<p5txt n="X26n0533">
<lb n="0796c01"/>
<lb n="0796c02"/>
<lb n="0796c03"/>
<lb n="0796c04"/>
<lb n="0796c05"/>
<head>No. 533-A
<lb n="0796c06"/> 重刊三註心經序</head>
<lb n="0796c07"/>
<lb n="0796c08"/>
<p id="pX26p0796c0801">三註心經者伏四魔之利劒破諸昏之法炬皇和雖
<lb n="0796c09"/>既刊焉蓋為兵燹奪與泯焉久之師靜欲然死<g ref="CB01926"/>而
<lb n="0796c10"/>繼光輝誘化諸子以壽梓焉一任他具眼底咲殺瞿
<lb n="0796c11"/>曇不潔三師逐臭餘臭再薰扶桑。</p>
<p id="pX26p0796c1114" type="inline" rend="margin-left:0em;text-indent:1em">維旹
寬政三年歲舍辛亥春芙蓉遠孫師靜焚香稽首譔
<lb n="0796c13"/>於湖東玉川山常德禪寺</p>
<lb n="0796c14"/>
<lb n="0796c15"/>
<head>No. 533-B
<lb n="0796c16"/> 般若波羅蜜多心經序</head>
<lb n="0796c17"/>
<lb n="0796c18"/>
<byline>唐南陽國師　慧忠　著</byline>
<lb n="0796c19"/>
<p id="pX26p0796c1901" rend="margin-left:1em">夫法性無邊豈藉心之所度真如非相詎假言之
<lb n="0796c20"/>所詮是故眾生浩浩無窮法海茫茫何極若也廣
<lb n="0796c21"/>尋文義猶如鏡裏求形更及息念觀空又似日中
<lb n="0796c22"/>逃影茲經喻如大地何物不從地之所生諸佛唯
<lb n="0796c23"/>指一心何法不因心之所立但了心地故號總持
<lb n="0796c24"/>悟法無生名為玅覺一念超越豈在繁論者爾。</p>
<lb n="0797a01"/>
<lb n="0797a02"/>
<lb n="0797a03"/>
<lb n="0797a04"/>
<docNumber>No. 533</docNumber>
<lb n="0797a05"/>三註般若波羅蜜多心經<lb n="0797a06"/>
<lb n="0797a07"/>
<lb n="0797a08"/>
<byline>唐　南陽國師慧忠</byline>
<lb n="0797a09"/>
<byline>本朝　芙蓉禪師道楷　慈受禪師懷深</byline>
<lb n="0797a10"/>
<lb n="0797a11"/>
<p id="pX26p0797a1101">摩訶般若波羅蜜多心經</p>
<lb n="0797a12"/>
<p id="pX26p0797a1201" rend="margin-left:1em">忠云將釋經題都有五句以明眾生本心第一摩
<lb n="0797a13"/>訶是梵語此翻為大為破凡夫妄執塵境心著世
<lb n="0797a14"/>間故為隔礙名之為小欲令眾生攝諸妄念不染
<lb n="0797a15"/>世間悟心境空洞然含受十方世界故名摩訶也
<lb n="0797a16"/>第二般若是梵語此名智慧為破凡夫背心取境
<lb n="0797a17"/>堅執我見墮在愚癡欲令眾生背境觀心本來無
<lb n="0797a18"/>我故名般若第三波羅是梵語此云清淨為破凡
<lb n="0797a19"/>夫不悟自心認六根覺唯覽六塵隨塵雜亂墮於
<lb n="0797a20"/>不淨欲令眾生背境合覺覺本清淨故名波羅也
<lb n="0797a21"/>第四蜜多是梵語亦名和多此云諸法為破凡夫
<lb n="0797a22"/>妄心求法執著名相差別不同欲令反照自心本
<lb n="0797a23"/>含萬法和合無二本來具足為所欠少故名蜜多
<lb n="0797a24"/>也第五心經是梵語此名大道為破凡夫不識本
<lb n="0797b01"/>心唯覺多聞分別名相心隨境轉輪迴六道墮於
<lb n="0797b02"/>邪見欲令眾生反照心源本來空寂實無少法可
<lb n="0797b03"/>得無所分別即皈大道故名為心經<anchor xml:id="begd1e201"/>已<anchor xml:id="endd1e201"/>上經題本
<lb n="0797b04"/>意只令自悟心源廣大智慧清淨和合無二本來
<lb n="0797b05"/>具足無所分別也。</p>
<lb n="0797b06"/>
<p id="pX26p0797b0601" rend="margin-left:1em">深云梵語摩訶此云廣大梵語波羅蜜多此云到
<lb n="0797b07"/>彼岸況般若者乃智空之妙慧波羅蜜多是出世
<lb n="0797b08"/>之真修包含萬像而無體眾生日用而不知雖欲
<lb n="0797b09"/>真修而不可得也真修非漸修也欲令一切眾生
<lb n="0797b10"/>悟真空妙慧不從人得言下成佛皆由般若而得
<lb n="0797b11"/>度也大般若經總六百卷文多義廣撮樞要於此
<lb n="0797b12"/>經故曰心經。</p>
<lb n="0797b13"/>
<p id="pX26p0797b1301">觀自在菩薩。</p>
<lb n="0797b14"/>
<p id="pX26p0797b1401" rend="margin-left:1em">忠云此破凡夫塵劫背心唯觀諸法被法所拘不
<lb n="0797b15"/>得自在大意只令眾生背境觀心悟心無法可得
<lb n="0797b16"/>何以故且如色法因心而起反觀起心無有處所
<lb n="0797b17"/>實不可得心尚自無色從何有猶如夢幻不念不
<lb n="0797b18"/>著方知於色法得自在乃至一切法不可得亦不
<lb n="0797b19"/>被一切法所攝於一切處得自在如是之人悟心
<lb n="0797b20"/>無心了境無境心境兩忘無了可了坦然無礙故
<lb n="0797b21"/>名自在善之言了薩之言見了見諸法本來空寂
<lb n="0797b22"/>故名菩薩也。</p>
<lb n="0797b23"/>
<p id="pX26p0797b2301" rend="margin-left:1em">楷云菩薩之人以般若妙慧照了前境了無凝滯
<lb n="0797b24"/>所以觀空之時不礙萬象燦然涉有之時自然一
<lb n="0797c01"/>道清淨心境融通理智無二故曰觀自在也凡夫
<lb n="0797c02"/>妙慧不明六塵覩對翳障心光物物頭頭皆成障
<lb n="0797c03"/>礙故名不自在也。</p>
<lb n="0797c04"/>
<p id="pX26p0797c0401">行深般若波羅蜜多時。</p>
<lb n="0797c05"/>
<p id="pX26p0797c0501" rend="margin-left:1em">忠云此重舉經題意為破小乘心外求法小乘之
<lb n="0797c06"/>人不悟自心本來具足妄求言教以為智慧名為
<lb n="0797c07"/>般若息諸妄念以為清淨故名波羅所見本空合
<lb n="0797c08"/>成一體名之為蜜通達諸法懷念記持名之為多
<lb n="0797c09"/>此是背心求法妄有修證墮在聲聞名淺般若今
<lb n="0797c10"/>更舉行深般若以明大乘對破前病菩薩了見諸
<lb n="0797c11"/>法本來空寂實無生滅故名深般若心本清淨內
<lb n="0797c12"/>外圓明故名波羅心外無法法外無心心法不二
<lb n="0797c13"/>故名為蜜性含萬法不假修證故名為多如是悟
<lb n="0797c14"/>者名大乘故名行深般若波羅蜜多時者過現未
<lb n="0797c15"/>來心俱不可得故名時。</p>
<lb n="0797c16"/>
<p id="pX26p0797c1601" rend="margin-left:1em">深云是大乘行深般若之時非小乘淺般若之時
<lb n="0797c17"/>一切諸法本無所行亦無所住利生不勌譬如幻
<lb n="0797c18"/>師作種種幻事欲令眾生如幻即覺故云行深般
<lb n="0797c19"/>若波羅蜜多也。</p>
<lb n="0797c20"/>
<p id="pX26p0797c2001">照見五蘊皆空度一切苦厄。</p>
<lb n="0797c21"/>
<p id="pX26p0797c2101" rend="margin-left:1em">忠云五蘊者色受想行識是也違背精明因常觀
<lb n="0797c22"/>境故名為色貪求諸法希望修證故名為受攀緣
<lb n="0797c23"/>諸法流出不息故名為想精持禁戒行頭陀行故
<lb n="0797c24"/>名為行種種分別隨法流轉故名為識凡夫之人
<lb n="0798a01"/>被此五法所障不悟本心故名曰陰不出三界輪
<lb n="0798a02"/>迴不停故名為苦厄菩薩反照了自心源本來清
<lb n="0798a03"/>淨觀前五法並無生處本來空寂實無纖毫可得
<lb n="0798a04"/>故云照見五蘊皆空度一切苦厄。</p>
<lb n="0798a05"/>
<p id="pX26p0798a0501" rend="margin-left:1em">楷云行深般若波羅蜜多時乃至度一切苦厄者
<lb n="0798a06"/>菩薩行觀照般若智慧時無身見然後諸苦厄無
<lb n="0798a07"/>可託即苦厄自度。</p>
<lb n="0798a08"/>
<p id="pX26p0798a0801" rend="margin-left:1em">深云五蘊者色受想行識也蘊者能蘊藏其真性
<lb n="0798a09"/>令不顯現妙慧<anchor xml:id="begd1e361"/>已<anchor xml:id="endd1e361"/>明自性空寂不待蘊謝方空只
<lb n="0798a10"/>於蘊上便見空也<anchor xml:id="begd1e369"/>已<anchor xml:id="endd1e369"/>於蘊上見空方會幻化。</p>
<lb n="0798a11"/>
<p id="pX26p0798a1101">舍利子。</p>
<lb n="0798a12"/>
<p id="pX26p0798a1201" rend="margin-left:1em">忠云此是身心二相更有苦厄也空身即法身何
<lb n="0798a13"/>二相亦是重明五陰之法舍者是色利子是心受
<lb n="0798a14"/>想行識此是五蘊又舍者人利子者亦是法人法
<lb n="0798a15"/>二相多義不可具宣以要言之此都是萬法之根
<lb n="0798a16"/>本今欲明萬法不離身心故名舍利子也。</p>
<lb n="0798a17"/>
<p id="pX26p0798a1701" rend="margin-left:1em">楷云佛喚舍利子如金剛經稱須菩提。</p>
<lb n="0798a18"/>
<p id="pX26p0798a1801" rend="margin-left:1em">深云舍利二字是母名子之一字是尊者乃舍利
<lb n="0798a19"/>女之子其母因懷因懷尊者自然聰辨無敵故立
<lb n="0798a20"/>名連母之稱。</p>
<lb n="0798a21"/>
<p id="pX26p0798a2101">色不異空。</p>
<lb n="0798a22"/>
<p id="pX26p0798a2201" rend="margin-left:1em">忠云凡夫妄執自心更於心外見色不知色因心
<lb n="0798a23"/>有推心本無色因何立故云色不異空。</p>
<lb n="0798a24"/>
<p id="pX26p0798a2401">空不異色。</p>
<lb n="0798b01"/>
<p id="pX26p0798b0101" rend="margin-left:1em">忠云凡夫背心取法將謂心外有空不知空因心
<lb n="0798b02"/>生但悟自心無空可得空色不異故云空不異色。</p>
<lb n="0798b03"/>
<p id="pX26p0798b0301" rend="margin-left:1em">深云色不異空空不異色者幻有之色故不異空
<lb n="0798b04"/>空本隨緣故不異色凡夫迷此色空之理所以見
<lb n="0798b05"/>空為斷空見色為實色今欲明一切諸法與真空
<lb n="0798b06"/>之理其體本同遂先舉色之一法為首餘四蘊可
<lb n="0798b07"/>以例諸。</p>
<lb n="0798b08"/>
<p id="pX26p0798b0801">色即是空。</p>
<lb n="0798b09"/>
<p id="pX26p0798b0901" rend="margin-left:1em">忠云心起故即色心不可得故即空故色即是空。</p>
<lb n="0798b10"/>
<p id="pX26p0798b1001">空即是色。</p>
<lb n="0798b11"/>
<p id="pX26p0798b1101" rend="margin-left:1em">忠云前云心起故即色心不可得故即空猶是空
<lb n="0798b12"/>色因心所生今即不然心正有之時即是空心正
<lb n="0798b13"/>無之時即是有何以故且如眾生之心正生之時
<lb n="0798b14"/>實無生處即是即色即空心正無之時現能應用
<lb n="0798b15"/>即是即空即色先舉身心一切萬法例皆如是故
<lb n="0798b16"/>云空即是色也。</p>
<lb n="0798b17"/>
<p id="pX26p0798b1701" rend="margin-left:1em">楷云色不異空乃至空即是色者色空二字包一
<lb n="0798b18"/>切法混同一體真不二法門。</p>
<lb n="0798b19"/>
<p id="pX26p0798b1901" rend="margin-left:1em">深云色即是空空即是色者色<anchor xml:id="begd1e486"/>已<anchor xml:id="endd1e486"/>當體是空空亦
<lb n="0798b20"/>當體是色即色之空所曰真空即空之色故曰真
<lb n="0798b21"/>色真色無形處處華紅柳綠真空絕跡頭頭水濶
<lb n="0798b22"/>山高。</p>
<lb n="0798b23"/>
<p id="pX26p0798b2301">受想行識亦復如是舍利子是諸法空相。</p>
<lb n="0798b24"/>
<p id="pX26p0798b2401" rend="margin-left:1em">忠云非唯五蘊但了心空諸法自空故云是諸法
<lb n="0798c01"/>空相也。</p>
<lb n="0798c02"/>
<p id="pX26p0798c0201" rend="margin-left:1em">楷云受想行識亦復如是者與色空不異前說心
<lb n="0798c03"/>經大意至下文詳說老婆心如此。</p>
<lb n="0798c04"/>
<p id="pX26p0798c0401" rend="margin-left:1em">深云受想行識亦復如是者不獨色之一法以至
<lb n="0798c05"/>受想行識咸皈真空之理舍利子是諸法空相者
<lb n="0798c06"/>再呼舍利子者欲明不獨五蘊之法以至生滅垢
<lb n="0798c07"/>淨咸皈真空之理。</p>
<lb n="0798c08"/>
<p id="pX26p0798c0801">不生不滅不垢不淨不增不減。</p>
<lb n="0798c09"/>
<p id="pX26p0798c0901" rend="margin-left:1em">忠云諸法是心心無體段有何生滅垢淨增減。</p>
<lb n="0798c10"/>
<p id="pX26p0798c1001" rend="margin-left:1em">楷云舍利子乃至不增不減者此再喚舍利子明
<lb n="0798c11"/>本圓自性同大虗無所從來生箇甚麼亦無所去
<lb n="0798c12"/>滅箇甚麼淨亦不主垢從何來垢本無依淨從何
<lb n="0798c13"/>立增著即頭上安頭滅著即斬頭覓活所謂萬法
<lb n="0798c14"/>不修元具足也。</p>
<lb n="0798c15"/>
<p id="pX26p0798c1501" rend="margin-left:1em">深云不生不滅者諸法從緣生真空不生諸法從
<lb n="0798c16"/>緣滅真空不滅佛云一切法不生一切法不滅若
<lb n="0798c17"/>能如是解是名真見性也凡夫迷此空寂之體內
<lb n="0798c18"/>為筋骸所桎外為山河所眩故見有生滅也不垢
<lb n="0798c19"/>不淨者生滅<anchor xml:id="begd1e567"/>已<anchor xml:id="endd1e567"/>乃不真垢淨安可得耶不增不減
<lb n="0798c20"/>者譬如有人於虗空中畫作種種色相反作種種
<lb n="0798c21"/>音聲然彼虗空終無受入變動之體未畫之時虗
<lb n="0798c22"/>空體未嘗滅<anchor xml:id="begd1e587"/>已<anchor xml:id="endd1e587"/>畫之後虗空之體未曾增故名不
<lb n="0798c23"/>增不減也。</p>
<lb n="0798c24"/>
<p id="pX26p0798c2401">是故空中無色無受想行識。</p>
<lb n="0799a01"/>
<p id="pX26p0799a0101" rend="margin-left:1em">忠云法性本空故云空中求色不可得故云無色
<lb n="0799a02"/>推心不可得故云無受想行識。</p>
<lb n="0799a03"/>
<p id="pX26p0799a0301" rend="margin-left:1em">楷云無五蘊。</p>
<lb n="0799a04"/>
<p id="pX26p0799a0401" rend="margin-left:1em">深云是故空中者是真空之中也到者裏生滅垢
<lb n="0799a05"/>淨增減之法纖塵盡淨無色無受想行識者生滅
<lb n="0799a06"/>等之法<anchor xml:id="begd1e624"/>已<anchor xml:id="endd1e624"/>不可得五蘊之法故不可知也。</p>
<lb n="0799a07"/>
<p id="pX26p0799a0701">無眼耳鼻舌身意。</p>
<lb n="0799a08"/>
<p id="pX26p0799a0801" rend="margin-left:1em">忠云此名六根凡夫確執妄繫為實種種惡業因
<lb n="0799a09"/>茲而生故名為根一一根中積業潤生恒沙罪障
<lb n="0799a10"/>無有休息此六知根以心為本心若休伏根境俱
<lb n="0799a11"/>空自然明徹故云無眼耳鼻舌身意也。</p>
<lb n="0799a12"/>
<p id="pX26p0799a1201" rend="margin-left:1em">楷云無六根。</p>
<lb n="0799a13"/>
<p id="pX26p0799a1301" rend="margin-left:1em">深云凡夫不了自心心外求法遂成流浪若能一
<lb n="0799a14"/>根<anchor xml:id="begd1e656"/>已<anchor xml:id="endd1e656"/>反源六用成休復然後在眼曰見在耳曰聞
<lb n="0799a15"/>在鼻嚊香在舌知味在身覺觸在意攀緣又豈在
<lb n="0799a16"/>閉智塞聰然後為無者哉。</p>
<lb n="0799a17"/>
<p id="pX26p0799a1701">無色聲香味觸法。</p>
<lb n="0799a18"/>
<p id="pX26p0799a1801" rend="margin-left:1em">忠云此名六塵因根所覽引起成勞坌污真智故
<lb n="0799a19"/>名為塵但能反推一根無有主宰六根無主塵境
<lb n="0799a20"/>自亡故名為無色聲香味觸法。</p>
<lb n="0799a21"/>
<p id="pX26p0799a2101" rend="margin-left:1em">楷云無六塵。</p>
<lb n="0799a22"/>
<p id="pX26p0799a2201" rend="margin-left:1em">深云六根<anchor xml:id="begd1e691"/>已<anchor xml:id="endd1e691"/>清六塵自清。</p>
<lb n="0799a23"/>
<p id="pX26p0799a2301">無眼界乃至無意識界。</p>
<lb n="0799a24"/>
<p id="pX26p0799a2401" rend="margin-left:1em">忠云此名十八界經略舉眼界即諸界可知因六
<lb n="0799b01"/>根生六塵因六塵生六識為三六十八故名十八
<lb n="0799b02"/>界流出分別各各不同名之為界從無量劫妄計
<lb n="0799b03"/>造業隨逐色聲不覺不知隨念流轉不悟眾生性
<lb n="0799b04"/>元無異但能想念不生塵根識心應時消落故名
<lb n="0799b05"/>為乃至無意識界。</p>
<lb n="0799b06"/>
<p id="pX26p0799b0601" rend="margin-left:1em">楷云無十八界到此凡夫法盡入聖位。</p>
<lb n="0799b07"/>
<p id="pX26p0799b0701" rend="margin-left:1em">深云六根六塵六識為十八界以隔礙為義<anchor xml:id="begd1e728"/>已<anchor xml:id="endd1e728"/>了
<lb n="0799b08"/>諸法本空又豈有眼界眼界<anchor xml:id="begd1e736"/>已<anchor xml:id="endd1e736"/>空餘界可知也。</p>
<lb n="0799b09"/>
<p id="pX26p0799b0901">無無明。</p>
<lb n="0799b10"/>
<p id="pX26p0799b1001" rend="margin-left:1em">忠云迷人執有五蘊十八界障覆本性不覩光明
<lb n="0799b11"/>故名無明性達本心根塵本空意識無用有何障
<lb n="0799b12"/>礙故名無無明。</p>
<lb n="0799b13"/>
<p id="pX26p0799b1301" rend="margin-left:1em">深云謂無真知之明故曰無明今斯照徹萬法一
<lb n="0799b14"/>如靈光現前明明不昧安有無明故曰無無明。</p>
<lb n="0799b15"/>
<p id="pX26p0799b1501">亦無無明盡。</p>
<lb n="0799b16"/>
<p id="pX26p0799b1601" rend="margin-left:1em">忠云塵境是有即有可盡本來是無將何可盡。</p>
<lb n="0799b17"/>
<p id="pX26p0799b1701" rend="margin-left:1em">深云此句重釋上句也無明體本來無有為貪深
<lb n="0799b18"/>故因妄侶有恐凡夫疑聖人便而後無殊不知無
<lb n="0799b19"/>明本來自無豈有無明可盡故曰亦無無明盡。</p>
<lb n="0799b20"/>
<p id="pX26p0799b2001">乃至無老死。</p>
<lb n="0799b21"/>
<p id="pX26p0799b2101" rend="margin-left:1em">忠云從無明至老死並是十二因緣今但舉一緣
<lb n="0799b22"/>以用例諸無明若是有老死即不虗無明從來無
<lb n="0799b23"/>故云無老死也。</p>
<lb n="0799b24"/>
<p id="pX26p0799b2401">亦無老死盡。</p>
<lb n="0799c01"/>
<p id="pX26p0799c0101" rend="margin-left:1em">忠云盡者滅也十二因緣若生即有生死可盡因
<lb n="0799c02"/>緣本無生即無老死盡。</p>
<lb n="0799c03"/>
<p id="pX26p0799c0301" rend="margin-left:1em">楷云無無明乃至亦無老死盡者無緣覺法。</p>
<lb n="0799c04"/>
<p id="pX26p0799c0401" rend="margin-left:1em">深云乃至無老死亦無老死盡者從無明至老死
<lb n="0799c05"/>謂之十二因緣生法也何名無明為闇心無知如
<lb n="0799c06"/>人夜行曠野失於正道故云無明貪染世法故名
<lb n="0799c07"/>為行虗妄知見故名曰識神入胎向受生處與不
<lb n="0799c08"/>淨合故名名色現陰成根通識去來故名六入根
<lb n="0799c09"/>塵相對故曰觸法作違順愛惡事成故曰受於順
<lb n="0799c10"/>情中生於貪染故云愛愛之不捨故名曰取取<anchor xml:id="begd1e843"/>已<anchor xml:id="endd1e843"/>
<lb n="0799c11"/>屬身成有漏業故名為有有業<anchor xml:id="begd1e851"/>已<anchor xml:id="endd1e851"/>定感後果報故
<lb n="0799c12"/>名為生生命不住故名為老死老死復生終而復
<lb n="0799c13"/>始千生萬劫捨身受身故名輪迴若知無明體空
<lb n="0799c14"/>又豈有老死老死<anchor xml:id="begd1e864"/>已<anchor xml:id="endd1e864"/>不可得更有何法可盡故云
<lb n="0799c15"/>亦無老死盡此空破十二因緣之見也。</p>
<lb n="0799c16"/>
<p id="pX26p0799c1601">無苦集滅道。</p>
<lb n="0799c17"/>
<p id="pX26p0799c1701" rend="margin-left:1em">忠云此明四諦心有所求繫著於法故名為諦精
<lb n="0799c18"/>勤修證心無間歇名為苦諦廣尋經論貪求妙理
<lb n="0799c19"/>名為集諦斷諸妄念至求常寂名為滅諦遠離煩
<lb n="0799c20"/>亂精研佛理名為道諦今更明四聖諦名之為藥
<lb n="0799c21"/>對破前病心本清靈不假修證名為苦諦性含萬
<lb n="0799c22"/>法豈藉尋求名為集諦妄念無生本自常寂名為
<lb n="0799c23"/>滅諦寂常無二邪正不昧名為道諦此對病說也
<lb n="0799c24"/>若了無心四諦何有故云無苦集滅道。</p>
<lb n="0800a01"/>
<p id="pX26p0800a0101" rend="margin-left:1em">楷云無聲聞法。</p>
<lb n="0800a02"/>
<p id="pX26p0800a0201" rend="margin-left:1em">深云苦集滅道四諦也一切凡夫因集業相纏受
<lb n="0800a03"/>於苦惱大乘之人因修其道能證寂滅之理又曰
<lb n="0800a04"/>一念染心生名苦諦念念相續名集諦了念無生
<lb n="0800a05"/>名滅諦了滅無滅名道諦然而一切諸法本自空
<lb n="0800a06"/>寂四諦從何而有故云無苦集滅道此破聲聞四
<lb n="0800a07"/>諦之見也。</p>
<lb n="0800a08"/>
<p id="pX26p0800a0801">無知亦無得。</p>
<lb n="0800a09"/>
<p id="pX26p0800a0901" rend="margin-left:1em">忠云推照諸法了無所得名之為智諸法本空何
<lb n="0800a10"/>假推照故云無智自性清靈實無一法可得故云
<lb n="0800a11"/>亦無得也。</p>
<lb n="0800a12"/>
<p id="pX26p0800a1201" rend="margin-left:1em">楷云無菩薩法。</p>
<lb n="0800a13"/>
<p id="pX26p0800a1301" rend="margin-left:1em">深云智之一字是諸佛知空之智非但空中無凡
<lb n="0800a14"/>夫五蘊十八界緣覺十二因緣聲聞四諦之道以
<lb n="0800a15"/>至諸佛知空之智亦忘智<anchor xml:id="begd1e944"/>已<anchor xml:id="endd1e944"/>忘得亦安在。</p>
<lb n="0800a16"/>
<p id="pX26p0800a1601">以無所得故菩提薩埵。</p>
<lb n="0800a17"/>
<p id="pX26p0800a1701" rend="margin-left:1em">忠云悟諸心不可得故是菩提了諸法不可得故
<lb n="0800a18"/>名為薩埵心法一如並無所得故名菩提薩埵。</p>
<lb n="0800a19"/>
<p id="pX26p0800a1901" rend="margin-left:1em">楷曰以無所得故者無佛法。</p>
<lb n="0800a20"/>
<p id="pX26p0800a2001" rend="margin-left:1em">深云以無所得故者以者由也再明無所得義或
<lb n="0800a21"/>云五蘊十八界十二因緣四諦諸法皆空所照之
<lb n="0800a22"/>智亦忘莫成斷滅否畢竟有何所證答曰無得之
<lb n="0800a23"/>得無證之證是名真得也金剛經云若有法如來
<lb n="0800a24"/>得阿耨多羅三藐三菩提者然燈佛則不與我授
<lb n="0800b01"/>記以實無有法得阿耨多羅三藐三菩提是故然
<lb n="0800b02"/>燈佛與我授記汝於來世當得作佛號釋迦牟尼
<lb n="0800b03"/>故云以無所得故。</p>
<lb n="0800b04"/>
<p id="pX26p0800b0401">依般若波羅蜜多故心無罣礙。</p>
<lb n="0800b05"/>
<p id="pX26p0800b0501" rend="margin-left:1em">忠云此是梵語經題具釋只眾生智慧清淨亦無
<lb n="0800b06"/>清淨可得反照自心離諸塵故云依般若波羅蜜
<lb n="0800b07"/>多微有小法即有罣礙心境自空誰念誰著逈然
<lb n="0800b08"/>無事有何罣礙也。</p>
<lb n="0800b09"/>
<p id="pX26p0800b0901" rend="margin-left:1em">楷云菩提薩埵依般若波羅蜜多故者六凡四聖
<lb n="0800b10"/>一齊皆空無可分別圓覺經云成道亦無得本性
<lb n="0800b11"/>圓滿故。</p>
<lb n="0800b12"/>
<p id="pX26p0800b1201" rend="margin-left:1em">深云菩提薩埵依般若波羅蜜多者此句明所證
<lb n="0800b13"/>之人也故者連前起後之辭梵語菩提薩埵此云
<lb n="0800b14"/>覺有情覺者所求果情者所度之境也心無罣礙
<lb n="0800b15"/>者涅槃經云無罣礙處名為虗空如來得阿耨多
<lb n="0800b16"/>羅三藐三菩提於一切法無有罣礙。</p>
<lb n="0800b17"/>
<p id="pX26p0800b1701">無罣礙故無有恐怖。</p>
<lb n="0800b18"/>
<p id="pX26p0800b1801" rend="margin-left:1em">忠云心無所著有何所求心不可得恐怖誰生故
<lb n="0800b19"/>云無有恐怖。</p>
<lb n="0800b20"/>
<p id="pX26p0800b2001" rend="margin-left:1em">深云凡夫迷失本心如人夜行險徑常懷惶怖今
<lb n="0800b21"/>斯照徹恐怖何來。</p>
<lb n="0800b22"/>
<p id="pX26p0800b2201">遠離一切顛倒夢想。</p>
<lb n="0800b23"/>
<p id="pX26p0800b2301" rend="margin-left:1em">忠云心外求法為顛心內觀空名之為倒無中計
<lb n="0800b24"/>有名之為夢心之所緣名之為想忽悟心源了無
<lb n="0800c01"/>所得故云遠離一切顛倒夢想。</p>
<lb n="0800c02"/>
<p id="pX26p0800c0201" rend="margin-left:1em">楷云心無罣礙乃至遠離一切顛倒夢想者此皆
<lb n="0800c03"/>凡夫十八界事判此諸聖且無何況凡夫也。</p>
<lb n="0800c04"/>
<p id="pX26p0800c0401" rend="margin-left:1em">深云顛倒夢想者皆虗妄之法也凡夫因迷此心
<lb n="0800c05"/>認無作有如癡猿捉月似狂犬吠雷聖人<anchor xml:id="begd1e1077"/>已<anchor xml:id="endd1e1077"/>證妙
<lb n="0800c06"/>慧皆能遠離也。</p>
<lb n="0800c07"/>
<p id="pX26p0800c0701">究竟涅槃。</p>
<lb n="0800c08"/>
<p id="pX26p0800c0801" rend="margin-left:1em">忠云心若有生即有可滅心本無生實無可滅無
<lb n="0800c09"/>生無滅名為涅槃究者窮也竟者盡也三世塵勞
<lb n="0800c10"/>妄念本無生滅故云究竟涅槃。</p>
<lb n="0800c11"/>
<p id="pX26p0800c1101">楷云體如虗空不受裝點。</p>
<lb n="0800c12"/>
<p id="pX26p0800c1201" rend="margin-left:1em">深曰梵語涅槃此云圓寂德無不備曰圓障無不
<lb n="0800c13"/>盡曰寂不同小乘之人化城權立今則一得永得
<lb n="0800c14"/>故云究竟也。</p>
<lb n="0800c15"/>
<p id="pX26p0800c1501">三世諸佛依般若波羅蜜多故得阿耨多羅三藐三
<lb n="0800c16"/>菩提。</p>
<lb n="0800c17"/>
<p id="pX26p0800c1701" rend="margin-left:1em">忠云過去現在未來煩惱無明塵勞妄念本來清
<lb n="0800c18"/>淨故云三世諸佛自達本智無所染著故云依般
<lb n="0800c19"/>若波羅蜜多故得阿耨多羅三藐三菩提者此梵
<lb n="0800c20"/>語唐言阿之言無耨多羅者上三藐言正三菩提
<lb n="0800c21"/>言真此云無上正真之道若信自心本來是佛故
<lb n="0800c22"/>云得阿耨多羅三藐三菩提也。</p>
<lb n="0800c23"/>
<p id="pX26p0800c2301" rend="margin-left:1em">楷云三世諸佛盡處不為家空處不為座向無心
<lb n="0800c24"/>道上成等正覺。</p>
<lb n="0801a01"/>
<p id="pX26p0801a0101" rend="margin-left:1em">深曰梵語阿耨多羅三藐三菩提此云無上正遍
<lb n="0801a02"/>知覺是聖人所證之極果也三世諸佛莫不皆依
<lb n="0801a03"/>般若而成正覺也。</p>
<lb n="0801a04"/>
<p id="pX26p0801a0401">故知般若波羅蜜多是大神呪是大明呪是無上呪
<lb n="0801a05"/>是無等等呪。</p>
<lb n="0801a06"/>
<p id="pX26p0801a0601" rend="margin-left:1em">忠云呪者契也如來密印心行俱契故名為呪又
<lb n="0801a07"/>呪者定也自達本心無有動靜又呪者無也無心
<lb n="0801a08"/>見心故名為呪此有多義不可具宣眾生本心無
<lb n="0801a09"/>有邊際往反無礙實不動搖故名為大神呪心本
<lb n="0801a10"/>清淨湛然常住圓照法界應現無窮是大明呪一
<lb n="0801a11"/>切萬法不出於心無能超者是無上呪心之一字
<lb n="0801a12"/>不屬有無罔測邊際無能比者是無等等呪也。</p>
<lb n="0801a13"/>
<p id="pX26p0801a1301" rend="margin-left:1em">深云呪者是諸佛菩薩秘語也能破諸累故云大
<lb n="0801a14"/>神呪鑑照不昧故曰大明呪更無過者故曰無上
<lb n="0801a15"/>超越絕倫故曰無等等。</p>
<lb n="0801a16"/>
<p id="pX26p0801a1601">能除一切苦真實不虗。</p>
<lb n="0801a17"/>
<p id="pX26p0801a1701" rend="margin-left:1em">忠云一切諸佛依此呪心獨超三界不受輪迴故
<lb n="0801a18"/>云能除一切苦直指本心決定是佛不假修證故
<lb n="0801a19"/>云真實心無變體離諸狂惑坦然常住故云不虗
<lb n="0801a20"/>矣。</p>
<lb n="0801a21"/>
<p id="pX26p0801a2101" rend="margin-left:1em">楷云故知般若波羅蜜多乃至能除一切苦者呪
<lb n="0801a22"/>者不可言說言語道斷諸苦諸樂一時解脫三祖
<lb n="0801a23"/>云一心不生萬法無咎真實不虗唯此一事實。</p>
<lb n="0801a24"/>
<p id="pX26p0801a2401" rend="margin-left:1em">深云能除一切苦者不了自心向外馳求皆名為
<lb n="0801b01"/>苦謂此呪心悉能除之真實不虗者佛語真實決
<lb n="0801b02"/>無虗妄。</p>
<lb n="0801b03"/>
<p id="pX26p0801b0301">故說般若波羅蜜多呪。</p>
<lb n="0801b04"/>
<p id="pX26p0801b0401" rend="margin-left:1em">忠云呪者只是眾生本心以言指心故云般若波
<lb n="0801b05"/>羅蜜多呪也。</p>
<lb n="0801b06"/>
<p id="pX26p0801b0601">即說呪曰。</p>
<lb n="0801b07"/>
<p id="pX26p0801b0701" rend="margin-left:1em">忠云發言詮性故云即說呪曰。</p>
<lb n="0801b08"/>
<p id="pX26p0801b0801" rend="margin-left:1em">深云故說般若波羅蜜多呪即說呪曰者欲使一
<lb n="0801b09"/>切眾生諦聞神呪故曰即說。</p>
<lb n="0801b10"/>
<p id="pX26p0801b1001" type="dharani">揭諦揭諦</p>
<lb n="0801b11"/>
<p id="pX26p0801b1101" rend="margin-left:1em">忠云繫著名諦揭者除也塵勞妄念智慧蕩除故
<lb n="0801b12"/>云揭諦又揭諦者了心空悟身空寂了悟身心空
<lb n="0801b13"/>寂無有二法故云揭諦揭諦。</p>
<lb n="0801b14"/>
<p id="pX26p0801b1401" type="dharani">波羅揭諦</p>
<lb n="0801b15"/>
<p id="pX26p0801b1501" rend="margin-left:1em">忠云心<anchor xml:id="begd1e1342"/>已<anchor xml:id="endd1e1342"/>清淨有何妄念可除故云波羅揭諦。</p>
<lb n="0801b16"/>
<p id="pX26p0801b1601" type="dharani">波羅僧揭諦</p>
<lb n="0801b17"/>
<p id="pX26p0801b1701" rend="margin-left:1em">忠云清淨而對塵勞得名塵勞本無清淨不立故
<lb n="0801b18"/>云波羅僧揭諦。</p>
<lb n="0801b19"/>
<p id="pX26p0801b1901" type="dharani">菩提娑婆訶</p>
<lb n="0801b20"/>
<p id="pX26p0801b2001" rend="margin-left:1em">忠云菩提是道薩婆訶是行悟達本性即是道行
<lb n="0801b21"/>菩提言了薩婆訶言見了見本心實無生處故云
<lb n="0801b22"/>薩婆訶菩提是心薩婆訶是法一切法本來是心
<lb n="0801b23"/>故云薩婆訶如是神呪直指本心無動靜不可起
<lb n="0801b24"/>心求心心無生滅不可將心滅心無內外中間求
<lb n="0801c01"/>心心非一切處不可向一切處求心心不可得故
<lb n="0801c02"/>即知無一切心以無一切心故即一切魔境攝不
<lb n="0801c03"/>動以不動故即是際一切魔經曰降魔是道場不
<lb n="0801c04"/>傾動故切見時人不了自心以治佗病心外見法
<lb n="0801c05"/>魔境現前自心屬魔云何救彼經云自病不能救
<lb n="0801c06"/>何救他疾縱令治得業繫幻身即是不出魔境界
<lb n="0801c07"/>怕怖生死未免輪迴捨生趣生互為冤對如來出
<lb n="0801c08"/>世為度沈迷令悟本心號為神呪不起妄念名曰
<lb n="0801c09"/>受持了本不生故名持念恒沙妙教只為息攀緣
<lb n="0801c10"/>一念不生諸緣頓息無邊病本隨念消除歷劫罪
<lb n="0801c11"/>山一時摧倒如是功德不可思議拯拔群迷頓超
<lb n="0801c12"/>佛位密傳斯法故號大悲智者心行愚人口誦經
<lb n="0801c13"/>文具載理甚分明學者審詳無差謬矣。</p>
<lb n="0801c14"/>
<p id="pX26p0801c1401" rend="margin-left:1em">楷云故說般若波羅蜜多呪乃至菩提娑婆訶者
<lb n="0801c15"/>呪不譯者也如鈴鐸聲有聲不說以明菩提離言
<lb n="0801c16"/>說諸佛固知無法可法然寂默成誑言說成謗不
<lb n="0801c17"/>誑不謗向上有事在此呪者說時默也判此結集
<lb n="0801c18"/>經意一大藏教一齊掃盡只留此經故曰心經。</p>
<lb n="0801c19"/>
<p id="pX26p0801c1901" rend="margin-left:1em">深云揭諦揭諦乃至菩提娑婆訶者諸佛菩薩所
<lb n="0801c20"/>說神呪不許解說唯許受持自有靈驗如來顯說
<lb n="0801c21"/>密談蓋有妙旨或有解云揭諦自利再言利他也
<lb n="0801c22"/>婆羅者彼岸也僧眾也菩提者處也薩婆訶者無
<lb n="0801c23"/>所處無菩提可證也輙以存之。</p>
<lb n="0801c24"/>三注般若波羅蜜多心經
(終)
</p5txt>