fnT57p0427b29"/>往生
<lb n="0427b14"/>義<anchor xml:id="fxT57p0427b02"/>云。如沈檀等熏衣時。香氣遍人之所愛
<lb n="0427b15"/>敬。戒善亦爾。有暫時戒德熏身。佛<anchor xml:id="fnT57p0427b30"/>之所
<lb n="0427b16"/>愛故。</p>
<lb n="0427b17"/>須陀洹<p id="pT57p0427b1704" type="inline" rend="margin-left:1em">
<anchor xml:id="fnT57p0427b31"/>新花嚴音義曰。須陀洹正云窣路
<lb n="0427b18"/>陀<anchor xml:id="fnT57p0427b32"/>阿鉢<anchor xml:id="fnT57p0427b33"/>囊。言窣路陀者。此云入也。阿鉢
<lb n="0427b19"/>囊者。此云流也。謂適斷見惑捨異生性。初
<lb n="0427b20"/>獲聖性。入<anchor xml:id="fnT57p0427b34"/>聖流。故名入流也。</p>
<lb n="0427b21"/>仁慈<p id="pT57p0427b2103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0427b35"/>義云。維摩<anchor xml:id="fnT57p0427b36"/>經。仁者而親<anchor xml:id="fnT57p0427b37"/>反。
<lb n="0427b22"/>周<anchor xml:id="fnT57p0427b38"/>禮六德。一曰仁。鄭玄曰。愛人及物曰
<lb n="0427b23"/>仁。上下相親曰仁。釋<anchor xml:id="fnT57p0427b39"/>名云。仁者忍也。好
<lb n="0427b24"/>生惡殺。善<anchor xml:id="fnT57p0427b40"/>惡含忍者<anchor xml:id="fnT57p0427b41"/>也。論語曰。顏淵問
<lb n="0427b25"/>仁。子曰。剋己復禮。<anchor xml:id="fnT57p0427b42"/>為仁。左傳云。詩云。恤
<lb n="0427b26"/>民為德。正直為正。正曲為直。參和為仁。
<lb n="0427b27"/>杜預曰。德正直三者備。乃<anchor xml:id="fnT57p0427b43"/>稱仁<anchor xml:id="fnT57p0427b44"/>也。禮記
<lb n="0427b28"/>曰。溫良者仁之本也。敬慎者仁之地也。寬裕
<lb n="0427b29"/>者仁之作也。歌樂者仁之和<anchor xml:id="fnT57p0427b45"/>也。分散者仁之
<lb n="0427c01"/>施。東宮切韻曰。郭知玄云。仁不惡於人。釋
<lb n="0427c02"/>氏云。仁忍也。愛人及物曰仁。好生惡殺曰
<lb n="0427c03"/>仁。仁忍也。善惡含忍也。武玄<anchor xml:id="fnT57p0427c46"/>之云。仁義禮
<lb n="0427c04"/>智信。謂之五常。仁主東方木。仁為角聲。麻
<lb n="0427c05"/>果云。諡法貴賢親親曰仁。曹憲云。慈愛也。
<lb n="0427c06"/>案慈<anchor xml:id="fnT57p0427c47"/>愛下。孝者下所以事上。禮記。父慈子
<lb n="0427c07"/>孝是也。老子曰。我有三寶。持而保之。一曰
<lb n="0427c08"/>慈。二曰儉。三曰不敢為天下先。注云。慈愛
<lb n="0427c09"/>百姓若赤子也。以慈仁故。能勇於忠孝。
<lb n="0427c10"/>夫慈仁者。百姓親附。<anchor xml:id="fnT57p0427c48"/>并心一意。止觀云。
<lb n="0427c11"/>束於十善。即是五戒。深知五常五行。義亦
<lb n="0427c12"/>似五戒。仁慈
(<anchor xml:id="fnT57p0427c49"/>六兢愍也憐也)
矜養。不害<anchor xml:id="fnT57p0427c50"/>於他。不
<lb n="0427c13"/>殺戒也。</p>
<lb n="0427c14"/>善知識<p id="pT57p0427c1404" type="inline" rend="margin-left:1em">禮記<anchor xml:id="fnT57p0427c51"/>子曰。君子能好其正。小人
<lb n="0427c15"/>毒其正。鄭玄曰。正當為匹。<anchor xml:id="fnT57p0427c52"/>字之誤也。匹
<lb n="0427c16"/>謂知識朋友也。新華嚴音義曰。善知識者。
<lb n="0427c17"/>是<anchor xml:id="fnT57p0427c53"/>戒師。傳尚書云。周<anchor xml:id="fnT57p0427c54"/>官三公三孤。<anchor xml:id="fnT57p0427c55"/>言三
<lb n="0427c18"/>公者。謂太師太<anchor xml:id="begd1e22073"/>傅<anchor xml:id="endd1e22073"/>太保。師謂天子所師<anchor xml:id="fnT57p0427c56"/>法。
<lb n="0427c19"/>
<anchor xml:id="fnT57p0427c57"/>傳相天子。保謂保安天子於德義。此三公
<lb n="0427c20"/>之<anchor xml:id="fnT57p0427c58"/>仕佐王。論<anchor xml:id="fnT57p0427c59"/>道經緯國事。和理陰陽。有
<lb n="0427c21"/>德行者。乃堪之也。三孤。謂<anchor xml:id="fnT57p0427c60"/>少師少<anchor xml:id="begd1e22096"/>傅<anchor xml:id="endd1e22096"/>少保。
<lb n="0427c22"/>孤特也。言卑於三公。尊於六卿特置少三
<lb n="0427c23"/>人也。今案。所喻雖舉師傳。義通於保。謂
<lb n="0428a01"/>求道者。得善友益己。猶天子之有三公三
<lb n="0428a02"/>孤佐弼<anchor xml:id="fnT57p0428a01"/>之<anchor xml:id="fnT57p0428a02"/>也。</p>
<lb n="0428a03"/>壯士<p id="pT57p0428a0303" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。壯健也。阻亮反。士事也。事几
<lb n="0428a04"/>反
(尚書注<anchor xml:id="fnT57p0428a03"/>云。士事也。典政事也)
倭名云。日本紀私記云。壯士
<lb n="0428a05"/>
(<anchor xml:id="fxT57p0428a01"/>和名多計岐比度)
漢語鈔云壯士
(<anchor xml:id="fnT57p0428a04"/>和名阿良之古)
。</p>
<lb n="0428a06"/>屈伸<p id="pT57p0428a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。屈曲。伸<anchor xml:id="fnT57p0428a05"/>舒。上區勿反。下失
<lb n="0428a07"/>人反東宮切韻曰。郭知玄云。屈不伸也。釋
<lb n="0428a08"/>氏云。屈折伏也。曲也。今案。周易尺蠖之屈。
<lb n="0428a09"/>以求伸。顧野王案。伸不屈之稱也。</p>
<lb n="0428a10"/>慚愧<p id="pT57p0428a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0428a06"/>集云。地底迦此云有愧。涅槃
<lb n="0428a11"/>經
(<anchor xml:id="fnT57p0428a07"/>南十七十六丁)
云。諸佛世尊。常說是言。有二白
<lb n="0428a12"/>法能救眾生。一慚二愧。慚者自不作罪。愧
<lb n="0428a13"/>者不教他作。慚者內自羞恥。愧者發露向
<lb n="0428a14"/>人。雜阿含經云。世間若無有慚<anchor xml:id="fnT57p0428a08"/>愧二法
<lb n="0428a15"/>者。違越清淨道。向生老病死。阿毘達磨論
<lb n="0428a16"/>云。慚者。謂於諸過惡。自羞為體。愧者於惡
<lb n="0428a17"/>羞他為體。涅槃<anchor xml:id="fnT57p0428a09"/>經。智者有二。一者不造
<lb n="0428a18"/>諸惡。二者作已懺悔。愚者<anchor xml:id="fnT57p0428a10"/>亦二。一作罪。二
<lb n="0428a19"/>覆藏
(本)
<anchor xml:id="fnT57p0428a11"/>今案孔安國注尚書曰。慚愧於仁人
<lb n="0428a20"/>賢士是也。</p>
<lb n="0428a21"/>南無<p id="pT57p0428a2103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0428a12"/>義曰。法華<anchor xml:id="fnT57p0428a13"/>經。南<anchor xml:id="fnT57p0428a14"/>無或作南
<lb n="0428a22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0428a15"/>謨。或言那摸。皆以歸禮譯之。言和南。訛
<lb n="0428a23"/>也。正言煩淡。或言槃淡。此云禮也。或言歸
<lb n="0428a24"/>命。譯人義安命字。新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0428a16"/>義云。南無<anchor xml:id="fnT57p0428a17"/>亦
<lb n="0428a25"/>云萳忙。此曰敬禮。萳奴感<anchor xml:id="fnT57p0428a18"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0428a19"/>名義集云。
<lb n="0428a26"/>南無或那謨或南摩。此翻歸命要律儀翻恭
<lb n="0428a27"/>敬。善見論翻歸命覺。或翻信從。法華<anchor xml:id="fnT57p0428a20"/>經疏
<lb n="0428a28"/>云。南無大有義。或言度我。我可施眾生。
<lb n="0428a29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0428a21"/>若佛答諸佛。度我義不便。五戒經<anchor xml:id="fnT57p0428a22"/>稱驚
<lb n="0428b01"/>怖。驚怖正可施佛也。生死險難。實可驚怖。</p>
<lb n="0428b02"/>愚人<p id="pT57p0428b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。愚憃。說文愚戇。從心禺。禺母
<lb n="0428b03"/>猴屬。獸愚者。<anchor xml:id="fnT57p0428b23"/>虞俱反。鄭玄注周禮曰。憃愚。
<lb n="0428b04"/>生而癡。<anchor xml:id="fnT57p0428b24"/>騃童昏者也。<anchor xml:id="fnT57p0428b25"/>五行大義曰。愚人嚚
<lb n="0428b05"/>闇無知菽夌不辨謂之愚人。<anchor xml:id="fnT57p0428b26"/>孔子曰。其智
<lb n="0428b06"/>可及。其愚不可及者。以其稟昏<anchor xml:id="fnT57p0428b27"/>濁氣而
<lb n="0428b07"/>生。非學所得也。亦曰庸人。孔子曰。不存
<lb n="0428b08"/>始終之規。口不吐訓格之言。又不擇賢以
<lb n="0428b09"/>詫身。不力行以自定。見小闇大。而不知
<lb n="0428b10"/>所務從。物如流而不知所執。此庸人也。</p>
<lb n="0428b11"/>安慰<p id="pT57p0428b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻<anchor xml:id="fnT57p0428b28"/>曰。慰安慰<anchor xml:id="fnT57p0428b29"/>也。於胃反。毛詩言。
<lb n="0428b12"/>吉甫作頌。穆如清風。仲山甫永懷。以慰其
<lb n="0428b13"/>心。箋云。以慰安其心也。又云。有子七人。莫
<lb n="0428b14"/>慰母心。傳云。慰安也。</p>
<lb n="0428b15"/>不遑<p id="pT57p0428b1503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0428b30"/>義曰。大菩薩藏經云不遑。又
<lb n="0428b16"/>作惶同。胡<anchor xml:id="fnT57p0428b31"/>光反。廣雅惶暇也。言無閑暇
<lb n="0428b17"/>也。</p>
<lb n="0428b18"/>侍女<p id="pT57p0428b1803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。侍<anchor xml:id="fnT57p0428b32"/>近從也。<anchor xml:id="fnT57p0428b33"/>承也。時吏反
(本)
<lb n="0428b19"/>
<anchor xml:id="fnT57p0428b34"/>案侍者。近夫人。承命從事之群女也。</p>
<lb n="0428b20"/>霍然<p id="pT57p0428b2003" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0428b35"/>義<anchor xml:id="fnT57p0428b36"/>曰。正法華<anchor xml:id="fnT57p0428b37"/>經。霍然。呼郭
<lb n="0428b21"/>
<anchor xml:id="fnT57p0428b38"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0428b39"/>案霍然<anchor xml:id="fnT57p0428b40"/>倏忽急疾<anchor xml:id="fnT57p0428b41"/>之貌<anchor xml:id="fnT57p0428b42"/>也。</p>
<lb n="0428b22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0428b43"/>廓然<p id="pT57p0428b2203" type="inline" rend="margin-left:1em">經<anchor xml:id="fnT57p0428b44"/>音<anchor xml:id="fnT57p0428b45"/>十
(三丁表)
云。大論廓然口郭
<lb n="0428b23"/>切。廣雅廓空也。方言張小使大謂之廓。<anchor xml:id="fnT57p0428b46"/>爾
<lb n="0428b24"/>雅廓大。孫炎曰。廓張之大也。</p>
<lb n="0428b25"/>分陀利華<p id="pT57p0428b2505" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0428b47"/>義曰。放光般若<anchor xml:id="fxT57p0428b02"/>經。分陀
<lb n="0428b26"/>利又作芬。此譯云白蓮華<anchor xml:id="fnT57p0428b48"/>也。又大菩薩藏
<lb n="0428b27"/>經作奔<anchor xml:id="fnT57p0428b49"/>茶利。義同前。新花嚴音義云。芬陀
<lb n="0428b28"/>利此云白蓮華。亦曰百葉花<anchor xml:id="fnT57p0428b50"/>是也。</p>
<lb n="0428b29"/>道場<p id="pT57p0428b2903" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文曰。菩<anchor xml:id="fnT57p0428b51"/>提曼<anchor xml:id="fnT57p0428b52"/>拏<anchor xml:id="fnT57p0428b53"/>攞此翻道
<lb n="0428c01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0428c54"/>場。廣韻云。場祭神通處也。又治穀地也。
<lb n="0428c02"/>直良反。淨影義<anchor xml:id="fnT57p0428c55"/>疏。場猶處也。得道之處。名
<lb n="0428c03"/>曰道場。如治麥之處名為麥<anchor xml:id="fnT57p0428c56"/>場。新譯花嚴
<lb n="0428c04"/>音義曰。<anchor xml:id="fnT57p0428c57"/>菩提場中。菩提者此云覺也。場漢
<lb n="0428c05"/>書音義曰。築土而高曰壇。除地平曰場。
<lb n="0428c06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0428c58"/>斯皆神<anchor xml:id="fnT57p0428c59"/>祇遊止也。西域記云。菩提樹垣正
<lb n="0428c07"/>中。有金剛座。昔賢劫初成。與大地俱起。據
<lb n="0428c08"/>三<anchor xml:id="fnT57p0428c60"/>千世界之中。下極金輪。上<anchor xml:id="fnT57p0428c61"/>侵地際。金
<lb n="0428c09"/>剛所成。周百餘步。賢劫千佛坐之。而入金
<lb n="0428c10"/>剛定。故云金剛座焉。證聖道所。亦曰道
<lb n="0428c11"/>場。大地震動。獨無傾搖。</p>
<lb n="0428c12"/>佛告阿難汝好持是語<anchor xml:id="fnT57p0428c62"/>持是語者即<anchor xml:id="fnT57p0428c63"/>是持無
<lb n="0428c13"/>量壽佛名<p id="pT57p0428c1305" type="inline" rend="margin-left:1em">法華文句
(<anchor xml:id="fnT57p0428c64"/>一。一。五十三)
曰。正法念經
<lb n="0428c14"/>明三阿難。阿難陀此云歡喜。持小乘藏。阿
<lb n="0428c15"/>難跋陀此云歡喜賢。受持雜藏。阿難婆伽此
<lb n="0428c16"/>云歡喜海。持佛藏。阿含經有典藏阿難。持
<lb n="0428c17"/>菩薩藏。蓋指<anchor xml:id="fnT57p0428c65"/>一人具<anchor xml:id="fnT57p0428c66"/>於四德。傳持四法
<lb n="0428c18"/>門。其義自顯
(云云)
。釋聞者。阿難<anchor xml:id="fnT57p0428c67"/>佛得道夜
<lb n="0428c19"/>生。侍佛二十餘<anchor xml:id="fnT57p0428c68"/>年。<anchor xml:id="fnT57p0428c69"/>法輪。我爾時不見。如
<lb n="0428c20"/>是展轉聞。當知<anchor xml:id="fnT57p0428c70"/>不悉聞也。舊解云。阿難
<lb n="0429a01"/>得佛覺三昧力。自能聞。報恩<anchor xml:id="fxT57p0429a01"/>經。阿難求四
<lb n="0429a02"/>願。所未聞經。願佛重說。又云佛口密為說
<lb n="0429a03"/>也。胎經云。佛從金棺出金臂。重為阿難
<lb n="0429a04"/>現入胎之相。諸經皆<anchor xml:id="fnT57p0429a01"/>聞。況餘處說耶。此<anchor xml:id="fnT57p0429a02"/>文
<lb n="0429a05"/>阿難得記即憶本願。持先佛法。皆如今也。
<lb n="0429a06"/>此因緣釋也。若約教<anchor xml:id="fnT57p0429a03"/>者歡喜阿難。面如淨
<lb n="0429a07"/>滿月。眼<anchor xml:id="fnT57p0429a04"/>若青蓮華。親承佛旨。如仰貌器。
<lb n="0429a08"/>傳以化人。如瀉異瓶。此<anchor xml:id="fnT57p0429a05"/>傳聞聞法也。歡
<lb n="0429a09"/>喜賢。住學地。<anchor xml:id="fnT57p0429a06"/>得空無相願。眼耳鼻舌諸根
<lb n="0429a10"/>不漏。傳持聞不聞法也。典藏阿難。多所含
<lb n="0429a11"/>受。如大雲持雨。此傳持不聞<anchor xml:id="fnT57p0429a07"/>聞法<anchor xml:id="fnT57p0429a08"/>也。阿
<lb n="0429a12"/>難海。是多聞士。自然能解了是常與無常。
<lb n="0429a13"/>若知如來常不說法。是名菩薩具足多聞。
<lb n="0429a14"/>佛法大海水流入阿難心。此傳持不聞不聞
<lb n="0429a15"/>法也。今經。是海阿難持不聞不<anchor xml:id="fnT57p0429a09"/>聞妙法也。
<lb n="0429a16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0429a10"/>又
(<anchor xml:id="fnT57p0429a11"/>二．一．三十四)
云。阿難此云歡喜。或無染。淨飯
<lb n="0429a17"/>王冀太子為金輪<g ref="CB00649"/>其宗社。忽棄國損王。
<lb n="0429a18"/>憂惱殆絕。魔來誑之。汝子已死。王哭云。阿
<lb n="0429a19"/>夷語。既虛。瑞相無驗。復有天。汝子成佛。王
<lb n="0429a20"/>疑求決。須臾信報。昨夜大動。太子成佛。王
<lb n="0429a21"/>大歡喜。白飯王奏云。生兒。舉國欣欣。因名
<lb n="0429a22"/>歡喜
(<anchor xml:id="fnT57p0429a12"/>乃至)
中阿含云。四眾若聞阿難所說。若
<lb n="0429a23"/>多若少。無不歡喜。欲發問時。先為謦咳。大
<lb n="0429a24"/>眾皆歡<anchor xml:id="fnT57p0429a13"/>喜。阿難四月八日。佛成道日生。侍
<lb n="0429a25"/>佛得二十五年。推此今年五十五。阿難年
<lb n="0429a26"/>二十五。<anchor xml:id="fnT57p0429a14"/>佛時求侍五百請為。如<anchor xml:id="fnT57p0429a15"/>前說。眾
<lb n="0429a27"/>勸阿難。阿難隨順五百皆歡喜
(<anchor xml:id="fxT57p0429a02"/>乃至)
中阿含
<lb n="0429a28"/>第七云。阿難侍佛二十五年。所聞八<anchor xml:id="fnT57p0429a16"/>十千
<lb n="0429a29"/>犍度。皆誦不遺。不重問一句。念力歡喜。
<lb n="0429b01"/>
(<anchor xml:id="fxT57p0429b03"/>乃至)
增一云。知時明物。<anchor xml:id="fxT57p0429b04"/>處至無疑。所憶
<lb n="0429b02"/>不忘。多聞廣達。堪任奉持。阿難第一。約教
<lb n="0429b03"/>者。歡喜阿難三藏也。賢阿難通也。<anchor xml:id="fnT57p0429b17"/>典藏阿
<lb n="0429b04"/>難別也。海阿難圓也。涅槃經云。善男子。阿難
<lb n="0429b05"/>比丘具足八法。能具足持十二部<anchor xml:id="fnT57p0429b18"/>經。何等
<lb n="0429b06"/>為八。一者信根堅固。二者其心質直。三者
<lb n="0429b07"/>身無病苦。四者常<anchor xml:id="fnT57p0429b19"/>勸精<anchor xml:id="fnT57p0429b20"/>進。五者具足念心。
<lb n="0429b08"/>六者心無憍慢。七者成就定意。八者具足從
<lb n="0429b09"/>聞生智。阿難如是具足八法。是故我<anchor xml:id="fnT57p0429b21"/>稱阿
<lb n="0429b10"/>難比丘。為多聞藏。又云。文殊師利。阿難比
<lb n="0429b11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0429b22"/>丘。是吾之弟。給事我來二十餘年。所可
<lb n="0429b12"/>聞法具足受持。喻如瀉水<anchor xml:id="fnT57p0429b23"/>置一器。般泥洹
<lb n="0429b13"/>經云。佛告比丘。阿難比丘有四種德。<anchor xml:id="fnT57p0429b24"/>其四
<lb n="0429b14"/>眾<anchor xml:id="fnT57p0429b25"/>之阿難所。從問經戒。阿難為具廣陳宣
<lb n="0429b15"/>之。四輩弟子靡不欣<anchor xml:id="fnT57p0429b26"/>擇。斯<anchor xml:id="fnT57p0429b27"/>謂第一德。復
<lb n="0429b16"/>有四輩弟子。不解經奧。至阿難所。啟質
<lb n="0429b17"/>所疑。阿難釋經無不開解。聞者不厭。斯
<lb n="0429b18"/>謂第二德。四輩高德覩阿難侍<anchor xml:id="fnT57p0429b28"/>佛左側。無
<lb n="0429b19"/>不吟詠。斯謂第三德。佛所說經言無多少。
<lb n="0429b20"/>阿難所聞皆識。諷誦宣授四輩。一無增減。
<lb n="0429b21"/>是謂第四德
(本)
。</p>
<lb n="0429b22"/>
<p id="pT57p0429b2201">粤信瑞聞付屬之微言。思流通之大益。欽仰
<lb n="0429b23"/>不輕。歸依惟重。故廣集。莫痛繁
(<anchor xml:id="fnT57p0429b29"/>矣)
。</p>
<lb n="0429c01"/>
<lb n="0429c02"/>淨土三部經音義集卷<anchor xml:id="fxT57p0429c05"/>第四<lb n="0429c03"/>
<lb n="0429c04"/>
<byline>沙門信瑞纂</byline>
<lb n="0429c05"/>
<head>阿彌陀經</head>
<lb n="0429c06"/>舍衛國<p id="pT57p0429c0604" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0429c30"/>義曰。金剛般若<anchor xml:id="fnT57p0429c31"/>經舍衛國。
<lb n="0429c07"/>十二遊經云無物不有國。或言舍婆提城。或
<lb n="0429c08"/>言捨羅婆悉帝夜城。並訛也。<anchor xml:id="fnT57p0429c32"/>正言室羅<anchor xml:id="fnT57p0429c33"/>伐
<lb n="0429c09"/>國。此譯云聞者城。法鏡經云聞物國。善見
<lb n="0429c10"/>律云舍衛。是人名。昔<anchor xml:id="fnT57p0429c34"/>人居住此地。往古有
<lb n="0429c11"/>王。見此地好。故乞立為國。以此人名號
<lb n="0429c12"/>舍衛國。一名多有國。諸國珍奇皆歸此國
<lb n="0429c13"/>
<anchor xml:id="fnT57p0429c35"/>也。霅川新疏云。舍衛者。正言室利<anchor xml:id="fnT57p0429c36"/>羅筏悉
<lb n="0429c14"/>底。訛言舍衛。新翻豐德。謂豐四事。一財物。
<lb n="0429c15"/>二欲塵。三多聞。四解<anchor xml:id="fnT57p0429c37"/>說。舊翻聞物。厥意大
<lb n="0429c16"/>同。此是中印度北<anchor xml:id="fnT57p0429c38"/>橋薩羅國都<anchor xml:id="fnT57p0429c39"/>城名。為簡
<lb n="0429c17"/>
<anchor xml:id="fnT57p0429c40"/>南薩羅國故。以城名而為國號。</p>
<lb n="0429c18"/>祇樹<p id="pT57p0429c1803" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0429c41"/>義云。金剛般若<anchor xml:id="fxT57p0429c06"/>經。祇樹或言
<lb n="0429c19"/>祇陀。或云祇洹。皆訛也。應言逝多。此譯云
<lb n="0429c20"/>勝氏。即憍薩羅國波斯匿王之子也。波那此
<lb n="0429c21"/>云林。正言飯那。以樹代之<anchor xml:id="fnT57p0429c42"/>耳。霅川新疏
<lb n="0429c22"/>云。祇樹者。梵云祇洹。亦云祇陀。正云逝多。
<lb n="0429c23"/>此翻戰勝。波斯匿王太子也。生時與外國
<lb n="0429c24"/>戰勝。是故以人而命其樹。法鏡經<anchor xml:id="fnT57p0429c43"/>云為勝
<lb n="0429c25"/>氏<anchor xml:id="fnT57p0429c44"/>樹。</p>
<lb n="0430a01"/>給孤獨<p id="pT57p0430a0104" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0430a01"/>義<anchor xml:id="fnT57p0430a02"/>曰。金剛般若<anchor xml:id="fxT57p0430a01"/>經給孤獨。
<lb n="0430a02"/>應言阿那他。此云無親。舊人義譯為孤獨。
<lb n="0430a03"/>賓<anchor xml:id="fnT57p0430a03"/>茶寫耶此云團與。舊人義譯為給。猶是
<lb n="0430a04"/>
<anchor xml:id="fnT57p0430a04"/>須達多之別名。<anchor xml:id="fnT57p0430a05"/>此云善與。故得給孤獨
<lb n="0430a05"/>名也。舊言阿那邠<anchor xml:id="fnT57p0430a06"/>抵。惡<anchor xml:id="fnT57p0430a07"/>言阿藍。訛<anchor xml:id="fnT57p0430a08"/>略。
<lb n="0430a06"/>磨者園<anchor xml:id="fxT57p0430a02"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0430a09"/>新華嚴音義云。須達多此<anchor xml:id="fnT57p0430a10"/>云
<lb n="0430a07"/>善給施無依怙者。舊<anchor xml:id="fnT57p0430a11"/>譯給孤獨者是也。</p>
<lb n="0430a08"/>大阿羅漢<p id="pT57p0430a0805" type="inline" rend="margin-left:1em">新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0430a12"/>義云。阿<anchor xml:id="fnT57p0430a13"/>羅。案梵語
<lb n="0430a09"/>中。此名<anchor xml:id="fnT57p0430a14"/>舍。攝多義。依大婆娑論第九十四
<lb n="0430a10"/>中。四義譯。一者應供。二者殺賊。三者不生。
<lb n="0430a11"/>四者遠惡。依唯識論中。三義<anchor xml:id="fnT57p0430a15"/>譯。一已永害
<lb n="0430a12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0430a16"/>煩賊故。二應受世間妙供養故。三永不
<lb n="0430a13"/>復處分段生<anchor xml:id="fnT57p0430a17"/>死故。依成實論中一<anchor xml:id="fnT57p0430a18"/>釋。謂
<lb n="0430a14"/>斷<anchor xml:id="fnT57p0430a19"/>惡惑盡故。名阿羅漢。舊翻之為無<anchor xml:id="fnT57p0430a20"/>生。
<lb n="0430a15"/>謂三界惑盡。更無三界生故也。</p>
<lb n="0430a16"/>眾所知識<p id="pT57p0430a1605" type="inline" rend="margin-left:1em">孤山疏云。眾所知識<anchor xml:id="fnT57p0430a21"/>者歎德
<lb n="0430a17"/>也。聞名欽德曰知。<anchor xml:id="fnT57p0430a22"/>覩形敬奉曰識。行宗
<lb n="0430a18"/>記云。德業為人所知。容儀為人所<anchor xml:id="fnT57p0430a23"/>識。</p>
<lb n="0430a19"/>長老<p id="pT57p0430a1903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。釋氏云。長張兩反。大也。
<lb n="0430a20"/>增也。薛峋云。又張丈<anchor xml:id="fnT57p0430a24"/>反。進也。尊也。百物所
<lb n="0430a21"/>成謂之長。祝尚丘云。長大師也。孫伷云。左
<lb n="0430a22"/>傳。教誨不倦曰長。儀禮献眾賓之長。鄭玄
<lb n="0430a23"/>曰。長其老者<anchor xml:id="fxT57p0430a03"/>也。鄭玄注周禮曰。老尊稱<anchor xml:id="fxT57p0430a04"/>也。
<lb n="0430a24"/>聞持<anchor xml:id="fnT57p0430a25"/>記云。德重故。長臘高故<anchor xml:id="fnT57p0430a26"/>老。南山業疏
<lb n="0430a25"/>云。長老乃大故。經中長老舍利弗<anchor xml:id="fnT57p0430a27"/>賢者阿難
<lb n="0430a26"/>等。律中不定。今略釋之。行解具故。名為大
<lb n="0430a27"/>德。年臘高遠。名為長老。如俗中云長老之
<lb n="0430a28"/>言。善見云。大為大德。小為長老。<anchor xml:id="fnT57p0430a28"/>孔安注
<lb n="0430a29"/>孝經曰。事父母。接兄弟。和親戚。睦宗族。
<lb n="0430b01"/>敬長老。信朋友是也。</p>
<lb n="0430b02"/>弟子<p id="pT57p0430b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0430b29"/>集云。室灑舊翻弟子。新云所
<lb n="0430b03"/>教。南<anchor xml:id="fnT57p0430b30"/>山曰。學在我後名弟。解從師生名
<lb n="0430b04"/>子。天<anchor xml:id="fnT57p0430b31"/>台。師有匠成之能。學者具資稟之
<lb n="0430b05"/>德。資則捨父從師。<anchor xml:id="fnT57p0430b32"/>敬如父。師之謙讓。處
<lb n="0430b06"/>資如弟。故夫<anchor xml:id="fnT57p0430b33"/>子云。回也處余如父。余也
<lb n="0430b07"/>處回如弟。<anchor xml:id="fnT57p0430b34"/>律曰。和尚於弟子當生兒想。
<lb n="0430b08"/>弟子於和尚當生父想。司馬彪曰。<anchor xml:id="fnT57p0430b35"/>從弟子
<lb n="0430b09"/>謂<anchor xml:id="fnT57p0430b36"/>門弟子。老<anchor xml:id="fnT57p0430b37"/>子曰。善人不善人之師<anchor xml:id="fnT57p0430b38"/>也。
<lb n="0430b10"/>不善人善人之資<anchor xml:id="fxT57p0430b05"/>也。南<anchor xml:id="fnT57p0430b39"/>山云。佛法<anchor xml:id="fnT57p0430b40"/>增益廣
<lb n="0430b11"/>大。實由師資相攝。互相敦遇。財法兩濟。日
<lb n="0430b12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0430b41"/>益業深行久德固。皆賴此矣。比。真教陵遲。
<lb n="0430b13"/>慧風掩扇。俗懷侮慢。道出非法。並由師無
<lb n="0430b14"/>率誘之心。資缺奉行之志。二彼相捨妄流鄙
<lb n="0430b15"/>境。欲令道光。焉可得乎。</p>
<lb n="0430b16"/>釋提桓因<p id="pT57p0430b1605" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0430b42"/>義曰。道行般若<anchor xml:id="fnT57p0430b43"/>經。因
<lb n="0430b17"/>
<anchor xml:id="fxT57p0430b06"/>抵直尸<anchor xml:id="fnT57p0430b44"/>反。或言因提梨。或言因陀<anchor xml:id="fnT57p0430b45"/>羅。正
<lb n="0430b18"/>翻名天主。以帝代之。故經中亦稱天<anchor xml:id="fnT57p0430b46"/>王。
<lb n="0430b19"/>或稱天帝釋者。並<anchor xml:id="fnT57p0430b47"/>位與名<anchor xml:id="fnT57p0430b48"/>也。新花嚴音
<lb n="0430b20"/>
<anchor xml:id="fnT57p0430b49"/>義云。釋提桓勘此中梵本。之與第一卷說
<lb n="0430b21"/>不殊。古人謬置桓字。深成罪過<anchor xml:id="fxT57p0430b07"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0430b50"/>智
<lb n="0430b22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0430b51"/>論問曰。先言釋<anchor xml:id="fnT57p0430b52"/>提字提桓因。是天主。今
<lb n="0430b23"/>佛何以不言釋。乃命言憍尸迦。答曰。昔摩
<lb n="0430b24"/>伽陀國中有婆羅門。名摩伽。姓憍尸迦。有
<lb n="0430b25"/>福德大智慧。<anchor xml:id="fnT57p0430b53"/>智友三十三人共修福德。命
<lb n="0430b26"/>終皆生須彌山<anchor xml:id="fnT57p0430b54"/>頂第二天上。摩伽婆羅門。
<lb n="0430b27"/>為天主。三十二人為輔臣。以此三十三人
<lb n="0430b28"/>故。名為三十三天。喚其本姓。故言憍尸迦。
<lb n="0430b29"/>或言天主。或言千眼等。大人喚之。故稱其
<lb n="0430c01"/>姓。</p>
<lb n="0430c02"/>欄楯<p id="pT57p0430c0203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0430c55"/>義曰。華嚴<anchor xml:id="fxT57p0430c08"/>經欄楯又作闌同。
<lb n="0430c03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0430c56"/>寒<anchor xml:id="fxT57p0430c09"/>反。下食允<anchor xml:id="fxT57p0430c10"/>反。說文欄檻也。通俗文欄
<lb n="0430c04"/>檻謂之楯。王逸注楚辭云。縱曰檻。橫曰楯。
<lb n="0430c05"/>楯間子曰<anchor xml:id="fnT57p0430c57"/>櫺
(俗用連子<anchor xml:id="fnT57p0430c58"/>訛之)
。</p>
<lb n="0430c06"/>階道<p id="pT57p0430c0603" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。階級也。說文階<anchor xml:id="fnT57p0430c59"/>陛。釋名曰。
<lb n="0430c07"/>階梯也。如梯<anchor xml:id="fnT57p0430c60"/>之等差也。<anchor xml:id="fnT57p0430c61"/>古諧<anchor xml:id="fxT57p0430c11"/>反。玉篇云。
<lb n="0430c08"/>階登堂道也。</p>
<lb n="0430c09"/>樓閣<p id="pT57p0430c0903" type="inline" rend="margin-left:1em">東宮切韻曰。郭知玄云。樓櫓。城上屋。
<lb n="0430c10"/>麻果云。樓正樓。通<anchor xml:id="fnT57p0430c62"/>重屋也。爾<anchor xml:id="fnT57p0430c63"/>雅<anchor xml:id="fnT57p0430c64"/>云。<anchor xml:id="fnT57p0430c65"/>四
<lb n="0430c11"/>方高曰臺。狹而脩曰樓。孫愐云。樓<anchor xml:id="fnT57p0430c66"/>閣也。顓
<lb n="0430c12"/>頊所造重屋也。倭名曰。考聲字苑云。今謂臺
<lb n="0430c13"/>上構屋曰樓
(音婁。辨色立成云太賀度能)
野王案閣
(音各。<anchor xml:id="fnT57p0430c67"/>今<anchor xml:id="fnT57p0430c68"/>案。
<lb n="0430c14"/>俗謂朱雀門為重閣是也)
<anchor xml:id="fnT57p0430c69"/>重門複道也。</p>
<lb n="0430c15"/>頗梨<p id="pT57p0430c1503" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0430c70"/>義<anchor xml:id="fnT57p0430c71"/>曰。涅槃<anchor xml:id="fnT57p0430c72"/>經頗梨。<anchor xml:id="fnT57p0430c73"/>力私反。
<lb n="0430c16"/>又作<anchor xml:id="fnT57p0430c74"/>棃。力奚<anchor xml:id="fnT57p0430c75"/>反。西國<anchor xml:id="fnT57p0430c76"/>寶名也。梵言塞頗
<lb n="0431a01"/>胝迦。<anchor xml:id="fnT57p0431a01"/>亦言頗胝。此云水玉。或云白珠。大
<lb n="0431a02"/>
<anchor xml:id="fnT57p0431a02"/>論云。此寶出<anchor xml:id="fnT57p0431a03"/>岩窟中。千年氷化為頗梨
<lb n="0431a03"/>珠。案西域暑熱無氷。仍多饒此寶。非氷所
<lb n="0431a04"/>化<anchor xml:id="fnT57p0431a04"/>也。但石之類耳。胝音竹尸<anchor xml:id="fnT57p0431a05"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0431a06"/>苑法師
<lb n="0431a05"/>云。頗梨正云窣<anchor xml:id="fnT57p0431a07"/>堵致迦。其形少似<anchor xml:id="fnT57p0431a08"/>此方水
<lb n="0431a06"/>精。然有赤有<anchor xml:id="fnT57p0431a09"/>白也。靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0431a10"/>疏云。頗梨亦
<lb n="0431a07"/>云頗<anchor xml:id="fnT57p0431a11"/>梨迦。此翻水玉。或云水<anchor xml:id="fnT57p0431a12"/>精。</p>
<lb n="0431a08"/>赤珠<p id="pT57p0431a0803" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0431a13"/>集曰。鉢摩羅伽。大<anchor xml:id="fnT57p0431a14"/>論此云赤
<lb n="0431a09"/>光珠。佛地<anchor xml:id="fnT57p0431a15"/>論云。赤蟲所出。或珠體名為赤
<lb n="0431a10"/>珠。智<anchor xml:id="fnT57p0431a16"/>論云。真珠出魚腹中蛇腦中。漢<anchor xml:id="fnT57p0431a17"/>書
<lb n="0431a11"/>云。珠<anchor xml:id="fnT57p0431a18"/>中陰精。隨月盈虛。</p>
<lb n="0431a12"/>車輪<p id="pT57p0431a1203" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文曰。車梵云捨迦吒。輪云斫訖
<lb n="0431a13"/>
<anchor xml:id="fnT57p0431a19"/>囉。廣韻曰。<anchor xml:id="fnT57p0431a20"/>古史考曰。黃帝作車。引重致
<lb n="0431a14"/>遠。少昊時加牛。禹時奚仲加馬。<anchor xml:id="fnT57p0431a21"/>周公作
<lb n="0431a15"/>指南車。尺遮<anchor xml:id="fnT57p0431a22"/>反。又音<anchor xml:id="fnT57p0431a23"/>居。東宮切韻曰。武玄
<lb n="0431a16"/>之云。淮南子<anchor xml:id="fnT57p0431a24"/>云。古者見轉蓬為車。薛峋云。
<lb n="0431a17"/>黃帝<anchor xml:id="fnT57p0431a25"/>造舟車。故號軒轅氏。世本云。奚仲造
<lb n="0431a18"/>車。謂廣制度。麻果云。<anchor xml:id="fnT57p0431a26"/>車輿之總名。易曰。
<lb n="0431a19"/>神<anchor xml:id="fnT57p0431a27"/>農沒。黃帝氏作服牛乘馬。言奚仲作者
<lb n="0431a20"/>非也。奚仲夏時車政。益有加。孫愐云。車乘
<lb n="0431a21"/>也。畜駕之。孫伷云。釋<anchor xml:id="fnT57p0431a28"/>名<anchor xml:id="fnT57p0431a29"/>古者。車
(音居)
聲如
<lb n="0431a22"/>居云行所以居人也。今曰車車舍也。行者
<lb n="0431a23"/>所<anchor xml:id="fnT57p0431a30"/>處。若居舍也。籕文作<anchor xml:id="fnT57p0431a31"/>
<g ref="CB20178"/>。今案山海經
<lb n="0431a24"/>奚仲生吉光。<anchor xml:id="fnT57p0431a32"/>吉光始以木為車<anchor xml:id="fnT57p0431a33"/>也。世本
<lb n="0431a25"/>云。奚仲作車。宋忠云。夏禹時也。黃帝時已
<lb n="0431a26"/>有造車駕。此後言作者。為車政<anchor xml:id="fxT57p0431a01"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0431a34"/>老子
<lb n="0431a27"/>曰。三十輻共一轂。<anchor xml:id="fnT57p0431a35"/>注云。古者車三十輻。法
<lb n="0431a28"/>月<anchor xml:id="fnT57p0431a36"/>數。共一轂<anchor xml:id="fnT57p0431a37"/>者。轂中有孔。故眾輻共湊
<lb n="0431a29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0431a38"/>之。案此間大車不過數尺。彼國蓮華甚以
<lb n="0431b01"/>廣大。其義見于靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0431b39"/>疏。</p>
<lb n="0431b02"/>天樂<p id="pT57p0431b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0431b40"/>義<anchor xml:id="fxT57p0431b02"/>曰。法華<anchor xml:id="fnT57p0431b41"/>經作樂。五角<anchor xml:id="fxT57p0431b03"/>反。
<lb n="0431b03"/>世本云。黃帝世。伶倫作樂。五聲八音。總名
<lb n="0431b04"/>樂也。禮<anchor xml:id="fnT57p0431b42"/>記。比音而樂之。及于戚羽<anchor xml:id="fnT57p0431b43"/>毛。謂
<lb n="0431b05"/>之樂。鄭玄曰。八音<anchor xml:id="fnT57p0431b44"/>克諧謂之<anchor xml:id="fnT57p0431b45"/>樂。禮<anchor xml:id="fnT57p0431b46"/>記曰。
<lb n="0431b06"/>樂者音之所由生也。<anchor xml:id="fnT57p0431b47"/>樂者天地之和也。樂
<lb n="0431b07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0431b48"/>者由天作。禮以地制
(言法天地之也)
<anchor xml:id="fnT57p0431b49"/>樂者敦和
<lb n="0431b08"/>率神從天。<anchor xml:id="fnT57p0431b50"/>又曰。樂者樂也。君子樂得其
<lb n="0431b09"/>道。小人樂得其欲。孝經曰。移風易俗。莫
<lb n="0431b10"/>善於樂。<anchor xml:id="fnT57p0431b51"/>孔曰。樂五聲之主。盪滌人之心。
<lb n="0431b11"/>使和易專一。由中情出者也。故其聞之者。
<lb n="0431b12"/>雖不識音。猶屏息靜聽。深思遠慮。其知音
<lb n="0431b13"/>則修宮商。而變節隨角徵。以改操。是以古
<lb n="0431b14"/>之教民。莫不以樂。以為無尚之故<anchor xml:id="fnT57p0431b52"/>也。周
<lb n="0431b15"/>禮注。有六樂。雲門
(黃帝樂)
大咸
(堯樂)
大韶
(舜樂)
大
<lb n="0431b16"/>夏
(禹樂)
大頀
(湯樂)
大武
(武王之樂)
也。莊子曰。與人和
<lb n="0431b17"/>者。謂之<anchor xml:id="fnT57p0431b53"/>人樂。與天和者。謂之天樂。<anchor xml:id="fnT57p0431b54"/>象曰。
<lb n="0431b18"/>天樂適則人樂足<anchor xml:id="fnT57p0431b55"/>矣。</p>
<lb n="0431b19"/>曼陀羅華<p id="pT57p0431b1905" type="inline" rend="margin-left:1em">新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0431b56"/>義曰。曼陀羅此云悅
<lb n="0431b20"/>意華。又云雜色華。亦曰柔軟聲。亦云天妙
<lb n="0431b21"/>華。<anchor xml:id="fnT57p0431b57"/>霅川新疏云。曼陀羅華古翻白花。大般
<lb n="0431b22"/>若名適意。正法華謂之意花。智論云。天妙
<lb n="0431b23"/>花者名曼陀羅花。又有五色曼陀花。大寶廣
<lb n="0431b24"/>寶篋經云。如曼陀羅華無風之時。香气普
<lb n="0431b25"/>遍滿一由旬。如曼陀花有臭香者。一切病
<lb n="0431b26"/>愈無諸苦患。</p>
<lb n="0431b27"/>清旦<p id="pT57p0431b2703" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。釋<anchor xml:id="fnT57p0431b58"/>名云。清青也。去濁遠穢。
<lb n="0431b28"/>色如青也。又靜也。澄也。潔也。七<anchor xml:id="fnT57p0431b59"/>情反。說文
<lb n="0431b29"/>云。旦明也。從日見一上。一地也。徐鍇曰。日
<lb n="0431c01"/>出於地。兜散<anchor xml:id="fnT57p0431c60"/>反。涅<anchor xml:id="fnT57p0431c61"/>槃<anchor xml:id="fnT57p0431c62"/>經。晨朝。<anchor xml:id="fnT57p0431c63"/>音義云。
<lb n="0431c02"/>晨<anchor xml:id="fnT57p0431c64"/>爾仁<anchor xml:id="fxT57p0431c04"/>反。爾<anchor xml:id="fnT57p0431c65"/>雅晨早也。釋<anchor xml:id="fnT57p0431c66"/>名云。晨<anchor xml:id="fnT57p0431c67"/>伸。
<lb n="0431c03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0431c68"/>言其清旦日光復伸見<anchor xml:id="fnT57p0431c69"/>也
(本)
今案。清旦晨朝
<lb n="0431c04"/>也。問云。於十二時。晨朝正當何時乎。答云。
<lb n="0431c05"/>孫愐云。晨寅時也。<anchor xml:id="fnT57p0431c70"/>說文云。晨早昧<anchor xml:id="fnT57p0431c71"/>爽。徐鍇
<lb n="0431c06"/>云。昧爽為寅。難云。呂向注文選曰。晨謂日
<lb n="0431c07"/>出時也
(釋名同之)
而世人寅時不見日光。相違如
<lb n="0431c08"/>何。會云。應邵漢官儀云。太山東南名云日
<lb n="0431c09"/>觀。鷄鳴時見日。玄中記云。東南有桃都山。
<lb n="0431c10"/>上有大樹。名曰桃都。枝相去三<anchor xml:id="fnT57p0431c72"/>十里上有
<lb n="0431c11"/>天鷄。日初出照此木。天鷄即鳴。天<anchor xml:id="fnT57p0431c73"/>下之鷄
<lb n="0431c12"/>皆隨之鳴
(云云)
。日出<anchor xml:id="fnT57p0431c74"/>暘谷照桃枝時。神鷄
<lb n="0431c13"/>見旭日光<anchor xml:id="fnT57p0431c75"/>芒初發音聲。天下凡鷄隨之咸
<lb n="0432a01"/>鳴。<anchor xml:id="fnT57p0432a01"/>鷄鳴者丑時。丑終日光雖初發。瞳朧未
<lb n="0432a02"/>照曀。至于寅初其光甚清明。世人雖知暗。
<lb n="0432a03"/>神鷄見告晝。此乃晨朝也。徐鍇云。凡自夜
<lb n="0432a04"/>半子以後為晝。六壬樞機經云。寅為旦。戌
<lb n="0432a05"/>為暮。世俗以寅時為晝之證是<anchor xml:id="fxT57p0432a01"/>也。</p>
<lb n="0432a06"/>衣裓<p id="pT57p0432a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0432a02"/>義<anchor xml:id="fnT57p0432a03"/>曰。衣裓孤得<anchor xml:id="fxT57p0432a02"/>反。<anchor xml:id="fnT57p0432a04"/>謂衣
<lb n="0432a07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0432a05"/>噤<anchor xml:id="fnT57p0432a06"/>或作襟。霅川新疏云。舊云衣<anchor xml:id="fnT57p0432a07"/>襟。真諦
<lb n="0432a08"/>云。外國盛<anchor xml:id="fnT57p0432a08"/>花器<anchor xml:id="fxT57p0432a03"/>也。</p>
<lb n="0432a09"/>飯食<p id="pT57p0432a0903" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。薄多阿賀羅此云飯<anchor xml:id="fnT57p0432a09"/>食。
<lb n="0432a10"/>廣韻曰。<anchor xml:id="fnT57p0432a10"/>周書云。黃帝始炊穀為飯。又作
<lb n="0432a11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0432a11"/>餅<g ref="CB01366"/>二形同。<anchor xml:id="fnT57p0432a12"/>符萬<anchor xml:id="fxT57p0432a04"/>反。大戴禮云。食穀者。
<lb n="0432a12"/>智慧而巧。<anchor xml:id="fnT57p0432a13"/>古史考云。古者茹毛<anchor xml:id="fnT57p0432a14"/>飲血。燧
<lb n="0432a13"/>人鑽火。而人<anchor xml:id="fnT57p0432a15"/>如裹肉而燔之曰炮。<anchor xml:id="fnT57p0432a16"/>及神
<lb n="0432a14"/>農時。人方食穀。加<anchor xml:id="fnT57p0432a17"/>米于燒石之上。而食
<lb n="0432a15"/>之。<anchor xml:id="fxT57p0432a05"/>及黃帝。始有釜甑。火<anchor xml:id="fnT57p0432a18"/>食道成<anchor xml:id="fnT57p0432a19"/>矣。新
<lb n="0432a16"/>花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0432a20"/>義曰。飯食<anchor xml:id="fnT57p0432a21"/>扶晚<anchor xml:id="fxT57p0432a06"/>反。說文云。飯食
<lb n="0432a17"/>也。謂食飯。<anchor xml:id="fnT57p0432a22"/>飯蓋喫之異名<anchor xml:id="fnT57p0432a23"/>爾。</p>
<lb n="0432a18"/>經行<p id="pT57p0432a1803" type="inline" rend="margin-left:1em">寄歸<anchor xml:id="fnT57p0432a24"/>傳經行小病章曰。五天之地。道
<lb n="0432a19"/>俗多作經行。直<anchor xml:id="fnT57p0432a25"/>云直來<anchor xml:id="fnT57p0432a26"/>祇遵一路。隨時
<lb n="0432a20"/>適性。勿居閑處。一即<anchor xml:id="fnT57p0432a27"/>瘥病。二能銷食。隅
<lb n="0432a21"/>中日映即行時也。或出寺長<anchor xml:id="fnT57p0432a28"/>行。或於廊下
<lb n="0432a22"/>徐行。若不為之身多病苦。遂令脚腫肚腫
<lb n="0432a23"/>臂疼<g ref="CB00567"/>疼。但有<anchor xml:id="fnT57p0432a29"/>疾飲不銷。並是端居所
<lb n="0432a24"/>致。必若能行此事。實可資身長道。故鷲山
<lb n="0432a25"/>覺樹之下。鹿苑王城之內。及餘聖迹皆有世
<lb n="0432a26"/>遵經行之基耳。濶可二肘長十四五肘。高二
<lb n="0432a27"/>肘餘。疊甎作之。上乃石灰素<anchor xml:id="fnT57p0432a30"/>作蓮花開勢。
<lb n="0432a28"/>高可二寸。闊<anchor xml:id="fnT57p0432a31"/>纔一尺有十四五。表聖足跡。
<lb n="0432a29"/>兩頭基上<anchor xml:id="fnT57p0432a32"/>安小制底。量與人齊。或可內設
<lb n="0432b01"/>尊<anchor xml:id="fnT57p0432b33"/>容。為釋迦立像。若其右<anchor xml:id="fnT57p0432b34"/>繞佛殿旋遊
<lb n="0432b02"/>制底。別為生福。本欲<anchor xml:id="fnT57p0432b35"/>虔恭。經行乃是銷散
<lb n="0432b03"/>之<anchor xml:id="fnT57p0432b36"/>義。意在養身療病。舊云行道。或云經
<lb n="0432b04"/>行。則二事總包。無分涇渭。遂<anchor xml:id="fnT57p0432b37"/>使調適之
<lb n="0432b05"/>事。久闕東川。經云觀樹經行。親<anchor xml:id="fnT57p0432b38"/>在金剛座
<lb n="0432b06"/>側。但見真迹。<anchor xml:id="fnT57p0432b39"/>未覩圓基<anchor xml:id="fnT57p0432b40"/>耳。四分<anchor xml:id="fnT57p0432b41"/>律云。
<lb n="0432b07"/>經行有<anchor xml:id="fnT57p0432b42"/>益好堪遠行。能思惟。<anchor xml:id="fnT57p0432b43"/>病消。食<anchor xml:id="fnT57p0432b44"/>飯
<lb n="0432b08"/>得定久住。</p>
<lb n="0432b09"/>之鳥<p id="pT57p0432b0903" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。愽乞史抳。此云<anchor xml:id="fnT57p0432b45"/>鳥。廣韻
<lb n="0432b10"/>曰。<anchor xml:id="fnT57p0432b46"/>說文云。鳥長尾禽總名也。都了反。倭<anchor xml:id="fnT57p0432b47"/>名。
<lb n="0432b11"/>爾<anchor xml:id="fnT57p0432b48"/>雅云。二足而羽<anchor xml:id="fnT57p0432b49"/>曰禽
(<anchor xml:id="fnT57p0432b50"/>音瑟<anchor xml:id="fnT57p0432b51"/>和名與鳥<anchor xml:id="fnT57p0432b52"/>同)
一說
<lb n="0432b12"/>飛曰<anchor xml:id="fnT57p0432b53"/>鳥。走曰獸。總謂之禽
(訓與獸同)
<anchor xml:id="fnT57p0432b54"/>毛詩注
<lb n="0432b13"/>云。鳥之<anchor xml:id="fnT57p0432b55"/>雄雌
(<anchor xml:id="fnT57p0432b56"/>熊斯二音。和名上乎度利。下米度利)
不別者。以
<lb n="0432b14"/>翼和之。右掩左<anchor xml:id="fnT57p0432b57"/>雄。<anchor xml:id="fnT57p0432b58"/>左掩右<anchor xml:id="fnT57p0432b59"/>雌。陰陽相
<lb n="0432b15"/>下之義<anchor xml:id="fnT57p0432b60"/>也。</p>
<lb n="0432b16"/>白鵠<p id="pT57p0432b1603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0432b61"/>義<anchor xml:id="fxT57p0432b07"/>曰。涅槃<anchor xml:id="fxT57p0432b08"/>經。白<anchor xml:id="fnT57p0432b62"/>
<g ref="CB15112"/>今作寉
<lb n="0432b17"/>同。何各<anchor xml:id="fxT57p0432b09"/>反。今注云。<anchor xml:id="fnT57p0432b63"/>鶴千歲則變蒼。又千歲
<lb n="0432b18"/>則變黑。所謂玄鶴是也。<anchor xml:id="fnT57p0432b64"/>經文作<anchor xml:id="fnT57p0432b65"/>鶴。胡哭
<lb n="0432b19"/>
<anchor xml:id="fxT57p0432b10"/>反。案廣志云。鵠形似<g ref="CB15112"/>色蒼黃<anchor xml:id="fxT57p0432b11"/>也。霅川新
<lb n="0432b20"/>疏云。白鵠舊云鸛水鳥也。夜半水泣。咸其
<lb n="0432b21"/>生氣。則益喜而鳴。其聲高亮。聞八九<anchor xml:id="fnT57p0432b66"/>里。東
<lb n="0432b22"/>宮切韻曰。郭知玄云。鴻鵠似鶖色蒼。釋氏
<lb n="0432b23"/>云。鳱鵠鳥似<anchor xml:id="fnT57p0432b67"/>鵲。鵠一名射的。又似鳳白色。
<lb n="0432b24"/>又似鶴蒼黃色。孫愐云。鵠鶴屬也。孫伷云。
<lb n="0432b25"/>韓詩外傳云。鴻鵠一舉千里。楚辭曰。黃鵠
<lb n="0432b26"/>之一舉知山川之紆曲。再舉知天地之圓方。
<lb n="0432b27"/>倭<anchor xml:id="fnT57p0432b68"/>名云。野王<anchor xml:id="fnT57p0432b69"/>云。鵠
(古篤反。漢語<anchor xml:id="fnT57p0432b70"/>鈔古布。日本紀私<anchor xml:id="fnT57p0432b71"/>記久久比)
<lb n="0432b28"/>
<anchor xml:id="fnT57p0432b72"/>大鳥也。</p>
<lb n="0432b29"/>孔雀<p id="pT57p0432b2903" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0432b73"/>集。摩<anchor xml:id="fnT57p0432b74"/>由邏此云孔雀。繂
(<anchor xml:id="fnT57p0432b75"/>子對反。綵也)
<lb n="0432c01"/>羽而翱<anchor xml:id="fnT57p0432c76"/>翔。霅川新疏云。孔雀生於西方。周
<lb n="0432c02"/>書曰。成<anchor xml:id="fnT57p0432c77"/>王時有献此土。異物志云。南方有
<lb n="0432c03"/>孔雀。大如鷄。尾長於身。手拍則<anchor xml:id="fnT57p0432c78"/>舞。文<anchor xml:id="fnT57p0432c79"/>選
<lb n="0432c04"/>吳都賦曰。孔雀綷
(祖會)
羽而翱翔。劉曰。孔雀
<lb n="0432c05"/>尾長六七尺。綠色有華彩。<anchor xml:id="fnT57p0432c80"/>向云。孔雀以五
<lb n="0432c06"/>色羽<anchor xml:id="fnT57p0432c81"/>翰。倭<anchor xml:id="fnT57p0432c82"/>名云。<anchor xml:id="fnT57p0432c83"/>兼名苑<anchor xml:id="fnT57p0432c84"/>注云。孔雀
(俗<anchor xml:id="fnT57p0432c85"/>音宮<g ref="CB20155"/>
<lb n="0432c07"/>反)
毛端圓一寸者。謂之珠毛。<anchor xml:id="fnT57p0432c86"/>文如畫。此鳥
<lb n="0432c08"/>或以音響相接。或以見雄則有<anchor xml:id="fnT57p0432c87"/>子。</p>
<lb n="0432c09"/>鸚鵡<p id="pT57p0432c0903" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0432c88"/>集曰。臊陀或叔迦婆暿。此云
<lb n="0432c10"/>鸚<anchor xml:id="fnT57p0432c89"/>鵡。說<anchor xml:id="fnT57p0432c90"/>文能言鳥<anchor xml:id="fxT57p0432c12"/>也。霅川新疏曰。<anchor xml:id="fnT57p0432c91"/>鸚字
<lb n="0433a01"/>作䳇。山海<anchor xml:id="fnT57p0433a01"/>經云。黃山<anchor xml:id="fnT57p0433a02"/>及數歷<anchor xml:id="fnT57p0433a03"/>之山有鳥
<lb n="0433a02"/>焉。其<anchor xml:id="fnT57p0433a04"/>壯如<anchor xml:id="fnT57p0433a05"/>鴞。<anchor xml:id="fnT57p0433a06"/>赤啄。人舌能言。<anchor xml:id="fnT57p0433a07"/>名鸚鵡。
<lb n="0433a03"/>郭璞曰。鸚鵡舌似小兒舌。有五色者。亦有
<lb n="0433a04"/>純<anchor xml:id="fnT57p0433a08"/>白。東宮切韻曰。郭知玄云。鸚鵡能言。有
<lb n="0433a05"/>三色異。釋氏云。鸚鵡丹紫翠毛羽。出隴西。
<lb n="0433a06"/>麻果云。鸚鵡有三種。<anchor xml:id="fnT57p0433a09"/>青一種。白一種。五
<lb n="0433a07"/>色一種。交州已南諸國<anchor xml:id="fnT57p0433a10"/>盡有之。白及<anchor xml:id="fnT57p0433a11"/>色者
<lb n="0433a08"/>其性尤慧解。隋開皇十八年。林邑國有献
<lb n="0433a09"/>白色者。<anchor xml:id="fnT57p0433a12"/>時以為異。是歲貢士試賦。孫愐云。
<lb n="0433a10"/>鸚鵡<anchor xml:id="fnT57p0433a13"/>人禽。今案禮<anchor xml:id="fnT57p0433a14"/>記鸚鵡能言。不離飛
<lb n="0433a11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0433a15"/>鳥。倭<anchor xml:id="fnT57p0433a16"/>名<anchor xml:id="fnT57p0433a17"/>云。山海經曰。青羽<anchor xml:id="fnT57p0433a18"/>喙。能言。名
<lb n="0433a12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0433a19"/>曰鸚鵡。郭璞<anchor xml:id="fnT57p0433a20"/>曰。今之鸚鵡<anchor xml:id="fnT57p0433a21"/>也。脚指前後。
<lb n="0433a13"/>各有兩者<anchor xml:id="fxT57p0433a01"/>也。</p>
<lb n="0433a14"/>舍利<p id="pT57p0433a1403" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0433a22"/>集云。舍利此云春鸎。黃鸝也。
<lb n="0433a15"/>
<anchor xml:id="fnT57p0433a23"/>詩曰。出自幽谷遷于喬木。又翻鶖鷺。<anchor xml:id="fnT57p0433a24"/>七
<lb n="0433a16"/>由<anchor xml:id="fxT57p0433a02"/>反。玉篇曰。水鳥也。<anchor xml:id="fnT57p0433a25"/>詩曰。有鶖在梁。鷺
<lb n="0433a17"/>
(來故)
爾<anchor xml:id="fnT57p0433a26"/>雅<anchor xml:id="fnT57p0433a27"/>云。白鷺也。<anchor xml:id="fnT57p0433a28"/>鸚鵒頭翅背上有長
<lb n="0433a18"/>翰<anchor xml:id="fnT57p0433a29"/>也。霅川新疏云。舍利翻鶖鷺。又云鸚
<lb n="0433a19"/>鵒。亦曰春<anchor xml:id="fnT57p0433a30"/>鸎。</p>
<lb n="0433a20"/>迦陵頻伽<p id="pT57p0433a2005" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0433a31"/>集云。迦陵頻伽此云妙聲
<lb n="0433a21"/>鳥。大<anchor xml:id="fnT57p0433a32"/>論云。如迦羅頻伽鳥。在㲉
(<anchor xml:id="fnT57p0433a33"/>口角)
中未
<lb n="0433a22"/>出。發聲微妙勝於餘鳥。正法念<anchor xml:id="fnT57p0433a34"/>經云。山名
<lb n="0433a23"/>曠野。其<anchor xml:id="fnT57p0433a35"/>中多有迦陵頻伽。出妙音聲。如是
<lb n="0433a24"/>
<anchor xml:id="fnT57p0433a36"/>音聲。<anchor xml:id="fnT57p0433a37"/>若天<anchor xml:id="fnT57p0433a38"/>人<anchor xml:id="fnT57p0433a39"/>賢那羅等無能及者。唯除
<lb n="0433a25"/>如來音<anchor xml:id="fnT57p0433a40"/>聲。經音<anchor xml:id="fnT57p0433a41"/>義曰。<anchor xml:id="fnT57p0433a42"/>迦陵頻伽。經中或
<lb n="0433a26"/>作歌羅頻伽。或云加蘭<anchor xml:id="fnT57p0433a43"/>迦。或言羯羅頻迦。
<lb n="0433a27"/>或言毘伽。<anchor xml:id="fnT57p0433a44"/>梵音訛轉也。迦陵者好。毘伽者
<lb n="0433a28"/>聲。名好聲鳥<anchor xml:id="fxT57p0433a03"/>也。新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0433a45"/>義云。迦陵頻
<lb n="0433a29"/>伽鳥。此云美音鳥。或曰好聲鳥。此鳥本出
<lb n="0433b01"/>雪山。在殼中。即能鳴。其音和雅。聽者無<anchor xml:id="fnT57p0433b46"/>厭。</p>
<lb n="0433b02"/>共命<p id="pT57p0433b0203" type="inline" rend="margin-left:1em">名義<anchor xml:id="fnT57p0433b47"/>集曰。耆<anchor xml:id="fnT57p0433b48"/>婆此翻生。勝天<anchor xml:id="fnT57p0433b49"/>王
<lb n="0433b03"/>云生生或翻命。法<anchor xml:id="fnT57p0433b50"/>華云命命。<anchor xml:id="fnT57p0433b51"/>雜寶藏<anchor xml:id="fnT57p0433b52"/>經
<lb n="0433b04"/>云。雪山有鳥。名為共命。一身二頭。識神各
<lb n="0433b05"/>異。同共報命。故曰命<anchor xml:id="fnT57p0433b53"/>命。<anchor xml:id="fnT57p0433b54"/>經音<anchor xml:id="fnT57p0433b55"/>義曰。大集
<lb n="0433b06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0433b56"/>經耆婆。耆婆鳥此言命命鳥是也。</p>
<lb n="0433b07"/>和雅音<p id="pT57p0433b0704" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。和聲相<anchor xml:id="fnT57p0433b57"/>應。胡臥<anchor xml:id="fnT57p0433b58"/>反。又
<lb n="0433b08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0433b59"/>音禾。雅正也。五下<anchor xml:id="fxT57p0433b04"/>反
(<anchor xml:id="fnT57p0433b60"/>本)
案和者調和音
<lb n="0433b09"/>聲。克調不違樂音故。雅者嫺。<anchor xml:id="fnT57p0433b61"/>韻響正雅。
<lb n="0433b10"/>專順佛法故。</p>
<lb n="0433b11"/>演暢<p id="pT57p0433b1103" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0433b62"/>義曰。法華<anchor xml:id="fxT57p0433b05"/>經演暢。勅亮<anchor xml:id="fxT57p0433b06"/>反。
<lb n="0433b12"/>廣雅暢達明<anchor xml:id="fxT57p0433b07"/>也。</p>
<lb n="0433b13"/>變化<p id="pT57p0433b1303" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。<anchor xml:id="fnT57p0433b63"/>變化也。通也。易也。彼<anchor xml:id="fnT57p0433b64"/>春
<lb n="0433b14"/>
<anchor xml:id="fxT57p0433b08"/>反。鄭玄曰。化猶生<anchor xml:id="fnT57p0433b65"/>也。經音義云。<anchor xml:id="fnT57p0433b66"/>說文曰。
<lb n="0433b15"/>化變也。謂變化無常也。文選<anchor xml:id="fnT57p0433b67"/>
<g ref="CB20143"/>鳥<anchor xml:id="fnT57p0433b68"/>賦曰。萬
<lb n="0433b16"/>物變化。翰云。萬物變化。遷轉反覆無<anchor xml:id="fnT57p0433b69"/>定。銑
<lb n="0433b17"/>云。變化。反覆無始無<anchor xml:id="fnT57p0433b70"/>終。東宮切韻曰。周易
<lb n="0433b18"/>堅柔相推而生變化。變化者進退之象也。韻
<lb n="0433b19"/>圃絕形為化。王逸曰。化變也。</p>
<lb n="0433b20"/>微風<p id="pT57p0433b2003" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。微妙也。細也。風教也。聲也。
<lb n="0433b21"/>河圖曰。風者天地之使。元命包云。陰陽怒而
<lb n="0433b22"/>為風也。毛詩傳云。清微之風。化養萬物者
<lb n="0433b23"/>也。</p>
<lb n="0433b24"/>自然<p id="pT57p0433b2403" type="inline" rend="margin-left:1em">文<anchor xml:id="fnT57p0433b71"/>選辨命論曰。夫道生萬物。則謂
<lb n="0433b25"/>之道。生而無主謂之自<anchor xml:id="fnT57p0433b72"/>然。<anchor xml:id="fnT57p0433b73"/>善曰。老子云。
<lb n="0433b26"/>天法道。道法自然。向曰。任其主性故無主。
<lb n="0433b27"/>王弼曰。自然者。無稱之言。窮極之<anchor xml:id="fnT57p0433b74"/>辭。郭象
<lb n="0433b28"/>注莊子曰。天地者萬物之總名也。天地以萬
<lb n="0433b29"/>物為體。而萬物以自然為正。自然者不為
<lb n="0433c01"/>而自然者也。尚書曰。水云潤下。火曰炎上。
<lb n="0433c02"/>孔曰。言其自然之常性也
(<anchor xml:id="fnT57p0433c75"/>本)
案自然者。非
<lb n="0433c03"/>凡聖鬼神作。唯是法爾道理<anchor xml:id="fnT57p0433c76"/>之謂也。</p>
<lb n="0433c04"/>障閡<p id="pT57p0433c0403" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。障隔也。亦作瘴。之尚之羊二
<lb n="0433c05"/>
<anchor xml:id="fnT57p0433c77"/>反。經音<anchor xml:id="fnT57p0433c78"/>義<anchor xml:id="fnT57p0433c79"/>曰。礙字古文作硋同。五代
<lb n="0433c06"/>
<anchor xml:id="fxT57p0433c09"/>反。說文礙止也。又作<anchor xml:id="fnT57p0433c80"/>閡。說文<anchor xml:id="fnT57p0433c81"/>云。閡<anchor xml:id="fnT57p0433c82"/>門外
<lb n="0433c07"/>閉<anchor xml:id="fxT57p0433c10"/>也。</p>
<lb n="0434a01"/>壽命<p id="pT57p0434a0103" type="inline" rend="margin-left:1em">梵語勘文云。阿廋灑此云壽<anchor xml:id="fnT57p0434a01"/>命。經
<lb n="0434a02"/>音<anchor xml:id="fnT57p0434a02"/>義云。涅槃<anchor xml:id="fxT57p0434a01"/>經。壽命視柳<anchor xml:id="fxT57p0434a02"/>反。案壽亦即
<lb n="0434a03"/>命也。壽取一期之名。命取人之生分。但異
<lb n="0434a04"/>名耳。說文壽久也。釋<anchor xml:id="fnT57p0434a03"/>名曰。生已久遠氣終
<lb n="0434a05"/>盡也。又音視溜<anchor xml:id="fxT57p0434a03"/>反。上壽也。溜音力救<anchor xml:id="fnT57p0434a04"/>反。</p>
<lb n="0434a06"/>人民<p id="pT57p0434a0603" type="inline" rend="margin-left:1em">玉篇曰。人象辟脛之形。<anchor xml:id="fnT57p0434a05"/>萬物之靈
<lb n="0434a07"/>也。而真反。<anchor xml:id="fnT57p0434a06"/>白虎通云。人者男女總名也
(審如一卷)
<lb n="0434a08"/>說文曰。民眾萌也。彌隣反。東宮切韻曰。郭知
<lb n="0434a09"/>玄曰。民王<anchor xml:id="fnT57p0434a07"/>者百姓。釋氏云。<anchor xml:id="fnT57p0434a08"/>民氓也。薛峋
<lb n="0434a10"/>云。民無知稱。祝尚丘云。民亦冥也。孫愐云。
<lb n="0434a11"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434a09"/>案天子曰兆民。諸侯曰萬民。賈逵云。四民
<lb n="0434a12"/>士農工商也。禮<anchor xml:id="fnT57p0434a10"/>記孔子曰。古者長民。朝廷
<lb n="0434a13"/>敬老。鄭玄云。長民者天子諸侯也。毛詩蒸
<lb n="0434a14"/>民鄭氏注禮記曰。黔首謂民<anchor xml:id="fxT57p0434a04"/>也。倭<anchor xml:id="fnT57p0434a11"/>名曰。
<lb n="0434a15"/>日本紀私記云。人民
(<anchor xml:id="fnT57p0434a12"/>比度久佐。<anchor xml:id="fnT57p0434a13"/>或說云於保無太賀良)
。</p>
<lb n="0434a16"/>眾生<p id="pT57p0434a1603" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0434a14"/>義曰。花嚴<anchor xml:id="fxT57p0434a05"/>經禪<anchor xml:id="fnT57p0434a15"/>頭。梵言。或
<lb n="0434a17"/>云禪豆禪兜。或言<anchor xml:id="fnT57p0434a16"/>繕都。此譯云眾生<anchor xml:id="fxT57p0434a06"/>也。
<lb n="0434a18"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434a17"/>又對法論曰。<anchor xml:id="fnT57p0434a18"/>梵云薩埵。薩此云有。埵此
<lb n="0434a19"/>言情。<anchor xml:id="fnT57p0434a19"/>故有情言眾生者。案梵本僕呼膳那
<lb n="0434a20"/>此云眾生。語名別也。故從本譯<anchor xml:id="fnT57p0434a20"/>也。同性經
<lb n="0434a21"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434a21"/>言。眾生者眾緣和合<anchor xml:id="fnT57p0434a22"/>名眾生。所謂地水
<lb n="0434a22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434a23"/>火風空識名色六入因緣生。楞伽王言。世尊
<lb n="0434a23"/>彼眾生者。以何為本。依何而住。以何為
<lb n="0434a24"/>因。佛言。此眾生者無明為本。依愛而住。以
<lb n="0434a25"/>業為因。楞伽王言。世尊業有<anchor xml:id="fnT57p0434a24"/>幾種。佛言。
<lb n="0434a26"/>業有三種。何等為三。謂身口意業法華文
<lb n="0434a27"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434a25"/>句云。眾生者。中阿含十二云。劫初光音天
<lb n="0434a28"/>下生世間。無男女尊卑。眾<anchor xml:id="fnT57p0434a26"/>生。故言眾生。
<lb n="0434a29"/>此據<anchor xml:id="fnT57p0434a27"/>最初也。若攬眾陰。而有假名眾生。
<lb n="0434b01"/>此據一期受報也。若言處處受生故名眾
<lb n="0434b02"/>生者。此據業力五道流轉也。正法念經云。
<lb n="0434b03"/>十種眾生。謂長短<anchor xml:id="fnT57p0434b28"/>圓方三角青黃赤白紫
(<anchor xml:id="fnT57p0434b29"/>云
<lb n="0434b04"/>云)
禮記云。眾生必死必歸土。此謂之鬼。骨
<lb n="0434b05"/>肉弊于下陰為野土也。</p>
<lb n="0434b06"/>阿鞞跋致<p id="pT57p0434b0605" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0434b30"/>義曰。法花<anchor xml:id="fxT57p0434b07"/>經。阿鞞跋。頻
<lb n="0434b07"/>脂<anchor xml:id="fxT57p0434b08"/>反。譯言不退住也。<anchor xml:id="fnT57p0434b31"/>此與聲字同。諸經
<lb n="0434b08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434b32"/>中作阿毘<anchor xml:id="fnT57p0434b33"/>跋。或作阿惟越致。皆梵音訛轉
<lb n="0434b09"/>
<anchor xml:id="fxT57p0434b09"/>也。名義<anchor xml:id="fnT57p0434b34"/>集云。阿鞞跋<anchor xml:id="fnT57p0434b35"/>致。此云不退轉。不
<lb n="0434b10"/>退有<anchor xml:id="fnT57p0434b36"/>三義。入空位不退。<anchor xml:id="fnT57p0434b37"/>入假行不退。入中
<lb n="0434b11"/>念不退。妙樂云。般若是位。離二死故。解脫
<lb n="0434b12"/>是行。諸行具故。法身是念。證實境<anchor xml:id="fnT57p0434b38"/>故。智
<lb n="0434b13"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434b39"/>論云。無生忍法即是阿鞞跋致<anchor xml:id="fnT57p0434b40"/>地。</p>
<lb n="0434b14"/>一生補處<p id="pT57p0434b1405" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0434b41"/>義云。菩薩瓔珞<anchor xml:id="fxT57p0434b10"/>經。阿惟
<lb n="0434b15"/>顏。案菩薩十住經云。第十阿惟顏住。謂一生
<lb n="0434b16"/>補處者<anchor xml:id="fxT57p0434b11"/>也。靈芝義<anchor xml:id="fnT57p0434b42"/>疏云。一生補處。即<anchor xml:id="fnT57p0434b43"/>覺
<lb n="0434b17"/>菩薩。如觀音勢至<anchor xml:id="fnT57p0434b44"/>等。智度論曰
(經曰)
一切菩
<lb n="0434b18"/>薩皆是補處。紹尊位者。問曰。若彌勒菩薩。
<lb n="0434b19"/>應稱補處。諸餘菩薩何<anchor xml:id="fnT57p0434b45"/>以復言紹尊位者。
<lb n="0434b20"/>答云。是諸菩薩。於十方佛土。皆補<anchor xml:id="fnT57p0434b46"/>處。</p>
<lb n="0434b21"/>阿僧祇<p id="pT57p0434b2104" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0434b47"/>義<anchor xml:id="fnT57p0434b48"/>曰。法花<anchor xml:id="fxT57p0434b12"/>經。無央。於良
<lb n="0434b22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434b49"/>反。梵云阿僧企耶。丘豉<anchor xml:id="fxT57p0434b13"/>反。此云<anchor xml:id="fnT57p0434b50"/>無數。舊
<lb n="0434b23"/>言阿僧祇。訛略<anchor xml:id="fxT57p0434b14"/>也。</p>
<lb n="0434b24"/>劫<p id="pT57p0434b2402" type="inline" rend="margin-left:1em">新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0434b51"/>義<anchor xml:id="fxT57p0434b15"/>曰。劫梵<anchor xml:id="fnT57p0434b52"/>言。<anchor xml:id="fnT57p0434b53"/>具云羯臘
<lb n="0434b25"/>波。此<anchor xml:id="fnT57p0434b54"/>翻長<anchor xml:id="fnT57p0434b55"/>時。名義<anchor xml:id="fnT57p0434b56"/>集<anchor xml:id="fnT57p0434b57"/>曰。颰陀劫簸劫
<lb n="0434b26"/>簸。大<anchor xml:id="fnT57p0434b58"/>論秦言分別時節。颰<anchor xml:id="fnT57p0434b59"/>陀秦言善。有
<lb n="0434b27"/>千萬劫過去。空無有佛。是一劫中有千佛
<lb n="0434b28"/>
<anchor xml:id="fnT57p0434b60"/>與。<anchor xml:id="fnT57p0434b61"/>淨居諸天歡喜故。<anchor xml:id="fnT57p0434b62"/>名善劫。此一劫內
<lb n="0434b29"/>有四中劫。成住壞空。輔<anchor xml:id="fnT57p0434b63"/>行云。劫此云時。俱
<lb n="0434c01"/>舍等論。多以二十增減為一中劫。八十增
<lb n="0434c02"/>減為一大劫。<anchor xml:id="fnT57p0434c64"/>金光明<anchor xml:id="fnT57p0434c65"/>經云。梵天三銖天
<lb n="0434c03"/>衣。三年一拂。拂盡稷方四十里石。以為小
<lb n="0434c04"/>劫。八十里盡以為中劫。<anchor xml:id="fnT57p0434c66"/>百里盡名為大劫。
<lb n="0434c05"/>不於如此劫數修<anchor xml:id="fnT57p0434c67"/>行。不名菩薩。又云。有
<lb n="0434c06"/>一里劫。二里劫。乃至<anchor xml:id="fnT57p0434c68"/>百里劫。又云。有大方
<lb n="0434c07"/>城。周四十里。滿中芥子不概<anchor xml:id="fnT57p0434c69"/>令平。百年
<lb n="0434c08"/>取一盡。名為劫。經劫無數。名阿僧祇。委
<lb n="0434c09"/>出劫<anchor xml:id="fnT57p0434c70"/>義。</p>
<lb n="0434c10"/>男子<p id="pT57p0434c1003" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。補嚕灑此云<anchor xml:id="fnT57p0434c71"/>男。梵語勘
<lb n="0434c11"/>文云。金剛經云。補嚕麁縛。此云丈夫。<anchor xml:id="fnT57p0434c72"/>說文
<lb n="0434c12"/>曰。男丈夫也。從田<anchor xml:id="fnT57p0434c73"/>力。言男用力於田也。
<lb n="0435a01"/>年覃<anchor xml:id="fxT57p0435a01"/>反。周易云。有天地然後有萬物。有
<lb n="0435a02"/>萬物然後有男女。有男女<anchor xml:id="fnT57p0435a01"/>然有夫婦。<anchor xml:id="fnT57p0435a02"/>有
<lb n="0435a03"/>夫婦然後有父子。有父子。然後有君臣。有
<lb n="0435a04"/>君臣然後有上下。<anchor xml:id="fnT57p0435a03"/>有上下然後有禮義。
<lb n="0435a05"/>有所<anchor xml:id="fnT57p0435a04"/>錯。又云。乾道成男
(王曰乾陽物也)
坤道成女
<lb n="0435a06"/>
(王曰。坤陰物也。謝曰。此原變化之所<anchor xml:id="fnT57p0435a05"/>生也)
倭<anchor xml:id="fnT57p0435a06"/>名曰。說文云。男
(<anchor xml:id="fnT57p0435a07"/>倭名乎能古)
<lb n="0435a07"/>丈夫也。<anchor xml:id="fnT57p0435a08"/>白虎通曰。男謂之士。孝經注曰。
<lb n="0435a08"/>子者男子之通稱也。公羊傳曰丈<anchor xml:id="fnT57p0435a09"/>夫
(萬葉集云。<anchor xml:id="fnT57p0435a10"/>末
<lb n="0435a09"/>須良乎。<anchor xml:id="fnT57p0435a11"/>日本紀私記。男子讀與<anchor xml:id="fnT57p0435a12"/>上。同)
。</p>
<lb n="0435a10"/>女人<p id="pT57p0435a1003" type="inline" rend="margin-left:1em">千字文云。悉怛哩此云<anchor xml:id="fnT57p0435a13"/>女。梵語勘文
<lb n="0435a11"/>云。金剛經悉怛哩婆。此云女<anchor xml:id="fnT57p0435a14"/>人。東宮切韻
<lb n="0435a12"/>曰。釋氏云。女在父母家之稱。婦在夫婿家
<lb n="0435a13"/>之稱。孫愐云。<anchor xml:id="fnT57p0435a15"/>大戴禮云。女者如也。言如男
<lb n="0435a14"/>子之教也。倭<anchor xml:id="fnT57p0435a16"/>名曰。<anchor xml:id="fnT57p0435a17"/>日本紀云。手弱<anchor xml:id="fnT57p0435a18"/>女
(<anchor xml:id="fnT57p0435a19"/>多乎
<lb n="0435a15"/>夜米)
<anchor xml:id="fnT57p0435a20"/>婦人
(同上)
。</p>
<lb n="0435a16"/>名號<p id="pT57p0435a1603" type="inline" rend="margin-left:1em">俱舍光<anchor xml:id="fnT57p0435a21"/>記云。梵云<anchor xml:id="fnT57p0435a22"/>那摩。唐云名。
<lb n="0435a17"/>是隨義。歸義。赴義。<anchor xml:id="fnT57p0435a23"/>召義。謂隨音聲歸
<lb n="0435a18"/>赴於境。呼召色等<anchor xml:id="fnT57p0435a24"/>也。經音義云。名彌成
<lb n="0435a19"/>
<anchor xml:id="fxT57p0435a02"/>反。名標幟也
(<anchor xml:id="fnT57p0435a25"/>上幟也下幡也)
。亦所以名質也。自命
<lb n="0435a20"/>也。左<anchor xml:id="fnT57p0435a26"/>傳名以制義。廣雅名成也。廣韻曰。
<lb n="0435a21"/>名字。春秋說題云。名成也。大也。<anchor xml:id="fnT57p0435a27"/>功也。號也。
<lb n="0435a22"/>說<anchor xml:id="fnT57p0435a28"/>文曰。自命也。<anchor xml:id="fnT57p0435a29"/>从夕口。夕者<anchor xml:id="fnT57p0435a30"/>冥。<anchor xml:id="fnT57p0435a31"/>冥不相
<lb n="0435a23"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435a32"/>見。故以口自名<anchor xml:id="fnT57p0435a33"/>也。武并<anchor xml:id="fxT57p0435a03"/>反。號令也。召也。
<lb n="0435a24"/>呼也。亦作號同。胡倒<anchor xml:id="fxT57p0435a04"/>反。東宮切韻曰。郭知
<lb n="0435a25"/>玄云。名所以名質也。釋氏云。名號也。武玄
<lb n="0435a26"/>之曰。名明也。以明其<anchor xml:id="fnT57p0435a34"/>質。從夕从口。闇不
<lb n="0435a27"/>相見。須口以自名也。薛峋云。人及萬物各
<lb n="0435a28"/>須有以名。其質明顯。而分別也。又有異德
<lb n="0435a29"/>顯亦別謂之名。山丘眾物有奇異亦皆謂
<lb n="0435b01"/>之名也。號施令。又召也。麻果云。號者功之
<lb n="0435b02"/>狀<anchor xml:id="fnT57p0435b35"/>也。名號<anchor xml:id="fxT57p0435b05"/>也。今案名號<anchor xml:id="fnT57p0435b36"/>者異體同訓。乎
<lb n="0435b03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435b37"/>他差別也。</p>
<lb n="0435b04"/>顛倒<p id="pT57p0435b0403" type="inline" rend="margin-left:1em">輔<anchor xml:id="fnT57p0435b38"/>行<anchor xml:id="fnT57p0435b39"/>曰。顛即頂也。頂墜於下。故名
<lb n="0435b05"/>顛倒。廣雅云。顛倒也。論語注云。顛沛僵伏
<lb n="0435b06"/>
<anchor xml:id="fxT57p0435b06"/>也。</p>
<lb n="0435b07"/>阿閦<p id="pT57p0435b0703" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0435b40"/>義云。明度無極。經云阿閦。案閦
<lb n="0435b08"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435b41"/>字所無相承。叉六<anchor xml:id="fxT57p0435b07"/>反。餘經作無怒。亦云
<lb n="0435b09"/>無動。或云無怒覺。皆義<anchor xml:id="fnT57p0435b42"/>譯其名<anchor xml:id="fnT57p0435b43"/>也。名義
<lb n="0435b10"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435b44"/>集<anchor xml:id="fnT57p0435b45"/>云。阿閦。淨名<anchor xml:id="fnT57p0435b46"/>經云。有國名妙喜。佛
<lb n="0435b11"/>號無動。<anchor xml:id="fnT57p0435b47"/>疏云。阿之言無。閦之言<anchor xml:id="fnT57p0435b48"/>動。</p>
<lb n="0435b12"/>恒河<anchor xml:id="fnT57p0435b49"/>沙數<p id="pT57p0435b1205" type="inline" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0435b50"/>義曰。俱舍論云。殑伽河。
<lb n="0435b13"/>其昇<anchor xml:id="fxT57p0435b08"/>反。諸經論中或作恒<anchor xml:id="fnT57p0435b51"/>河。亦去恒迦
<lb n="0435b14"/>河或作強伽河。皆訛也。此河從無熱惱池
<lb n="0435b15"/>東面象口而出。流入東海。舊譯云天堂來。
<lb n="0435b16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435b52"/>本入摩醯首羅天頂。從耳中出。流在<anchor xml:id="fnT57p0435b53"/>地
<lb n="0435b17"/>上。以此天<anchor xml:id="fnT57p0435b54"/>來<anchor xml:id="fnT57p0435b55"/>也。其沙至細。與水同流。以
<lb n="0435b18"/>手掬水。滿手中。<anchor xml:id="fnT57p0435b56"/>把沙還隨水出。<anchor xml:id="fnT57p0435b57"/>故諸經
<lb n="0435b19"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435b58"/>論中多<anchor xml:id="fnT57p0435b59"/>以喻<anchor xml:id="fxT57p0435b09"/>也。慈恩<anchor xml:id="fnT57p0435b60"/>玄<anchor xml:id="fnT57p0435b61"/>贊云。梵云殑
<lb n="0435b20"/>伽。訛略云恒河。神之名。河從彼稱。殑<anchor xml:id="fnT57p0435b62"/>字
<lb n="0435b21"/>其矜反。去<anchor xml:id="fnT57p0435b63"/>聲。經中說恒<anchor xml:id="fnT57p0435b64"/>河為喻。無熱<anchor xml:id="fnT57p0435b65"/>地
<lb n="0435b22"/>出四大河此即一也。一由沙多。二由世人
<lb n="0435b23"/>共為福水。入洗罪滅。<anchor xml:id="fnT57p0435b66"/>投死生天。三雖經
<lb n="0435b24"/>劫壞。名字常<anchor xml:id="fnT57p0435b67"/>足。四佛多近此宣說妙法。五
<lb n="0435b25"/>眾人共委故多為喻。仍取初出池口方四
<lb n="0435b26"/>十里沙。以為<anchor xml:id="fnT57p0435b68"/>譬。西域<anchor xml:id="fnT57p0435b69"/>記云。贍部洲之中
<lb n="0435b27"/>地者。阿那婆答多池也
(唐言無熱惱。舊云阿耨達池。<anchor xml:id="fnT57p0435b70"/>皆訛也)
<lb n="0435b28"/>在香山之南。<anchor xml:id="fnT57p0435b71"/>雪山之北。周八百<anchor xml:id="fnT57p0435b72"/>里。金銀
<lb n="0435b29"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435b73"/>琉璃頗胝飾其岸焉。金沙彌滿。清波<anchor xml:id="fnT57p0435b74"/>晈
<lb n="0435c01"/>鏡。大地菩薩。以願力故。化為龍王。於中潛
<lb n="0435c02"/>宅。出清冷水。<anchor xml:id="fnT57p0435c75"/>洽
(<anchor xml:id="fnT57p0435c76"/>及也)
贍部洲。是以池東
<lb n="0435c03"/>
<anchor xml:id="fnT57p0435c77"/>西。銀牛口流出<anchor xml:id="fnT57p0435c78"/>殑伽河
(舊曰恒河。又曰恒伽訛也)
繞池
<lb n="0435c04"/>一<anchor xml:id="fnT57p0435c79"/>匝。入西南海池西面琉璃馬口流出縛
<lb n="0435c05"/>蒭河
(舊曰博叉河。訛<anchor xml:id="fnT57p0435c80"/>也)
繞池一匝。<anchor xml:id="fnT57p0435c81"/>入西北海。池北
<lb n="0435c06"/>面頗胝。師子口流出<anchor xml:id="fnT57p0435c82"/>徙多河
(舊曰私陀河訛也)
繞
<lb n="0435c07"/>池一匝入東北海。或曰。潛流地下出積石
<lb n="0435c08"/>山。即<anchor xml:id="fxT57p0435c10"/>徙多河之流。為中國河源
(私案。頌<anchor xml:id="fnT57p0435c83"/>疏無熱惱池
<lb n="0435c09"/>縱廣<anchor xml:id="fnT57p0435c84"/>正等五十<anchor xml:id="fnT57p0435c85"/>由繕那量。八功德水盈滿其中。非得道人。無由能<anchor xml:id="fnT57p0435c86"/>生)
。</p>
<lb n="0435c10"/>釋加牟尼<p id="pT57p0435c1005" type="inline" rend="margin-left:1em">新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0435c87"/>義曰。釋迦此云<anchor xml:id="fnT57p0435c88"/>能
<lb n="0435c11"/>也。牟尼寂默也。言其三業離於誼雜<anchor xml:id="fxT57p0435c11"/>也。名
<lb n="0435c12"/>義<anchor xml:id="fnT57p0435c89"/>集曰。釋迦牟尼。摭華云。此云能仁寂默。
<lb n="0436a01"/>寂默故不住生死。能仁故不住涅槃。悲智
<lb n="0436a02"/>兼運立此嘉稱。發軫云。本起<anchor xml:id="fnT57p0436a01"/>經翻釋迦為
<lb n="0436a03"/>能仁。本行<anchor xml:id="fnT57p0436a02"/>經<anchor xml:id="fnT57p0436a03"/>牟尼為寂默。能仁是姓。寂默
<lb n="0436a04"/>是字。姓從慈悲利物。字取智慧冥理。以利
<lb n="0436a05"/>物故不住涅<anchor xml:id="fnT57p0436a04"/>拌。以冥理故不住生死。長
<lb n="0436a06"/>
<anchor xml:id="fnT57p0436a05"/>水曰。寂者現<anchor xml:id="fnT57p0436a06"/>物無相。默者示<anchor xml:id="fnT57p0436a07"/>現無說。此
<lb n="0436a07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0436a08"/>則即真之應也。能仁是姓者。長阿<anchor xml:id="fnT57p0436a09"/>含云。昔
<lb n="0436a08"/>有輪王。姓甘蔗氏。聽次妃之讚。擯四太子。
<lb n="0436a09"/>至雪山之北。自立城居。以德歸人。不數
<lb n="0436a10"/>年間。欝為強國。父王悔憶。遺使往召四子。
<lb n="0436a11"/>辭過不還。父王三歎。我子釋迦。因此命氏。
<lb n="0436a12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0436a10"/>又云。住直樹林。又號釋迦。既於林立國。
<lb n="0436a13"/>即以林為姓。此以釋迦<anchor xml:id="fnT57p0436a11"/>翻直林。寂默是
<lb n="0436a14"/>字者。本行<anchor xml:id="fnT57p0436a12"/>經云。又諸釋種。立姓憍慢多言。
<lb n="0436a15"/>及見太子悉<anchor xml:id="fnT57p0436a13"/>是默然。王云。宜字牟尼。稱
<lb n="0436a16"/>讚淨土<anchor xml:id="fnT57p0436a14"/>經。名釋迦寂靜。又釋迦牟尼翻度
<lb n="0436a17"/>沃焦。如舊花<anchor xml:id="fnT57p0436a15"/>嚴名字品及十住婆娑所列。
<lb n="0436a18"/>大海有石。其<anchor xml:id="fnT57p0436a16"/>石曰<anchor xml:id="fnT57p0436a17"/>沃焦。萬流沃之至石
<lb n="0436a19"/>皆竭。所以大海水不增長。眾生流轉<anchor xml:id="fnT57p0436a18"/>猶焦
<lb n="0436a20"/>石。五欲沃之。而無厭足。唯佛能度。故此為
<lb n="0436a21"/>名。釋迦牟尼。屬應身也。摩訶<anchor xml:id="fnT57p0436a19"/>衍云。所言
<lb n="0436a22"/>應者。隨順根機。而不相違。<anchor xml:id="fnT57p0436a20"/>隨處隨趣出
<lb n="0436a23"/>現非安樂相。故名為應。而此應身。周匝千花
<lb n="0436a24"/>上復現千釋迦。一花百億國。一國一釋迦故。
<lb n="0436a25"/>召釋迦牟尼。名千<anchor xml:id="fnT57p0436a21"/>百億化身。唯識<anchor xml:id="fnT57p0436a22"/>論云。
<lb n="0436a26"/>三變化身。謂諸如來由成事智變現無量隨
<lb n="0436a27"/>類化身。居淨穢土。為<anchor xml:id="fnT57p0436a23"/>登地菩薩及二乘異
<lb n="0436a28"/>生。稱彼機宜現通說法。若就應身開出變
<lb n="0436a29"/>化。則成四身。以現同始終名應。無而欻有
<lb n="0436b01"/>名化。然此三身<anchor xml:id="fnT57p0436b24"/>之法。或執即義名失三
<lb n="0436b02"/>身。或執離義相乖一體。今約三義。通而辨
<lb n="0436b03"/>之。一者體用。智與體冥<anchor xml:id="fnT57p0436b25"/>能起大用。自報上
<lb n="0436b04"/>冥法性體。名真身。化報下赴<anchor xml:id="fnT57p0436b26"/>緣用。名應
<lb n="0436b05"/>身。故光<anchor xml:id="fnT57p0436b27"/>明云。佛真法身<anchor xml:id="fxT57p0436b01"/>猶虛空。應物<anchor xml:id="fnT57p0436b28"/>現
<lb n="0436b06"/>如水中月。而觀世音普門示現令無涯人獲
<lb n="0436b07"/>乎冥顯兩種利益者。由此二身也。二者權
<lb n="0436b08"/>實。權名權暫實謂實錄。以施權故。從勝
<lb n="0436b09"/>起劣。三佛離明以顯實。故從劣起勝。祇マサシク<lb n="0436b10"/>是一身。故曰吾今此身即是<anchor xml:id="fnT57p0436b29"/>法。又云。微妙
<lb n="0436b11"/>淨法身具相三十二。是知順機則權設三身。
<lb n="0436b12"/>就應乃實唯一佛也。三者事理。觀<anchor xml:id="fnT57p0436b30"/>經<anchor xml:id="fnT57p0436b31"/>疏云。
<lb n="0436b13"/>佛本無身無壽。亦無<anchor xml:id="fnT57p0436b32"/>形量。隨順世間而
<lb n="0436b14"/>論三身。是則仰觀至理。本實無形。俯隨物
<lb n="0436b15"/>機。亦垂化事猶明鏡也。像體本<anchor xml:id="fnT57p0436b33"/>虛。若水
<lb n="0436b16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0436b34"/>月。影<anchor xml:id="fnT57p0436b35"/>光元非實。<anchor xml:id="fnT57p0436b36"/>於亦事而起封執。則
<lb n="0436b17"/>同癡猴墮井而死。學出世法。宜誡之<anchor xml:id="fnT57p0436b37"/>哉。
<lb n="0436b18"/>不退轉輪經曰。阿難當知。若有眾生。已聞
<lb n="0436b19"/>今聞當聞釋迦牟尼佛名<anchor xml:id="fnT57p0436b38"/>者。是諸眾生皆
<lb n="0436b20"/>於阿耨多羅三藐三菩提不退轉。所以者
<lb n="0436b21"/>何。諸佛菩薩無虛妄故。亦有貪欲及以瞋
<lb n="0436b22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0436b39"/>恚。阿難何況今日。現於我前能以一華
<lb n="0436b23"/>散我上者。<anchor xml:id="fnT57p0436b40"/>若有眾生。我泥洹後。形像舍
<lb n="0436b24"/>利能持一華。以供養者。如是眾生亦於阿
<lb n="0436b25"/>耨多羅三藐三菩提不退轉。阿難白佛言。若
<lb n="0436b26"/>有畜生。聞釋迦牟尼佛名者。皆<anchor xml:id="fnT57p0436b41"/>阿耨多羅
<lb n="0436b27"/>三藐三菩提不退轉耶。佛告阿難。若有畜
<lb n="0436b28"/>生。聞釋迦牟尼佛名者。是諸畜生皆種阿
<lb n="0436b29"/>耨多羅三藐三菩提種子因緣。所以者何。諸
<lb n="0436c01"/>佛如來。其有聞者必不虛。是故諸佛如來言
<lb n="0436c02"/>無有<anchor xml:id="fnT57p0436c42"/>二。<anchor xml:id="fnT57p0436c43"/>鴦崛經云。一聞釋迦牟尼佛名。
<lb n="0436c03"/>雖未發心。已是菩薩
(<anchor xml:id="fnT57p0436c44"/>本)
噫遇者聞者。可仰
<lb n="0436c04"/>可信。善男善女。勿癈。勿妄。伏惟釋尊恩德。
<lb n="0436c05"/>甚深。難思。算數叵覃。恒沙非喻。而今纔標
<lb n="0436c06"/>山海塵<anchor xml:id="fnT57p0436c45"/>渧之功德。為得空地廣大之善根
<lb n="0436c07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0436c46"/>耳。</p>
<lb n="0436c08"/>希有<p id="pT57p0436c0803" type="inline" rend="margin-left:1em">廣韻曰。爾<anchor xml:id="fnT57p0436c47"/>雅云。希罕也。香衣<anchor xml:id="fnT57p0436c48"/>反。老
<lb n="0436c09"/>子<anchor xml:id="fnT57p0436c49"/>注曰。希少也。</p>
<lb n="0436c10"/>娑婆<p id="pT57p0436c1003" type="inline" rend="margin-left:1em">新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0436c50"/>義曰。娑婆此云堪忍也。
<lb n="0436c11"/>謂具足眾惡境。對堪行忍也。名義<anchor xml:id="fnT57p0436c51"/>集云。
<lb n="0436c12"/>西域<anchor xml:id="fnT57p0436c52"/>記。索訶世界。<anchor xml:id="fnT57p0436c53"/>三千大千國土。為一佛
<lb n="0436c13"/>之化攝也。<anchor xml:id="fnT57p0436c54"/>舊曰娑婆又曰娑訶。皆訛也。楞
<lb n="0436c14"/>
<anchor xml:id="fnT57p0436c55"/>伽翻<anchor xml:id="fnT57p0436c56"/>能仁。悲<anchor xml:id="fnT57p0436c57"/>花云何名娑婆。是諸眾生。
<lb n="0436c15"/>忍受三毒及諸煩惱。能忍斯惡。故名忍土。
<lb n="0436c16"/>如來獨證自誓三昧<anchor xml:id="fnT57p0436c58"/>經云沙訶。漢言忍<anchor xml:id="fnT57p0436c59"/>界。
<lb n="0436c17"/>真諦三藏云。劫初梵王名忍。梵王是世界主
<lb n="0436c18"/>故。名忍土。一云雜會世界。長<anchor xml:id="fnT57p0436c60"/>水云。大千
<lb n="0437a01"/>
<anchor xml:id="fnT57p0437a01"/>界都名。感通<anchor xml:id="fnT57p0437a02"/>傳。娑婆則大千總<anchor xml:id="fnT57p0437a03"/>名。孤山
<lb n="0437a02"/>云。舉其通名。非指大千<anchor xml:id="fxT57p0437a01"/>也。</p>
<lb n="0437a03"/>佛說此經已舍利弗及諸比丘<anchor xml:id="fnT57p0437a04"/>一切世間<anchor xml:id="fnT57p0437a05"/>天
<lb n="0437a04"/>人阿修羅等聞佛所說歡喜信受作禮而去<lb n="0437a05"/>
<p id="pT57p0437a0501" rend="margin-left:1em">經音<anchor xml:id="fnT57p0437a06"/>義曰。明度無極經云。秋露子。梵言舍
<lb n="0437a06"/>利弗。<anchor xml:id="fnT57p0437a07"/>舊言舍利子。或言奢利富多<anchor xml:id="fnT57p0437a08"/>羅。此
<lb n="0437a07"/>譯云鴝鵒子。從母為名。母眼似鴝鵒。或如
<lb n="0437a08"/>秋露鳥眼。因以名焉。舊云身子者謬也。身
<lb n="0437a09"/>者舍梨。與此奢利聲有長短故有斯誤。或
<lb n="0437a10"/>言優婆提舍。從父名<anchor xml:id="fxT57p0437a02"/>也。<anchor xml:id="fnT57p0437a09"/>大<anchor xml:id="fnT57p0437a10"/>論曰。問。何以
<lb n="0437a11"/>名舍利弗。為是父母所作字。為是依行
<lb n="0437a12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0437a11"/>德立名。<anchor xml:id="fnT57p0437a12"/>答。是父母所作名<anchor xml:id="fnT57p0437a13"/>字。摩伽陀
<lb n="0437a13"/>國<anchor xml:id="fnT57p0437a14"/>中有大城。名王舍。王名頻婆娑羅。有
<lb n="0437a14"/>婆羅門論<anchor xml:id="fnT57p0437a15"/>義師。名摩陀羅。王以其人<anchor xml:id="fnT57p0437a16"/>能
<lb n="0437a15"/>論故賜<anchor xml:id="fnT57p0437a17"/>一邑。去城不遠。是摩陀羅<anchor xml:id="fnT57p0437a18"/>有婦。
<lb n="0437a16"/>生一女。眼似舍利鳥眼。即名此女為舍利。
<lb n="0437a17"/>次生一男。膝骨麁大。名𤘽郗羅。𤘽郗羅秦
<lb n="0437a18"/>言大膝<anchor xml:id="fnT57p0437a19"/>也。是時南天行有一婆羅門大論
<lb n="0437a19"/>
<anchor xml:id="fxT57p0437a03"/>義師。字提舍。十<anchor xml:id="fnT57p0437a20"/>八大經皆悉通利。是人
<lb n="0437a20"/>入王舍城。以銅鍱腹。人問其故。便言。我
<lb n="0437a21"/>所學經書甚多。恐腹破裂。是故鍱之
(乃至)
是
<lb n="0437a22"/>時摩陀羅語提舍言。汝是聰明人。我以女
<lb n="0437a23"/>妻<anchor xml:id="fnT57p0437a21"/>汝。提舍納其女為婦。其婦<anchor xml:id="fnT57p0437a22"/>妊夢見一
<lb n="0437a24"/>人身被甲冑。手執金剛。摧破諸<anchor xml:id="fnT57p0437a23"/>山。覺已白
<lb n="0437a25"/>
<anchor xml:id="fnT57p0437a24"/>夫言。我夢如是。提舍言。汝當生男。摧伏
<lb n="0437a26"/>一切諸論<anchor xml:id="fnT57p0437a25"/>義師。其弟拘郗羅與姉談論。每
<lb n="0437a27"/>屈不如。知。姉所懷子必大智慧。未生如是。
<lb n="0437a28"/>何況出生。即捨家學問。至南天竺不暇剪
<lb n="0437a29"/>爪。讀十八種經書。皆令通利。是故時人名
<lb n="0437b01"/>長爪梵<anchor xml:id="fnT57p0437b26"/>士。姉子即生七日之後。<anchor xml:id="fnT57p0437b27"/>裹白<anchor xml:id="fnT57p0437b28"/>氈
<lb n="0437b02"/>示其父。<anchor xml:id="fnT57p0437b29"/>父思惟。我名提舍。逐我名字。字
<lb n="0437b03"/>為優婆提舍
(憂婆秦言逐。提舍星名也)
是為父母作名。眾
<lb n="0437b04"/>人以其舍利所生。皆共名之為舍利弗。<anchor xml:id="fnT57p0437b30"/>弗
<lb n="0437b05"/>
(<anchor xml:id="fnT57p0437b31"/>秦言子也)
復次舍利弗。世世本願。於釋迦牟尼
<lb n="0437b06"/>佛所。作知慧第<anchor xml:id="fnT57p0437b32"/>一弟子。字舍利弗。是為本
<lb n="0437b07"/>願因緣名<anchor xml:id="fnT57p0437b33"/>字
(<anchor xml:id="fnT57p0437b34"/>取意委細<anchor xml:id="fnT57p0437b35"/>本)
。<anchor xml:id="fnT57p0437b36"/>法華文句云。舍利
<lb n="0437b08"/>弗姓拘栗陀。婆羅門種。增一云。我佛法中。智
<lb n="0437b09"/>慧無<anchor xml:id="fnT57p0437b37"/>究。決了諸疑者。舍利弗第一
(乃至)
及
<lb n="0437b10"/>年十六。究盡閻浮提典藉。無事不閑。博古
<lb n="0437b11"/>覽今。演暢幽奧。十六大國論<anchor xml:id="fxT57p0437b04"/>義無雙。五天
<lb n="0437b12"/>竺地最為第一。師事沙然梵志。<anchor xml:id="fnT57p0437b38"/>道術身子
<lb n="0437b13"/>皆得。師有二百五十弟子。悉付身子而成
<lb n="0437b14"/>就之。沙然臨死。听然而笑。身子問故。答言。
<lb n="0437b15"/>世俗無眼。為恩愛所親。<anchor xml:id="fnT57p0437b39"/>我見金地國王
<lb n="0437b16"/>死夫人投火聚願同生一處。言已命絕。後
<lb n="0437b17"/>見金<anchor xml:id="fnT57p0437b40"/>地商人問之。事果然。身子追悔。我未
<lb n="0437b18"/>盡師術。而不授此法。為我非其人。師祕
<lb n="0437b19"/>乎。自知未達更求勝法。而無師可事。雖
<lb n="0437b20"/>不逮此一法。餘皆通達。於外道中最為第
<lb n="0437b21"/>一。於道見頞顆威儀庠序。因問師法。頞顆
<lb n="0437b22"/>答云。諸法從緣生。是故說因緣。是法緣及
<lb n="0437b23"/>盡。我師如是說。一聞即得須陀洹果。來至佛
<lb n="0437b24"/>所。七日偏達佛法淵海
(乃至)
十五日後得阿
<lb n="0437b25"/>羅漢。為羅云和尚。憍梵作師。聲聞眾中左面
<lb n="0437b26"/>弟<anchor xml:id="fnT57p0437b41"/>子。調達破僧引五百比丘去。身子往化。
<lb n="0437b27"/>五百人歸。<anchor xml:id="fnT57p0437b42"/>勞度差角力。度差為花池。身子
<lb n="0437b28"/>為象拔花蹈池。度差為夜叉鬼。身子為毘
<lb n="0437b29"/>沙門王。種種皆勝。度差降<anchor xml:id="fnT57p0437b43"/>伏。<anchor xml:id="fnT57p0437b44"/>智<anchor xml:id="fnT57p0437b45"/>論問云。
<lb n="0437c01"/>般若波羅蜜。是菩薩摩訶薩法。佛何以故。告
<lb n="0437c02"/>舍利弗。而不告菩薩。答曰。舍利弗於一切
<lb n="0437c03"/>弟子中智慧最第一。如佛偈<anchor xml:id="fnT57p0437c46"/>言。一切眾生
<lb n="0437c04"/>智唯除<anchor xml:id="fnT57p0437c47"/>世尊。欲比舍利弗。智慧及多聞於
<lb n="0437c05"/>十六分中猶尚不及一<anchor xml:id="fxT57p0437c05"/>
(本)
夫此尊者。智慧
<lb n="0437c06"/>無<anchor xml:id="fnT57p0437c48"/>究。決了諸疑。釋尊對之說專修法。有識
<lb n="0437c07"/>
<anchor xml:id="fnT57p0437c49"/>披之。知正因極。德行不可不知。故集之。
<lb n="0437c08"/>見者敬奉。</p>
<lb n="0437c09"/>
<anchor xml:id="fnT57p0437c50"/>一切<p id="pT57p0437c0903" type="inline" rend="margin-left:1em">新譯華嚴音義
(<anchor xml:id="fnT57p0437c51"/>一．四紙右)
云。一切說文
<lb n="0437c10"/>云。一切普也。普即遍具之義。故切字宜從
<lb n="0437c11"/>十。說文云。十數之具也。有從七者俗也
(<anchor xml:id="fnT57p0437c52"/>文)
。</p>
<lb n="0437c12"/>
<anchor xml:id="fnT57p0437c53"/>天人<p id="pT57p0437c1203" type="inline" rend="margin-left:1em">嘉祥百論疏
(上中十．四紙左)
云。所以初天
<lb n="0437c13"/>次人者。凡有二義。一天勝人劣。以為次第。
<lb n="0437c14"/>二久劫以來已有於天。故天前出。從此劫
<lb n="0437c15"/>初始有於人。故後列人。所以但列<anchor xml:id="fnT57p0437c54"/>天人
<lb n="0437c16"/>者。凡稱世尊不出入天故。舉人天總攝
<lb n="0437c17"/>一切。又外道不知有天中之天。是於世尊。
<lb n="0437c18"/>故但列人天
(文)
。</p>
<lb n="0437c19"/>阿脩羅<p id="pT57p0437c1904" type="inline" rend="margin-left:1em">新花嚴音<anchor xml:id="fnT57p0437c55"/>義曰。阿修羅<anchor xml:id="fnT57p0437c56"/>或云阿
<lb n="0437c20"/>素羅。阿此云無。素極也。妙也。羅戲也。言此
<lb n="0437c21"/>類形雖似天。而無天之妙戲也。案婆娑論。
<lb n="0437c22"/>譯為非天。以此類雖天趣所攝。然多諂詐
<lb n="0438a01"/>無天實德故。曰非天。如人行<anchor xml:id="fnT57p0438a01"/>惡曰非人。
<lb n="0438a02"/>舊翻不酒者。譯人訛也。謂梵語中窣<anchor xml:id="fnT57p0438a02"/>唎名
<lb n="0438a03"/>酒。而與素羅聲近。即訓阿字為不故。云
<lb n="0438a04"/>不酒。斯乃失之甚也。案梵本中阿脩羅。是多
<lb n="0438a05"/>聲呼之。阿素洛是小聲呼之。然皆同一稱謂
<lb n="0438a06"/>也
(<anchor xml:id="fxT57p0438a01"/>本)
今按正法念<anchor xml:id="fnT57p0438a03"/>經有二種<anchor xml:id="fnT57p0438a04"/>阿脩羅。一者
<lb n="0438a07"/>鬼道<anchor xml:id="fnT57p0438a05"/>攝魔身餓鬼。有神通力。二者畜生道
<lb n="0438a08"/>處攝。住大海底須彌山側。<anchor xml:id="fnT57p0438a06"/>又智度<anchor xml:id="fnT57p0438a07"/>論。五道
<lb n="0438a09"/>外立脩羅。為六道。應知<anchor xml:id="fnT57p0438a08"/>之。</p>
<lb n="0438a10"/>淨<anchor xml:id="fnT57p0438a09"/>土三部經音義<anchor xml:id="fnT57p0438a10"/>集卷第四
(<anchor xml:id="fnT57p0438a11"/>大尾)
<lb n="0438a11"/>
<p id="pT57p0438a1101">右三部妙典。彌陀意蜜之淵府。釋迦肝要
<lb n="0438a12"/>之真<anchor xml:id="fnT57p0438a12"/>藏。巧智甚深。利益廣大。識指歸者。
<lb n="0438a13"/>其唯<anchor xml:id="fnT57p0438a13"/>如覺耶。觀夫訓點狼狽焉。講子猶預
<lb n="0438a14"/>矣。督察此混淆。為示彼昺徹。華內外一
<lb n="0438a15"/>百餘部之瓊篇。解大小二千餘卷之華紐。
<lb n="0438a16"/>
<anchor xml:id="fnT57p0438a14"/>任管見成筆功。覽者早改膠柱之心。
<lb n="0438a17"/>專從脂車之義。<anchor xml:id="fnT57p0438a15"/>箇中或捨數字而取要
<lb n="0438a18"/>之字。或略多言而抄<anchor xml:id="fnT57p0438a16"/>詮言。斯迺為<anchor xml:id="fnT57p0438a17"/>便
<lb n="0438a19"/>愚蒙易見易知也。庶當時啟<anchor xml:id="fnT57p0438a18"/>齒之倫。後
<lb n="0438a20"/>代反<anchor xml:id="fnT57p0438a19"/>脣之彙。共為知識。同會淨剎焉。</p>
<lb n="0438a21"/>
<lb n="0438a22"/>
<anchor xml:id="fnT57p0438a20"/>信瑞○圓光大師　隆寬律師
(長樂寺)
<lb n="0438a23"/>敬西信瑞<lb n="0438a24"/>敬日<lb n="0438a25"/>南無<lb n="0438a26"/>願行<lb n="0438a27"/>信樂<lb n="0438a28"/>極樂<lb n="0438a29"/>了圓<lb n="0438b01"/>
<p id="pT57p0438b0101" rend="margin-left:1em">維時正德五
(庚子)
夷則糓旦</p>
</p5txt>